Görgülü, Faruk. “Postmodern Dönemde Babalık Rolünün Erozyonu: Kur’an Perspektifinden Bir Değerlendirme”. Diyanet İlmî Dergi 61/4 (2025), 1377-1424. https://doi.org/10.61304/did.1773345

Postmodern Dönemde Babalık Rolünün Erozyonu: Kur’an Perspektifinden Bir Değerlendirme*

Araştırma Makalesi

Geliş Tarihi: 28 Ağustos 2025 Kabul Tarihi: 17 Aralık 2025

Faruk Görgülü

Doç. Dr./ Asst. Prof.

Düzce Üniversitesi /Duzce University

İlahiyat Fakültesi/ Faculty of Theology

https://ror.org/04175wc52

https://orcid.org/0000-0002-1826-2426

farukgorgulu@duzce.edu.tr

Öz

Bu çalışma, postmodern dönemde babalık rolünde yaşanan erozyonu ele almakta ve Kur’ân-ı Kerîm’in ortaya koyduğu baba-evlat ilişkisi modelinden hareketle çözüm önerileri sunmayı amaçlamaktadır. Babalık kurumu, çocukların dinî, ahlâkî ve sosyal gelişiminde, aile bütünlüğünün korunmasında ve toplumsal istikrarın sürdürülmesinde vazgeçilmez bir konuma sahiptir. Ancak küreselleşme, teknolojik dönüşüm, ekonomik sorunlar, tüketim kültürünün yaygınlaşması, bireyselleşme ve cinsiyet rollerine ilişkin değişen söylemler, geleneksel babalık algısını ciddi biçimde zayıflatmıştır. Bu süreç, baba-çocuk arasındaki bağların gevşemesine, otoritenin aşınmasına ve değer aktarımında kırılmalara yol açmıştır. Kur’an’ın sunduğu babalık modeli ise bu erozyona karşı hem değer temelli hem de pratik yönelimli bir referans niteliği taşımaktadır. Araştırmada söz konusu dönüşüm sosyal, kültürel, ekonomik ve psikolojik boyutlarıyla incelenmiş, Kur’an’da yer alan baba örnekleri üzerinden ideal baba figürünün temel nitelikleri kapsamlı biçimde analiz edilmiştir. Nitel araştırma yöntemleri çerçevesinde yürütülen çalışmada, doküman incelemesine dayalı olarak Kur’an’daki baba-evlat ilişkisine dair ayetler tematik açıdan değerlendirilmiş, klasik ve çağdaş tefsirler ile modern babalık literatürü sistematik biçimde karşılaştırılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Tefsir, Kur’an, Babalık Rolü, Postmodernizm, Baba-Evlat İlişkisi, Toplumsal Değişim, Peygamber Kıssaları.

*  Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır

The Erosion of the Fatherhood Role in the Postmodern Era: An Evaluation from the Perspective of the Qur’an*

Research Article

Received: 28 August 2025 Accepted: 17 Decemerber 2025

Abstract

Thishis study addresses the erosion experienced in the role of fatherhood in the postmodern era and aims to propose solutions based on the father–child relationship model presented in the Qur’an. The institution of fatherhood occupies an indispensable position in the religious, moral, and social development of children, in the preservation of family integrity, and in the maintenance of social stability. However, the forces of globalization, technological transformation, economic downturns, the ubiquity of consumer culture, the rise of individualism, and the evolving discourses on gender roles have collectively eroded the conventional conception of fatherhood. This phenomenon has resulted in the dissolution of father–child bonds, the erosion of paternal authority, and the disruption of the transmission of values. The fatherhood model posited by the Qur’an functions as a reference point that is both value-based and practice-oriented in opposition to this erosion. In the present study, this transformation has been examined from social, cultural, economic, and psychological dimensions. The essential qualities of the ideal father figure have been analyzed comprehensively through the examples of fathers presented in the Qur’an. Conducted within the framework of qualitative research methods, the study thematically evaluates verses in the Qur’an concerning the father–child relationship, and systematically compares classical and contemporary exegeses (tafsīr) with modern fatherhood literature.

Keywords: Tafsīr, Qur’an, Fatherhood Role, Postmodernism, Father–Child Relationship, Social Change, Prophetic Narratives.

Summary

Since the dawn of human history, the family has been the most deeply entrenched social institution, playing a foundational role in the social, cultural, psychological, and moral formation of the individual. As the smallest yet most organized unit of society, the family serves as the primary environment for education, personality development, and the transmission of values across generations. It is also essential for maintaining social stability. In this regard, the family is not merely a structure that meets biological needs; rather, it constitutes the most natural milieu in which love, compassion, trust, and belonging are cultivated. The Qur’an conceptualizes the family as central to both material and spiritual development. Within this framework, the child-regarded as the most precious gift bestowed upon the family-is considered both a blessing and a responsibility entrusted to the parents. Children raised in a healthy family environment typically exhibit positive identity and character development, and parental attitudes and behaviors play a decisive role in shaping the child’s sense of self. In this context, the mother is often associated with mercy and care, whereas the father, through responsibilities of guardianship, authority, and guidance, occupies a determining position in the child’s religious, moral, and social development. Failure on the part of the father to fulfill these responsibilities has detrimental effects not only on the child’s personal life but also on broader social order. Historically, fatherhood has ensured the continuity of generations and the preservation of social order through functions of authority, protection, instruction, and spiritual guidance. However, transformations initiated by modernization and accelerated in the postmodern period have significantly eroded both the symbolic and functional dimensions of fatherhood. Globalization, individualization, consumer culture, technological developments, and shifting perceptions of gender roles have weakened the traditionally attributed position of the father as “head of the household” and contributed to the widespread emergence of fathers who are physically present yet emotionally distant. In today’s world, the paternal role requires redefinition in response to social, cultural, and economic change. This study aims to identify the nature of the erosion of the paternal role in the postmodern period and to contribute to Muslim individuals’ and societies’ efforts to construct a sound and sustainable model of fatherhood grounded in the universal principles of the Qur’an. In the Qur’an, the paternal role is illustrated through prophetic narratives and is presented with strong emphasis on meaningful communication, value transmission, and exemplary conduct. The Qur’an demonstrates through the attitudes of many prophets in their role as fathers-from Ādam to Nūḥ, from Ibrāhīm to Ya‘qūb and Luqmān, and from Shuʿayb to Zakariyyā—that love, mercy, justice, patience, consultation, responsibility, and wisdom are indispensable principles of the father–child relationship. The example of the Prophet Muḥammad, who unites love, mercy, justice, and guidance, represents the most complete manifestation of this model. The principles articulated in the Qur’an regarding the father–child relationship neither legitimize the excessively authoritarian father figure of the traditional period nor elevate the modern individualistic approach as an absolute norm. Rather, the Qur’anic perspective advances a balanced understanding that harmonizes affection with authority, responsibility with freedom, and discipline with mercy, grounding discipline not in punishment but in instruction, guidance, and moral exemplarity. Such an approach not only supports the development of a healthy father–child relationship at the individual level but also contributes to social stability and the intergenerational transmission of values. Reviving the paternal role requires coordinated responsibility at both the individual and institutional levels. Educational policies, family counseling services, and fatherhood training programs should be developed accordingly; positive paternal models should be encouraged in media representations; and religious institutions-particularly the Presidency of Religious Affairs-should offer deliberate and instructive guidance on this matter. Ultimately, however, the most essential transformation depends on Muslim fathers themselves reappraising their roles in light of the Qur’an and the Sunnah and embodying this understanding with determination in practice. In conclusion, from a Qur’anic perspective, fatherhood encompasses far more than the assumption of material responsibilities; it positions the father as a principal bearer of faith, morality, and value transmission. Addressing the erosion of the paternal role in the postmodern period requires the conscious revitalization of this universal model, which balances love with justice. Accordingly, it is necessary for Muslim societies to develop a balanced and value-centered conception of fatherhood-rooted in Qur’anic principles-that is compatible with contemporary family structures

Giriş

Aile, insanlık tarihinin başlangıcından itibaren bireylerin sosyal, kültürel, psikolojik ve ahlâkî gelişiminde temel rol oynayan en köklü kurumdur. Toplumun en küçük ama en organize birimi olan aile, bireylerin eğitildiği, kişiliklerin şekillendiği, değerlerin kuşaktan kuşağa aktarıldığı ve toplumsal istikrarın temin edildiği ilk ortamdır.^[1] Bu yönüyle aile, yalnızca biyolojik ihtiyaçların karşılandığı bir yapı değil, sevgi, şefkat, güven ve aidiyet duygusunun tesis edildiği en doğal ortamdır.^[2]

İslâm geleneğinde aile, sevgi, merhamet ve karşılıklı güven esasına dayalı bir müessesedir.^[3] Kur’ân-ı Kerîm, aileyi hem maddî hem de manevî gelişimin merkezi olarak görmüş, bu yapının en kıymetli emaneti olan çocuğu, ebeveyn için hem bir nimet hem de sorumluluk vesilesi kılmıştır.^[4] Dolayısıyla aile kurumunun işlevselliği, ebeveynlerin çocuğun gelişiminde üstlendikleri rol ve sorumlulukların niteliğiyle doğrudan ilişkilidir. Sağlıklı aile ortamında yetişen çocukların kimlik ve kişilik gelişimleri olumlu yönde şekillenirken, ebeveynlerin sergilediği tutum ve davranışlar onların benlik inşasında belirleyici rol oynamaktadır. Bu bağlamda anne, daha çok şefkat ve bakım ile öne çıkarken, baba velâyet, otorite ve rehberlik sorumluluklarıyla çocuğun dinî, ahlâkî ve sosyal gelişiminde belirleyici bir konuma sahiptir. Babanın bu sorumluluklarını ihmal etmesi çocuğun yalnızca bireysel yaşamını değil, toplumsal yapıyı da olumsuz etkilemektedir.^[5] Kur’ân-ı Kerîm’de babalık rolü, peygamber kıssaları üzerinden somutlaştırılarak güçlü iletişim, değer aktarımı ve rol model olma boyutlarıyla ele alınmıştır. Bu çerçevede Kur’an’da Hz. İbrâhim, Hz. Nûh, Hz. Ya‘kub ve Hz. Lokmân’ın baba figürleri, söz konusu yönleriyle dikkat çekici örneklikler sunmaktadır.^[6]

Tarih boyunca babalık, otorite, koruma, eğitim ve manevî rehberlik işlevleriyle nesillerin sürekliliğini ve toplumsal düzeni temin eden bir rol üstlenmiştir.^[7] Ancak modernleşme ile başlayan ve postmodern dönemde hız kazanan dönüşümler, babalık kurumunun hem sembolik hem de işlevsel boyutlarını ciddi biçimde aşındırmıştır. Küreselleşme, bireyselleşme, tüketim kültürü, teknolojik gelişmeler ve cinsiyet rollerine dair değişen algılar, babanın “aile reisi” olarak sahip olduğu konumu zayıflatmış, “fiziksel olarak var olan fakat duygusal olarak uzak” baba tipinin yaygınlaşmasına zemin hazırlamıştır.^[8] Bu durum, babanın aile içindeki rehberlik ve yönlendirme rolünü zayıflatmış, çocuklarda çeşitli psikososyal sorunların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Özellikle Batı toplumlarında yoğun şekilde gözlenen bu eğilim, küreselleşmenin etkisiyle İslâm toplumlarına da sirayet ederek aile yapısında olumsuz yansımalar meydana getirmektedir.^[9]

Günümüzde babalık rolü, toplumsal, kültürel ve ekonomik dönüşümler karşısında yeniden tanımlanma ihtiyacı duymaktadır.^[10] Mevcut literatürde babalık üzerine yapılan çalışmalar ağırlıklı olarak ya sosyolojik, psikolojik ve pedagojik perspektiflerle sınırlı kalmakta ya da salt İslâmî perspektiften ele alınmaktadır. Bu çalışma ise babalık rolünde yaşanan erozyonu hem sosyo-psiklojik boyutlarıyla tahlil etmekte hem de Kur’an merkezli bir yaklaşım ortaya koyarak mukayeseli bir metot izlemektedir. Bu yönüyle araştırma, aile yapısının korunması, neslin muhafazası ve ahlâkî sorumlulukların kuşaktan kuşağa aktarılması bağlamında çağdaş babalık rolünün yeniden inşasına dair özgün bir katkı sunmayı amaçlamakta, Kur’an’ın sunduğu babalık modelini günümüz toplumları için normatif bir referans çerçevesi olarak teklif etmektedir.

Bu çerçevede çalışma, postmodern dönemde babalık rolünde yaşanan erozyonu Kur’an perspektifinden ele almayı ve modern toplumlara yönelik vahiy temelli çözüm önerileri geliştirmeyi hedeflemektedir. Nitel araştırma yöntemi çerçevesinde yürütülen bu çalışmada doküman incelemesi yapılmış, Kur’an’daki baba-evlat ilişkisine dair âyetlerin tematik analizi, klasik ve çağdaş tefsir literatürüyle modern babalık çalışmaları karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Araştırmanın temel amacı, postmodern dönemde babalık rolünde yaşanan erozyonun mahiyetini ortaya koymak ve Müslüman birey ile toplumların Kur’an’ın evrensel ilkeleri ışığında sağlıklı ve sürdürülebilir bir babalık modeli inşa etmelerine katkı sunmaktır. Bu bağlamda makalede öncelikle baba-evlat ilişkisinin çocuk gelişimi ve toplumsal düzen açısından önemi ele alınacak, ardından postmodern dönemde babalık rolünün uğradığı dönüşümün nedenleri tartışılacak ve son olarak Kur’an’daki baba figürlerinden hareketle günümüz aile yapısına yönelik vahiy eksenli çözüm önerileri ortaya konulacaktır.

1. Çocuk Gelişiminde Babanın Rolü

Baba-evlat ilişkisi, çocuğun sağlıklı gelişimi ve şahsiyet inşasında temel bir role sahiptir. Babanın etkisi yalnızca maddî ihtiyaçların karşılanması ve fiziksel varlıkla sınırlı olmayıp, karakter oluşumu, toplumsal uyum, özgüvenin pekişmesi ve dinî-manevî değerlerin aktarımı gibi pek çok alanda belirleyicidir.^[11] Çocuğun dünyaya gözlerini açtığı andan itibaren babasıyla kurduğu duygusal ve bilişsel bağ, güvenli bağlanma ve kimlik gelişiminin zeminini oluşturmaktadır. Bu bağlamda babanın sergilediği sevgi, ilgi ve rehberlik, evladın benlik inşasında asli bir unsur olarak öne çıkmaktadır.^[12]

Gelişim psikolojisi perspektifinden değerlendirildiğinde, baba-evlat ilişkisi, yalnızca bireysel gelişim süreciyle sınırlı kalmamakta, aynı zamanda sosyo-kültürel aktarım ve değer inşasında da belirleyici olmaktadır. Babanın tutumları, iletişim biçimi ve duygusal erişilebilirliği, çocuğun ileride kuracağı ilişkilerin niteliğini ve toplumsal uyumunu doğrudan etkilemektedir.^[13] Nitekim araştırmalar, ilgili ve destekleyici baba figürüne sahip çocukların benlik saygısı, sosyal yeterlilik ve duygusal denge açısından önemli avantajlar elde ettiklerini göstermektedir. Buna karşılık ilgisiz, mesafeli veya aşırı otoriter baba tutumlarının, çocuklarda davranış bozukluğu, güvensizlik ve sağlıksız bağlanma biçimlerine yol açtığı ortaya konmuştur.^[14]

İslâmî perspektiften bakıldığında ise babalık, sadece toplumsal bir rol değil aynı zamanda dinî ve ahlâkî bir sorumluluktur. Kur’ân-ı Kerîm babayı ailenin geçimini sağlayan^[15] bir unsur olmanın ötesinde, iman ve değer aktarımında rehber bir şahsiyet olarak sunmaktadır. Lokmân Sûresi’nde evladına iman, ibâdet ve ahlâkî öğütler veren Lokmân (a.s.) örneği^[16] bu sorumluluğu açıkça göstermektedir. Yine aynı şekilde Hz. Peygamber’in çocukları ve torunlarına yönelik müşfik tutumu da babalık rolünün nasıl yaşanması gerektiğini fiilen göstermektedir. Onun, “Bir baba çocuğuna güzel ahlâktan daha üstün bir miras bırakamaz”,^[17] “Çocuğun güzelce terbiye edilmesi, anne-babanın çocuk üzerindeki haklarındandır”^[18] hadisleri ile “Her doğan, fıtrat üzere doğar. Sonra, anne babası onu Hristiyan, Yahudi veya Mecusi yapar”,^[19] sözü babanın eğitimdeki asli rolünü vurgulamaktadır. Ayrıca torunlarını öperken dile getirdiği “Merhamet etmeyene merhamet edilmez”^[20] sözü, baba-çocuk ilişkisinde sevgi ve şefkatin önemini ortaya koymaktadır.

Baba figürü, aynı zamanda çocuğun din algısının şekillenmesinde güçlü bir etkiye sahiptir.^[21] Sevgi ve güven esasına dayalı baba-çocuk ilişkisi, bireyin Allah tasavvurunu olumlu yönde etkilerken, ilgisiz, baskıcı veya mesafeli bir babalık modeli, güvensizlik ve öfke duygularına yol açarak ilerleyen yaşlarda inanç krizlerine sebebiyet verebilmektedir.^[22] Bu çerçevede babanın ümit veren, destekleyen ve kuşatıcı bir tutum sergilemesi, çocuğun kendini güvende hissetmesine ve geleceğe dair içten bir umut taşımasına büyük katkı sağlar. Bu nedenle babanın çocuğuna sevgi ve güven ortamı sunması hem psikolojik gelişim hem de dengeli bir dinî kimliğin inşası açısından zaruridir.^[23] Modern araştırmalar da babanın aktif katılımının çocuk gelişiminde anne kadar belirleyici olduğunu ortaya koymuştur. Nitekim babanın ilgisinin, çocuğun bilişsel gelişimi, akademik başarısı, sosyal becerileri ve problem çözme yetenekleri üzerinde olumlu etkiler sağladığı, baba yokluğunun ise akademik başarıyı ve sosyal uyumu olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiştir.^[24]

Babanın rolü, cinsiyet kimliği ve toplumsal rol gelişiminde de kritik bir işlev görmektedir. Erkek çocuklar için baba, sorumluluk bilincini ve kimlik güvenliğini pekiştiren bir modeldir. Baba yokluğu veya ilgisizliği, erkek çocuklarda rol karmaşasına ve sağlıksız bağımlılıklara yol açabilmektedir. Kız çocukları açısından ise baba, özgüven ve saygınlık duygusunun inşasında temel bir figürdür.^[25] Güven temelli ve sevgi dolu bir baba-çocuk ilişkisi yaşayan kızların daha dengeli ve sağlıklı aile ilişkileri kurdukları, ilgisiz ya da aşırı otoriter baba tutumlarının ise güvensizlik, mesafe ve aidiyet sorunlarına zemin hazırladığı gözlemlenmektedir.^[26] Sonuç itibarıyla baba-evlat ilişkisi, çocuğun zihinsel, duygusal, sosyal ve dinî gelişiminde vazgeçilmez bir unsurdur. Babalık rolünün güçlendirilmesi, sadece bireylerin sağlıklı yetişmesine değil, aynı zamanda toplumsal istikrarın korunmasına da katkı sunmaktadır. ^[27]

2. Postmodern Dönemde Babalık Rolünün Erozyonu

Postmodernizm, 20. yüzyılın sonlarında modernizmin düşünce ve hayat anlayışına bir itiraz olarak ortaya çıkan tepkisel bir yaklaşımı ifade eder.^[28] Başka bir ifadeyle postmodernizm, her şeyi dönüştüren bir kırılmayı ve mevcut kategorilerle açıklanamayacak ölçüde “yeni” olan bir döneme geçişi dile getirir.^[29] Bu dönemde yaşanan köklü toplumsal dönüşümler, aile kurumunun temel unsurlarından biri olan babalık rolünü derinden etkilemiş ve bu rolün dinî, ahlâkî ve kültürel boyutlarında belirgin bir aşınmaya yol açmıştır.^[30] Tarih boyunca baba, yalnızca geçim temin eden bir figür değil, aynı zamanda dinî-ahlâkî rehber, kültürel değerlerin muhafızı ve aile içi disiplinin teminatı olarak konumlanmıştır. Ancak modernleşme süreciyle başlayan ve postmodern dönemde hız kazanan değişimler, babalık rolünü büyük ölçüde ekonomik katkıya indirgemiş, manevî ve ahlâkî rehberlik işlevlerini geri plana itmiştir.^[31]

Teknolojik gelişmeler, modern ekonomik düzenin getirdiği üretkenlik baskısı ve metropol yaşamının ağır yükleri, babaları aile dışında daha fazla zaman geçirmeye zorlamış, bu durum, baba-çocuk etkileşimini azaltarak babanın değer aktarımı ve manevî rehberlik işlevini zayıflatmıştır. Böylece aile içi duygusal bağların güçlenmesi ihmal edilmiş,^[32] babalık giderek daha çok maddî sorumlulukla sınırlı bir role indirgenmiştir.^[33] Bunun sonucunda çocukların psikososyal ve manevî gelişiminde önemli boşluklar ortaya çıkmıştır.^[34]

Tüketim kültürünün dayattığı yüksek standartlar, babaların daha uzun saatler çalışmasına yol açarak çocuklarıyla nitelikli zaman geçirmelerini önemli ölçüde sınırlandırmıştır.^[35] Bu durum, çocuklarda aidiyet duygusu, özgüven ve sosyal uyum sorunlarının ortaya çıkmasına yol açmış, aynı zamanda baba figürüne yönelik yabancılaşma riskini artırmıştır.^[36]

Sanayi devrimiyle birlikte geniş aileden çekirdek aileye geçiş, babalık tecrübesinin kuşaktan kuşağa aktarımını da zorlaştırmıştır. Geleneksel toplumlarda baba yalnızca çocukları için değil, dede, amca ve dayı gibi akrabaların desteğiyle daha geniş bir toplumsal çerçevede rol model iken, modern dönemde bu destek ağları çözülmüş, babalık daha bireysel bir sorumluluk hâline gelmiştir. Fabrikalarda yoğun mesai sebebiyle babaların evde geçirdikleri zaman azalmış, aile içi iletişim de sınırlanmış ve baba, daha çok “geçim temin eden figür” olarak görülmeye başlanmıştır.^[37]

Dijitalleşme ve sosyal medyanın yaygınlaşması da bu rolün aşınmasında önemli bir etken olmuştur.^[38] Teknolojinin hayatın merkezine yerleşmesi, babaların çocuklarıyla geçirecekleri fiziksel zamanı kısıtlamakla kalmayıp yüz yüze iletişimi azaltarak duygusal bağların zayıflamasına da yol açmıştır. Sosyal medya, dijital platformlar ve eğlence araçları, aile bireylerinin ortak vakitlerini sınırlarken doğrudan iletişimin yerini sanal etkileşimler almıştır.^[39] Dijital bağımlılık hem çocukların hem de babaların aile içi katılımını sınırlamış, kuşaklar arası mesafeyi artırmıştır.^[40] Zamanının büyük bir bölümünü dijital mecralarda geçiren çocukların ebeveynleriyle olan iletişimleri giderek zayıflamış, takdir görme ve beğenilme gibi aile içinde karşılanması gereken duygusal doyumlar sanal ortamların sağladığı geçici beğenilere bırakılmıştır.^[41]

Postmodern dönemin bireyselleşme anlayışı, kolektif sorumluluk bilincini zayıflatmış, bireysel mutluluk ve özgürlüğün öncelenmesiyle aile bağları sarsılmıştır.^[42] Bu süreçte evlilik ve ebeveynlik sorumlulukları çoğu zaman bir yük olarak görülmüş, boşanma oranlarının artmasıyla birlikte babasızlık hem fiilî hem de sembolik bir olgu hâline gelmiştir.^[43] Tarih boyunca savaş, ölüm veya göç gibi zorunlu sebeplerle ortaya çıkan babasızlık, günümüzde daha çok bireylerin tercihleri ve yaşam tarzı sebebiyle meydana gelmektedir. Babasız büyüyen çocuklarda kimlik bunalımı, suça yönelme, şiddet eğilimi, bağımlılık, akademik başarısızlık ve sosyal uyumsuzluk gibi problemlerin daha sık görüldüğü tespit edilmiştir. Özellikle erkek çocuklarda güvensizlik, terk edilmişlik duygusu ve özgüven kaybı daha belirgin şekilde gözlenmektedir.^[44]

Küreselleşmenin etkisiyle manevî ve kültürel değerlerdeki aşınma, babalık rolünü daha da işlevsiz hâle getirmiştir. Maddî refahın öne çıkarılması, babayı çocuk nazarında soyut ve mesafeli bir figüre dönüştürmüş, dinî ve ahlâkî değer aktarımını zayıflatmıştır. Geniş aile yapısının çözülmesiyle birlikte babayı destekleyen akrabalık bağlarının da ortadan kalkmasıyla baba, daha çok nafaka temin eden bir “mâîşet sağlayıcı” konumuna indirgenmiştir.^[45]

Diğer taraftan toplumsal cinsiyet eşitliği söylemleri, babalık ile erkeklik arasındaki geleneksel bağları sorgulayarak bu ilişkiyi yeniden tanımlamaya yönelik yeni yaklaşımlar geliştirmiştir.^[46] Babalığın erkeklikten bağımsız, nötr bir ‘bakım rolü’ne indirgenmesi, aile içindeki otorite ve rehberlik fonksiyonunu zayıflatmıştır.^[47] Feminist hareketlerin etkisiyle geleneksel aile rolleri zayıflamış, baba figürünün disiplin, yönlendirme ve değer aktarımı işlevleri ise ikinci plana itilmiştir. Bu durum, çocukların sağlıklı kimlik gelişimi için gerekli olan dengeli bir otorite modelinin aşınmasına yol açmıştır.^[48] Ayrıca bilgiye erişimin kolaylaşması, eğitim imkânlarının yaygınlaşması ve çocuk hakları bilincinin artması, geleneksel otorite anlayışının tartışılmasına neden olmuştur. Günümüzde çocuklar birçok konuda babalarıyla eşit, hatta kimi zaman onlardan daha fazla bilgiye sahip olabilmekte, bu da bilgiye dayalı otorite anlayışının sarsılmasına zemin hazırlamaktadır.^[49]

Babalık otoritesinin yeniden inşası, baskıya dayalı değil, rehberlik, adalet ve sevgiye dayalı bir yaklaşımla mümkündür. Kendi çocukluklarında baskıcı, ilgisiz veya sevgiden yoksun bir ortamda yetişen babaların benzer tavırları bilinçli ya da bilinçsiz biçimde çocuklarına aktarmaları, kuşak çatışmasını derinleştirmektedir. Oysa sağlıklı baba modeli, sevgi ve otoriteyi dengeli biçimde bütünleştirerek çocuklara rehberlik eden bir figürdür.^[50] Bu nedenle kuşak çatışmasının sağlıklı yönetimi, babanın otoriteyi bir baskı aracı olmaktan çıkarıp rehberlik, adalet ve sevgi temelinde yeniden inşa etmesiyle mümkündür.^[51]

Özetle postmodern dönemde babalık rolünde gözlenen erozyon, ekonomik ve teknolojik şartların yanı sıra kültürel ve ideolojik dönüşümlerin etkisiyle ortaya çıkan çok boyutlu bir sorun olarak değerlendirilmektedir. Bu erozyon yalnızca aile içi dengeleri değil, aynı zamanda toplumun değer aktarımı ve ahlâkî sürekliliğini de tehdit etmektedir. Dolayısıyla babalığın hem maddî hem de manevî sorumlulukları birlikte üstlenen bütüncül bir anlayışla yeniden ihyası, günümüz toplumları açısından kaçınılmaz bir gereklilik hâline gelmiştir.

3. Postmodern Dönemde Babalık Rolündeki Erozyonun Boyutları

Postmodern dönemde babalık rolünde yaşanan erozyon, fizîkî yokluktan duygusal mesafeye, ilgisizlikten rol model olma eksikliğine kadar çok yönlü biçimde kendini göstermektedir. Bu durum hem çocukların şahsiyet gelişimini hem de aile kurumunun bütünlüğünü doğrudan etkilemektedir.

Fiziksel baba yoksunluğu, babanın çeşitli nedenlerle çocuğun hayatından tamamen veya kısmen uzak kalması durumunu ifade etmektedir. Modern dönemde bu yoksunluk, boşanma, ölüm, uzun süreli iş seyahatleri, iç göç, askerlik veya ağır çalışma koşulları gibi sebeplerle ortaya çıkmaktadır. Kentleşme ve iç göç süreçleri, babaların ailelerinden uzun süre ayrı kalmasına yol açmış, bu da baba–çocuk ilişkisinde fiziksel temasın zayıflamasına neden olmuştur.^[52] Tek ebeveynli aile yapılanmalarında baba eksikliği, çocuklarda terk edilme korkusunu artırmakta, güvenli bağlanma sürecini sekteye uğratmakta ve psiko–sosyal gelişimi olumsuz etkilemektedir. Bu durumda erkek çocuklar sağlıklı bir rol modelden mahrum kalırken, kız çocuklar özgüven ve kimlik gelişiminde destekten yoksun kalmaktadır.^[53] Öte yandan babanın fizikî olarak varlığına rağmen duygusal açıdan erişilebilir olmaması da günümüzde yaygın bir durum olarak dikkat çekmektedir.^[54]

Duygusal baba yoksunluğu, çocukla aynı mekânda bulunmasına rağmen babanın sevgi, şefkat, empati ve ilgi göstermemesi durumunda ortaya çıkmakta, çocuk açısından “varlığıyla yokluğu bir” algısı oluşturmaktadır.^[55] Bu sorunun temel sebeplerinden biri, otoritesini kaybetme endişesi taşıyan bazı babaların, çocuklarıyla mesafeli ilişkiler kurmayı tercih etmeleri ve sevgi ile yakınlığı zayıflık göstergesi olarak görmeleridir. Oysa sağlıklı bir ebeveyn–çocuk ilişkisi, mekânsal birliktelikten çok, bilinçli ve planlı paylaşımlar yoluyla mümkün olmaktadır.^[56] Bu şartlarda çocukların duygusal ihtiyaçları karşılanamamakta, onay ve takdir eksikliği onları değersizlik duygusuna sürüklemektedir. Erkek çocuklarda bu durum, sertlik ve dayanıklılık beklentisine dayalı yüzeysel ilişkilerin gelişmesine yol açarken; kız çocuklarında baba figürüne duyulan güvenin zayıflamasına neden olmaktadır. Neticede saldırganlık, sosyal uyum güçlüğü ve duygusal yalnızlık gibi sorunlar çocuklarda yaygın biçimde gözlenmektedir.^[57]

Baba ile çocuk arasındaki iletişim kopukluğu, duygusal yoksunluğu derinleştiren önemli bir faktördür. Modern yaşamın hızı, uzun mesai saatleri, bireysel hobiler ve dijital bağımlılık, babaların çocuklarıyla geçirdikleri zamanı azaltarak etkileşimin zayıflamasına yol açmaktadır. Çocuğunu yeterince dinlemeyen, duygularını paylaşmayan ve ortak deneyimler geliştirmeyen babalar, çocuklarını aile içinde adeta ‘görünmez’ konumuna itmektedir.^[58] Özellikle dijital cihazların bir ‘oyalama aracı’ olarak kullanılması, yüz yüze iletişimin yerini sanal etkileşimlere bırakarak baba–çocuk bağlarını zayıflatmaktadır. Böyle bir ortamda yetişen çocuklar, kendilerini yetersiz hissetmekte, başarısızlık algısı geliştirme ve özgüven sorunları yaşama eğilimine daha açık hâle gelmektedir.^[59]

Babalarda görülen ilgisizlik ve kayıtsızlık, çocukların duygusal ve psikolojik ihtiyaçlarının göz ardı edilmesine yol açmaktadır. Çocuğun ihtiyaçlarını görmezden gelen, yalnızca öğüt vermekle yetinen bu yaklaşım, çocuklarda değersizlik duygusu, iletişim eksikliği ve psikolojik travmalara neden olmaktadır.^[60]Ayrıca ilgisiz baba tutumu, anne üzerindeki yükü artırarak aile içi iş birliğini zayıflatmakta, birlik duygusunu sarsmaktadır. Böylece çocuklarda yalnızlık, öfke patlamaları, içe kapanma ve sosyal uyum sorunları ortaya çıkmaktadır.^[61] Kendi çocukluklarında baskıcı veya ilgisiz babalarla büyüyen bireyler, farkında olmadan benzer tavırları kendi çocuklarına yansıtabilmekte, böylece nesiller arası bir kısır döngü oluşmaktadır.^[62]

Babalığın önemli boyutlarından biri de rol model olma işlevidir. Çocuklar, sözlerden ziyade davranışlar üzerinden öğrenmekte, babalarını ahlâkî, manevî ve kültürel değerlerin canlı temsilcileri olarak görmektedir.^[63] Bu noktada söz ile eylem arasındaki uyumsuzluk, babanın rehberlik rolünü zayıflatırken, dürüstlük, adalet, merhamet ve fedakârlık gibi değerlerin davranışla örneklendirilmesi çocukların manevî gelişimini doğrudan desteklemektedir. Aksi halde rol model eksikliği, bireysel düzeyde kimlik sorunlarına, toplumsal düzeyde ise kültürel sürekliliğin zayıflamasına sebep olmaktadır.^[64]

Öte yandan, babaların kararsız ve dengesiz tutumları, çocuklarda güven duygusunu sarsmakta ve kişilik gelişiminde belirsizliklere yol açmaktadır. Farklı zamanlarda sergilenen zıt tutumlar -kimi zaman aşırı serbestlik, kimi zaman katı disiplin- çocuğun davranışlarında istikrarsızlığa neden olmaktadır. Bu durum çocuklarda özgüven eksikliği, otoriteye karşı sağlıksız yaklaşımlar ve sorumluluk bilincinde zayıflamalarla sonuçlanabilmektedir. Buna karşılık dengeli ve tutarlı bir baba modeli hem disiplin ve düzeni hem de sevgi ve rehberliği temsil ederek çocuğun ahlâkî gelişimi ve psikososyal olgunlaşması açısından vazgeçilmez bir rol üstlenmektedir.^[65] Her ne kadar bu hususlar yalnızca postmodern döneme özgü erozyon boyutları olarak değerlendirilemese de özellikle bu dönemde daha görünür hâle gelmiş ve etkilerini daha güçlü şekilde hissettirmiştir.

Sonuç olarak, postmodern dönemde babalık rolünde gözlenen çok boyutlu erozyon, yalnızca bireysel gelişim süreçlerini değil, aynı zamanda aile kurumunun istikrarını ve toplumsal değerlerin sürekliliğini de ciddi biçimde tehdit etmektedir. Duygusal yoksunluk, iletişim kopukluğu, ilgisizlik, zaman kısıtlılığı, rol model eksikliği ve tutarsız ebeveynlik biçimlerinde ortaya çıkan bu zayıflama, çocuklarda güven duygusunun zedelenmesine, kimlik karmaşasına ve ahlâkî belirsizliklere yol açarak gelecek nesillerin sağlıklı biçimde yetişmesini engellemektedir.^[66] Bu sebeple babalık kimliğinin yeniden ihyası, sadece aile içi ilişkilerin güçlendirilmesi açısından değil, aynı zamanda toplumsal ahlâkın korunması ve kültürel sürekliliğin teminat altına alınması bakımından da hayati bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır.

4. Kur’an’da Baba-Evlat İlişkisi

Bireyin kimlik gelişimi, güven duygusu ve toplumsal uyumu büyük ölçüde aile içindeki ilişkiler tarafından şekillenir. Bu bağlamda anne ve babanın tutumları, çocuğun benlik algısını, dünya görüşünü ve değer sistemini doğrudan etkiler.^[67] Kur’ân-ı Kerîm’de çocuk konusuna doğrudan veya dolaylı olarak temas eden pek çok ayet yer almaktadır. Bu ayetlerin önemli bir kısmında peygamberlerin evlatlarıyla olan münasebetleri aktarılmakta, böylece baba–evlat ilişkisi üzerinden ebeveyn ve çocuk arasındaki karşılıklı sorumlulukların sınırları belirlenmektedir. Kur’an’ın yaklaşımına göre çocuk, bir taraftan ebeveyn için sevinç ve mutluluk kaynağı, yani bir “göz aydınlığı”,^[68] diğer taraftan ise sorumluluk ve imtihan vesilesi^[69] olarak tasvir edilmektedir. Böylelikle çocuk, hem aile içi sevgi ve bağlılığın güçlenmesine vesile olmakta hem de ebeveynin sorumluluk bilincini sürekli diri tutan bir imtihan alanı olarak konumlandırılmaktadır.

Kur’an, ebeveynlerin çocuklarına karşı dinî, itikadî ve ahlâkî sorumluluklarının, diğer sosyal kurumların tesirinden daha belirleyici olduğunu vurgular. Nitekim “Ey iman edenler! “Kendinizi ve ailenizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun...”^[70] ayeti, ebeveynliğin-özellikle de babalığın—hem dünyevî hem de uhrevî boyutuna dikkat çeker. Hz. Peygamber’in “Hepiniz birer sorumlusunuz ve hepiniz yönetiminiz altındakilerden mesulsünüz…”^[71] hadisi de aynı sorumluluk bilincini pekiştirir.

Kur’ân-ı Kerîm, aile yapısının korunmasında ve nesiller arası değer aktarımında babanın belirleyici rolünü, peygamber kıssaları üzerinden somut örneklerle açıklar. Hz. İbrâhim, Hz. Nuh, Hz. Yakup ve Lokmân (a.s.) gibi şahsiyetler, çocuklarıyla kurdukları iletişim, verdikleri öğütler ve üstlendikleri rehberlik görevleriyle ideal baba tipolojisini farklı yönleriyle ortaya koyar. Bu açıdan Kur’an, baba figürünü yalnızca ailenin nafakasını üstlenen kişi olmaktan çıkarıp, çocuğun inanç ve karakter inşasında da etkin rol oynayan bir model olarak sunar.^[72]

Sonuç itibarıyla Kur’an’da baba–evlat ilişkisi sevgi, saygı, rehberlik, sorumluluk bilinci ve değer aktarımı üzerine bina edilmiştir. Babalık, Allah’ın insana verdiği en kıymetli emanetlerden biri olarak görülmekte; bu emaneti bilinçle koruyup ihya etmenin hem dünyevî hem de uhrevî bir görev olduğu vurgulanmaktadır.

4.1. Kur’an’da Örnek Baba Modelleri

Kur’ân-ı Kerîm, baba-evlat ilişkisini farklı tarihî bağlamlarda ve çeşitli şahsiyetler üzerinden ele alarak evrensel bir babalık modeli ortaya koyar. Bu model, yalnızca maddî sorumlulukları yerine getiren değil, aynı zamanda iman, ahlâk, hikmet ve sabır gibi değerleri evlatlarına aktaran, onları hem dünyada hem de âhirette huzura eriştirecek şekilde yetiştiren bir baba tipini esas alır. Kur’an’daki peygamber kıssaları, babalığın farklı yönlerini temsil eden zengin örnekler sunar. Bu kıssalarda babalar, çocuklarının inanç ve ahlâk gelişiminde rehberlik eden, hayatın zorlukları karşısında istikamet gösteren ve onları dünyevî ve uhrevî tehlikelere karşı koruyan şahsiyetler olarak tasvir edilir.

Hz. Âdem’in çocuklarıyla yaşadığı imtihan,^[73] Hz. Nûh’un inanç farklılığı sebebiyle evladıyla arasındaki ayrılık,^[74] Hz. İbrâhim’in oğlu İsmâil ile kurban hususunda gerçekleştirdiği istişare,^[75] Hz. Ya‘kûb’un oğullarıyla kurduğu sevgi ve sabır temelli iletişim,^[76] Hz. Lokmân’ın hikmet yüklü öğütleri^[77] ve Hz. Şuayb’ın kızlarının görüşlerine değer veren yaklaşımı,^[78] Kur’an’da baba figürünün farklı boyutlarını ortaya koyan başlıca örneklerdir.

Bu kıssalarda baba figürü üç temel vasıfla öne çıkar. Bunlar, eğitici, rehber ve koruyucu rollerdir. Eğitici olarak baba, iman ve ahlâk esaslarını öğretir, rehber olarak çocuklarını hayatın zorluklarında yönlendirir, koruyucu olarak ise onları dünyevî ve uhrevî tehlikelere karşı muhafaza eder.^[79] Böylece Kur’an, babalığa çok yönlü bir sorumluluk yükleyerek onu sadece geçim temin eden değil, aynı zamanda iman ve ahlâk rehberi olan bir konumda tanımlar. Bu bölümde, Kur’an’da adı geçen örnek babalar kendi kıssa bağlamları içinde ele alınacak, çocuklarıyla kurdukları ilişki tarzı, eğitim ve rehberlik yöntemleri ile kriz anlarında sergiledikleri tutumlar değerlendirilecektir. Böylece Kur’an’ın sunduğu baba modellerinden hareketle, günümüz aile yapısına yönelik teorik ve pratik çıkarımlar yapılabilecektir.

4.1.1. Hz. Âdem

Kur’ân-ı Kerîm’de ilk insan ve ilk peygamber olarak tanıtılan Hz. Âdem, aynı zamanda insanlık tarihinin ilk babasıdır. Mushaf tertibine göre çocuklarına atıf yapılan ilk peygamber olmasına^[80] rağmen onun evlatlarıyla doğrudan bir diyaloğuna yer verilmez. Bununla birlikte Kur’an’da isimleri zikredilmeyen iki oğul arasında geçen kıssa, daha çok evlatlar arasındaki ilişkiye odaklanır. Klasik tefsir kaynaklarında Hâbil ve Kâbil olarak isimlendirilen^[81] bu şahısların hikâyesi, yeryüzündeki ilk cinayet olarak kaydedilmiş,^[82] kıskançlık, hırs ve zulüm gibi olumsuz duyguların insan fıtratında nasıl tezahür edebileceğini ortaya koymuştur.^[83]

Bu kıssadan anlaşılan, insanların yaşadığı her dönemde fıtratlarında mevcut bazı olumsuz eğilimlerin onları istikametten saptırabileceğidir. Peygamber evladı olmak dahi, Allah ve âhiret inancı zayıf olan kimseyi sâlih ameller işlemeye yöneltmez. Kur’an her bireyin kendi fiilinden sorumlu olduğunu bildirse de^[84] Hz. Âdem’in bir baba olarak bu acı olaydan büyük bir üzüntü duyduğu açıktır.^[85] Bu olay, babaların evlatlarının tüm davranışlarını belirleme gücüne sahip olmadıklarını, fakat doğru yolu göstermek, değerleri öğretmek ve rehberlik etmekle yükümlü olduklarını göstermektedir. Hz. Âdem de aldığı vahiy doğrultusunda evlatlarını eğitmiş, onlara hakikati tebliğ etmiş ve öğüt vermiştir. Ancak çocukların kendi tercihlerinin sonuçlarını üstlenmeleri gerektiği gerçeği bu kıssada açıkça ortaya konulmuştur.

Kıssa bağlamında Hz. Âdem, çözümü Allah’a bırakmak üzere oğullarından kurban sunmalarını istemiştir. Sürüleri bulunan Hâbil, en güzel koyununu kurban olarak seçmiş, ziraatla meşgul olan Kâbil ise ürünlerinden bir kısmını getirmiştir. Dualarının ardından semadan inen ateş Hâbil’in kurbanını kabul etmiştir.^[86] Böylece kurban, yalnızca bir ibadet değil iman ve ihlâsın sınandığı bir eğitim aracı olmuştur.^[87]

Hâbil’in teslimiyet ve takvayı yansıtan sözleri onun sağlam bir âhiret inancına sahip olduğunu gösterirken,^[88] Kâbil’in nefsi arzularına ve şeytanın telkinlerine yenilmesi, insandaki olumsuz duyguların yıkıcı sonuçlarını gözler önüne sermektedir. Bu olay, Hz. Âdem’in baba olarak yaşadığı en ağır imtihanlardan biri olmuş, şahsî bir acının ötesinde, insanlığa babalığın mahiyetine dair evrensel dersler sunmuştur. Onun örnekliği, babalığın yalnızca biyolojik bir bağ değil, iman, ahlâk ve sorumluluk bilinciyle rehberlik etme sorumluluğunu da içerdiğini göstermektedir.^[89]

4.1.2. Hz. Nûh

Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. Nûh’ın oğluyla yaşadığı olay, baba–evlat ilişkisinin iman, sorumluluk ve bireysel tercihler bağlamında sınandığı çarpıcı bir örnek olarak sunulur. Tufan hadisesi sırasında Hz. Nûh’un iman etmeyen oğluna yumuşak bir eda ile”Haydi yavrum gel, sen de bizimle birlikte gemiye bin, kâfirlerle beraber olma!”^[90] diyerek seslenişi, onun oğluna göstermiş olduğu şefkat ve onu kurtarma çabası, bir babanın evladı için duyduğu endişe ve merhametin^[91] güçlü bir ifadesidir. Ancak oğlu, “Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım”^[92] sözleriyle babasının öğüdünü reddetmiş ve ilâhî azaptan kurtulamamıştır. Burada Allah Teâlâ’nın, iman bağı olmadan kurtuluşun mümkün olmayacağını bildirmesi, babalığın uhrevî sorumluluğunun sınırlarını ortaya koyar.^[93]

Hz. Nûh’un kıssası, babanın evladını en zor anda dahi doğru yola yönlendirme çabasını ortaya koyarken, aynı zamanda hidâyetin yalnızca Allah’ın dilemesiyle gerçekleşeceğini ve bireysel iradenin belirleyici olduğunu göstermektedir. Hz. Nûh’un oğlunu kurtarmak için gösterdiği ısrar, babalığın sevgi ve merhamet boyutunu yansıtırken, yanlış tercihe taviz vermemesi, onun iman konusundaki kararlı ve ilkesel duruşunu ortaya koymaktadır. Böylece babalık sorumluluğunun yalnızca dünyevi değil, aynı zamanda uhrevî bir boyut da taşıdığı anlaşılmaktadır.

Çocuklar, salih bireyler olarak yetişebilmeleri ve Allah’ın yaratılış gayesine ulaşabilmeleri için ailelerinin himayesine emanet edilmiştir. Baba, bu süreçte bütün gayretini ortaya koysa da çocuğun iman ve salih amellerden uzak kalması durumunda nihai sorumluluk yalnızca bireyin kendisine aittir.^[94] Nitekim Kur’an’da Hz. Nûh’a hitaben “Ey Nûh! O senin ailenden değildir. Çünkü onun yaptığı iyi olmayan bir iştir”^[95] buyrulması, kan bağının tek başına yeterli olmadığını, gerçek aidiyetin iman ve sâlih amellerle kurulduğunu açıkça ortaya koymaktadır.^[96] Bu da aile içindeki sevgi bağlarının hakikat karşısında mutlak belirleyici olamayacağını, her bireyin kendi iman ve amellerinden sorumlu olduğunu, ebeveynin ise bu noktada yalnızca tebliğ ve rehberlik görevini yerine getirebileceğini ortaya koymaktadır.

Hz. Nûh’un babalık tecrübesi, ebeveyn sorumluluğunun çocuğun hayatının son anına kadar sürdürülmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Arzu edilen netice alınamasa dahi çocukları iyiliğe davet etmekten ve onlara doğru yolu göstermekten vazgeçilmemelidir.^[97] Onun oğlunu kurtarmak için sergilediği sabır, merhamet ve kararlılık, günümüz babaları için de rehberlik görevini her şartta sürdürme konusunda güçlü bir örneklik teşkil etmektedir. Nitekim Hz. Nûh’un oğluyla yaşadığı bu olay, aynı aile içinde inanç farklılıklarının olabileceğini, buna rağmen babanın diyalog ve sabır yoluyla sorunları çözmeye gayret göstermesi gerektiğini göstermektedir.

4.1.3. Hz. İbrâhim

Hz. İbrâhim, Kur’ân-ı Kerîm’de adı sıkça zikredilen, çeşitli yönleriyle övülen ve müminlere örnek olarak sunulan seçkin bir peygamberdir.^[98] Onun en belirgin vasıfları arasında, tevhid mücadelesindeki kararlılığı ve karşılaştığı sıkıntılara karşı sergilediği tevekkül yer almaktadır. O, hayatının hiçbir safhasında Allah’a olan güvenini kaybetmemiş ve tevhid davasından geri adım atmamıştır.^[99] Kur’an’da en ayrıntılı biçimde tasvir edilen baba figürlerinden biri olarak da öne çıkan Hz. İbrâhim hem inanç mücadelesi hem de aile içi iletişim bakımından ideal bir baba modeli olarak sunulmaktadır. Bu örnekliğin en dikkat çekici yönlerinden biri, müfessirlerin büyük çoğunluğuna göre Hz. İsmâil olduğu kabul edilen oğluyla^[100] yaşadığı kurban hadisesidir. Söz konusu kıssa, baba–evlat ilişkisinde istişareye dayalı, güven, teslimiyet ve sevgi temelli bir iletişim modelini ortaya koymaktadır. Nitekim Kur’an’da bu durum şöyle anlatılmaktadır: “Çocuk, babasıyla beraber iş güç tutacak yaşa gelince babası ona dedi ki: ‘Yavrucuğum! Rüyamda seni kurban ettiğimi gördüm; bu hususta sen ne düşünürsün?’ O da dedi ki: ‘Babacığım! Sana emredileni yap; inşâallah beni sabredenlerden bulacaksın”^[101]

Hz. İbrâhim, gördüğü rüyayı oğluyla paylaşarak onun görüşünü almış, böylece babalığı tek yönlü bir otoriteye indirgemek yerine istişare ve karşılıklı anlayış temeline dayandırmıştır.^[102] Hz. İsmâil’in gönüllü teslimiyeti, babasının güven veren rehberliği, hikmetli iletişimi ve sevgi temelli yaklaşımının bir sonucu olarak gerçekleşmiştir. Bu olayda babalık, otoriter bir tutum değil, karşılıklı anlayış, rıza ve ortak bir iletişim zemininde şekillenen bir ilişki biçimi olarak sunulmaktadır. Hz. İbrâhim’in yaşı küçük olmasına rağmen oğlunun fikrine değer vermesi, onunla sağlıklı bir diyalog kurarak ikna yolunu tercih etmesi de aile bireylerine verilen değerin güzel bir örneğini teşkil etmektedir^[103]

Hz. İbrâhim’in babalık modeli yalnızca kurban kıssasıyla sınırlı değildir. O, çocukları ve temiz bir nesil için dua eden,^[104] onlarla birlikte ibadet eden ve sorumlulukları paylaşan^[105] bir baba olarak tanıtılmaktadır. Bu örneklik, babalığın aynı zamanda manevî rehberlik, dua ve ibadet bilincini aktarma sorumluluğunu da içerdiğini göstermektedir.^[106] Nitekim Hz. İbrâhim, ömrünün son demlerinde dahi çocuklarının imanını kaygı edinmiş, vasiyetinde tevhidi merkeze alarak evlatlarına din ve ibadeti hiçbir zaman terk etmemelerini öğütlemiştir.^[107]

Kur’an’da Hz. İbrâhim’in kendi babasıyla yaşadığı diyalog da^[108] dikkat çekici bir örnektir. Putperestlik inancının önde gelen temsilcilerinden biri olan babası Âzer’i^[109] tevhide davet eden Hz. İbrâhim, tehdit ve hakaretlere maruz kalmasına rağmen^[110] saygılı ve nezaketli üslubunu korumuştur. Babası putperest olmasına rağmen her defasında “babacığım” diye hitap ederek^[111] ona karşı saygıda kusur etmemiştir.^[112] Bu kıssa, imanın bireysel bir sorumluluk olduğunu ve hakikat karşısında akrabalık bağlarının belirleyici olamayacağını göstermektedir. Aynı zamanda hakikatin akrabalık bağlarının önüne geçtiğini, fakat bu hakikatin dile getirilmesinde dahi saygı ve nezaketin esas olduğunu ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak Hz. İbrâhim’in babalık örneği, üç temel vasıf etrafında şekillenir: Bunlar, eğitici, rehber ve duygusal destek sağlayıcılık rolüdür. Onun modelinde otorite istişareyle, sevgi teslimiyetle, maddî sorumluluklar ise dua ve manevî rehberlikle dengelenmiştir. Bu çok boyutlu yaklaşım, hem Kur’an’ın babalık anlayışının özünü yansıtmakta hem de günümüz aile yapısına ışık tutacak evrensel ilkeler sunmaktadır.

4.1.4. Hz. Ya’kûb

Kur’ân-ı Kerîm’de Yûsuf Sûresi’nde ayrıntılı biçimde yer alan Hz. Ya‘kûb kıssası, baba–evlat ilişkisinin sabır, şefkat, adalet, feraset ve affedicilik gibi ilkeler üzerine inşa edilmesi gerektiğini gösteren en kapsamlı örneklerden biridir. Hz. Ya‘kûb, oğlu Yûsuf’un rüyasını dikkatle dinleyerek onunla sevgi ve güvene dayalı bir iletişim kurmuş, “Yavrucuğum” dedi, “Rüyanı sakın kardeşlerine anlatma, sonra sana tuzak kurarlar! Çünkü şeytan insana apaçık bir düşmandır.”^[113] uyarısıyla olası tehlikeleri önceden sezerek koruyucu bir babalık sergilemiştir. Peygamber ferasetiyle bu rüyanın sıradan bir düş olmadığını anlayan Hz. Ya’kub bunun, Yûsuf’un ileride Rabbi tarafından seçilip peygamber olarak görevlendirileceğini, ona rüya yorumlama ve olayların nihai sonucunu kavrayabilme ilminin^[114] öğretileceğine işaret ettiğini belirtmiştir.^[115]

Hz. Ya‘kûb’un Yûsuf ve Bünyâmin’e gösterdiği özel sevgi, kardeşlerin gönlünde kıskançlık duygusunu tetiklemiş ve zamanla babalarının kendilerini geri planda bıraktığı, yeterince önemsemediği yönünde bir algıya dönüşmüştür. Oysa Yûsuf ile Bünyâmin’in daha küçük yaşta olmaları ve annelerini kaybetmiş bulunmaları, Hz. Ya‘kûb’u onları biraz daha fazla koruyup gözetmeye yöneltmiş, bu doğal babalık refleksi, kardeşler tarafından haksız bir ayrıcalık gibi değerlendirilmiştir.^[116] Kur’an’daki kıssa, babanın sevgi ile adalet arasında hassas bir denge gözetme sorumluluğuna dikkat çekmekte ve aile içi ilişkilerin sağlıklı yürüyebilmesi için bu dengenin ne kadar belirleyici olduğunu göstermektedir.^[117] Nitekim Hz. Ya‘kûb, oğullarının Yûsuf’a zarar verebileceğini öngörmesine rağmen^[118] onları kırmamak için nazik ve dolaylı bir üslup kullanmayı tercih etmiştir. Daha sert bir tavrın kıskançlıklarını artırabileceğini bilen Hz. Ya‘kûb, güvenmediği hâlde bu duygusunu hissettirmemiş, nezaketini koruyarak Kur’an’da da yansıtıldığı üzere son derece yumuşak bir hitap tarzı benimsemiştir.^[119]

Kardeşlerinin ihaneti ve Yûsuf’un kaybı karşısında Hz. Ya‘kûb’un tavrı ise sabır ve metanetin babalık sorumluluğunun temel ilkelerinden biri olduğunu ortaya koyar. O, yaşadığı derin üzüntüye rağmen metanetini koruyarak “Hayır! Nefsiniz sizi kötü bir iş yapmaya sürüklemiş; artık (bana düşen) güzelce sabretmektir.”^[120] demek suretiyle tevekkül ve dua ile süreci yönetmiş, evlatlarını öfke, hakaret veya cezalandırmayla değil, affedicilik ve umutla eğitmiştir.^[121] “Ey oğullarım! Gidin de Yûsuf’u ve kardeşini iyice araştırın, Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Çünkü inkâr edenlerden başkası Allah’ın rahmetinden ümit kesmez!”^[122] sözleri, babalıkta ümitvar yaklaşımın önemini göstermektedir. Bu yaklaşım, kriz zamanlarında babanın aile içinde huzur ve istikrarı koruyan bir rehber olması gerektiğini ortaya koyar.

Hz. Ya‘kûb’un oğullarının hatalarına yaklaşımı pedagojik açıdan dikkat çekicidir. O, çocuklarını kişilikleri üzerinden yargılamak yerine yalnızca yanlış davranışlarını eleştirmiş, aile bağlarını koparmamış ve pişmanlık duymalarına fırsat tanımıştır.^[123] Nitekim hakikat yıllar sonra ortaya çıktığında, Hz. Yûsuf’un kardeşleri hatalarını itiraf ederek “Ey babamız! Biz gerçekten hata ettik; bizim için Rabbinden günahlarımızın bağışlanmasını dile”^[124] demişlerdir. Kalbi kırık olsa da Hz. Ya‘kûb,^[125] çocuklarını terslememiş, huzurundan kovmamış, aksine “Sizin için biraz sonra Rabbimden af dileyeceğim. Şüphesiz O, çok bağışlayan, pek esirgeyendir”^[126] diyerek onların bu büyük hatasından dolayı Allah’tan af ve mağfiret talep etmiştir. Bu tutum, ebeveynin büyük hatalar karşısında bile tövbe ve yeniden başlama imkânını açık tutması bakımından örnek bir yaklaşım ortaya koymaktadır.

Dolayısıyla Hz. Ya‘kûb’un bu yaklaşımı, işlenen hata hangi boyutta olursa olsun evlatlara karşı ebeveyn tavrının ötekileştirici değil, kazanmaya yönelik olması gerektiğini, bunun da Kur’anî bir duruşu yansıttığını göstermektedir.^[127] Sonuç olarak, Hz. Ya‘kûb’un kıssası, sabır, affedicilik, adalet, koruyuculuk ve manevî rehberliğin babalıkta bir arada bulunması gerektiğini göstermektedir. Onun Yûsuf’un kaybolması, oğullarının büyük yanılgıları ve aile içi kıskançlık gibi zorluklara rağmen metanetini koruyup evlatlarından ümidini kesmemesi, modern aile yapısında da geçerliliğini koruyan bir baba modeli sunmaktadır. Böylece Kur’an, Hz. Ya‘kûb üzerinden babalığın süreklilik, merhamet ve hikmetle şekillenmesi gerektiğini güçlü bir şekilde vurgulamaktadır.^[128]

4.1.5. Hz. Lokmân

Kur’an’da hikmet sahibi bir şahsiyet olarak tanıtılan Lokmân (a.s.), oğluna tevhid inancını merkeze alarak ibadet, ahlâkî tutum ve toplumsal sorumluluklara dair öğütlerde bulunmuştur. Âlimlerin çoğunluğu onun peygamber olmadığını, ancak Allah’ın kendisini bilgi ve hikmetle şereflendirdiğini ifade etmektedir.^[129] Hz. Lokmân’ın “Yavrucuğum! Allah’a şirk koşma; çünkü şirk, büyük bir zulümdür”^[130] hitabıyla başlayan nasihatleri, iman esaslarından ahlâkî davranışlara ve toplumsal ilişkilere uzanan kapsamlı bir eğitim çerçevesi ortaya koymaktadır.

Hz. Lokmân’ın öğütleri, baba-evlat ilişkisinin ahlâkî, pedagojik ve rehberlik boyutlarını en açık biçimde ortaya koymaktadır. Bu nasihatler, aşamalı bir eğitim modelini yansıtır.^[131] Öncelikle tevhid inancını merkeze alan Lokmân (as), ardından namazın ikamesi, iyiliği emretme (emr bi’l-ma‘rûf), kötülükten sakındırma (nehy ani’l-münker), sabır, tevazu, ölçülü davranış ve edep gibi hayatın tüm alanlarını kuşatan ilkeleri dile getirmiştir.^[132] Bu aşamalı aktarım, eğitimin basitten zora ve müşahhastan mücerrede doğru ilerlemesi gerektiğini; bilgi, hikmet, sabır ve şefkatin eğitim sürecinde vazgeçilmez unsurlar olduğunu ortaya koymaktadır. Nitekim onun eğitim metoduna bakıldığında, öncelikli ve en önemli konuları gündeme aldığı açıkça görülmektedir.^[133]

Hz. Lokmân’ın her hitabı öncesinde kullandığı “yavrucuğum” (yâ buneyye) şeklindeki ifadesi,^[134] babalıkta sevgi ve şefkat dili ile eğitimin nasıl harmanlanabileceğinin çok güzel bir örneğidir. Bu ifade, öğütlerin yalnızca emir ve yasaklardan ibaret olmadığını, güven ilişkisini pekiştiren, çocuğun gönlünü açan bir pedagojik yaklaşımı temsil ettiğini göstermektedir. Lokmân (a.s.) kıssası, babanın otoritesini korku ve baskı üzerine değil, hikmet ve merhametle inşa etmesi gerektiğini ortaya koyar.^[135]

Hz. Lokmân’ın öğütlerinde dikkat çeken bir diğer husus, toplumsal ilişkilerde nezaket ve ölçülülüğe verilen önemdir. “Yürüyüşünde ölçülü ol, sesini alçalt”^[136] uyarısı, beden dili ve ses tonunun bile ahlâkî eğitimin bir parçası olduğunu göstermektedir. Bu yaklaşım, modern pedagojide de karşılığı bulunan bir ilke olarak, çocukların yalnızca bilgiyle değil, örnek davranışlarla da eğitilmesi gerektiğini ortaya koyar. Böylece, çocukların karakter gelişiminde dini terbiyenin ve ahlaki unsurların yerleşmesinde anne-baba eğitiminin ne kadar belirleyici olduğu gerçeği ortaya çıkar.^[137] Netice olarak Hz. Lokmân’ın oğluna verdiği öğütler, babanın evlat terbiyesindeki ahlâkî sorumluluğunu ortaya koymaktadır. Tevhid, ibadet, ahlâk, toplumsal sorumluluk, sabır ve tevazu gibi temel değerleri sevgi ve hikmet diliyle aktarması, babalığın esas görevinin çocukların şahsiyet ve karakter inşasını sağlamak olduğunu göstermektedir.^[138]

4.1.6. Hz. Şuayb

Kur’ân-ı Kerîm’de Medyen halkına gönderilmiş bir peygamber olduğu bildirilen Hz. Şuayb,^[139] daha çok kavmiyle mücadelesiyle tanınmakla birlikte,^[140] kızlarıyla ilişkisi onun babalık yönünü de açık biçimde ortaya koymaktadır. Kasas Sûresi’nde anlatıldığı üzere, Hz. Mûsâ ile karşılaşmaları sırasında kızlarının yaşadıkları sıkıntıları dile getirmelerine izin vermesi ve onların gözlemlerini dikkate alarak evlilik hususunda istişarede bulunması,^[141] onun babalık modelinin önemli bir boyutunu temsil etmektedir. Bu yaklaşım, evlatların cinsiyet ayrımı yapılmaksızın birey olarak kabul edilmesi ve fikirlerine değer verilmesi gerektiğini göstermektedir.

Hz. Şuayb ailesinde etkin bir iletişim ortamı bulunduğu görülmektedir. Kızları dışarıda yaşadıkları olayları gizlememiş, eve döndüklerinde babalarına aktarabilmişlerdir. Bunun üzerine aile içinde bir durum değerlendirmesi yapılmış; Hz. Mûsâ’nın tanınması, ona ücret verilmesi ve evliliğe dair kararlar istişare ile şekillenmiştir. Kızların aile bütçesine katkıda bulunma gayreti,^[142] iş bölümünün şartlara göre düzenlendiğini de ortaya koymaktadır.^[143] Hz. Şuayb’ın kızlarının çobanlık yapmalarına izin vermesi,^[144] onların sorumluluk üstlenmelerine, özgüven kazanmalarına ve problem çözme becerilerini geliştirmelerine katkı sağlamıştır. Bu tavır, babanın çocuklarının potansiyelini açığa çıkaran ve onları hayata hazırlayan bir rehber olması gerektiğini göstermektedir.^[145]

Şuayb’ın (as) babalık modelinde öne çıkan diğer bir unsur ise istişaredir.^[146] Kızlarının Hz. Mûsâ hakkındaki gözlemlerini özgürce ifade edebilmeleri, aile içinde güven, saygı ve sevgiye dayalı açık bir iletişimin bulunduğunu göstermektedir. Bu durum, babanın yalnızca öğüt veren değil, aynı zamanda evlatlarını dinleyen, onların fikirlerini ciddiyetle dikkate alan bir muhatap olması gerektiğini vurgulamaktadır.^[147]

Modern psikoloji ve eğitim bilimleri de baba-kız ilişkisinde bu yaklaşımın önemine dikkat çekmektedir. Nitekim destekleyici ve güven verici bir baba figürünün, kız çocuklarının özgüvenini artırdığı, sağlıklı bir kimlik gelişimine katkı sunduğu ve ileride kuracakları ilişkiler için olumlu bir temel oluşturduğu belirtilmektedir.^[148] Hz. Şuayb’ın kıssası, bu tespitin Kur’ânî bir örneği olarak değerlendirilebilir.

Sonuç olarak, Hz. Şuayb’ın kızlarıyla kurduğu ilişki, babalığın evlatların bireysel potansiyellerini açığa çıkarmalarına fırsat tanımayı, onlarla istişare etmeyi ve karar süreçlerine katmayı gerektiren bir sorumluluk olduğunu ortaya koymaktadır.^[149] Bu yönüyle Hz. Şuayb, Kur’an’da destekleyici ve istişareye dayalı babalık modelini temsil eden örnek şahsiyetlerden biri olarak öne çıkmaktadır.

4.1.7. Hz. Zekeriyyâ

Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. Zekeriyyâ kıssası, özellikle geç yaşta baba olanlar için güçlü bir mânevî rehberlik sunmaktadır. Onun yaşlılık döneminde samimiyetle Rabbine yönelerek: “Rabbim! Bana tarafından temiz bir nesil ihsan eyle! Kuşkusuz sen duayı işitmektesin.”^[150] şeklinde dua etmesi, çocuk sahibi olmanın yalnızca biyolojik bir süreç ve dünyevi bir miras bırakma kaygısı olmadığını, bilakis bilinçli bir niyet, ihlaslı bir dua ve ilâhî takdirin sonucu olduğunu göstermektedir.

Bu yönüyle onun talebi, kendisinden sonra değerlerini ve dini muhafaza edecek temiz bir nesil istemesinin bir göstergesidir.^[151] Bu samimi ve içten niyazın ardından Hz. Yahyâ’nın dünyaya gelişi, ilâhî bir lütuf olarak tecelli etmiştir. Hz. Zekeriyyâ, evladını sadece dünyevî anlamda bir varis olarak değil, aynı zamanda peygamberliğin temsil ettiği gelenek ve ahlâkın mirasçısı, bu yolun sürekliliğini sağlayan bir takipçi olarak görmüştür.^[152] Onun terbiyesi ve mânevî gelişimi üzerinde titizlikle durması, babalık sorumluluğunu bir emanet bilinciyle yerine getirdiğini göstermektedir. Nitekim Kur’an’da Hz. Yahyâ, “efendi, iffetli ve salih kullardan bir peygamber”^[153] olarak tanımlanmış, böylece babanın mânevî rehberliğinin evlat üzerinde bıraktığı etkiye işaret edilmiştir.

Hz. Zekeriyyâ’nın kıssası, geç yaşta baba olanların sabır, şükür ve bilinçli bir yetiştirme konusunda daha özenli davranmaları gerektiğini ortaya koymaktadır. Onun örnekliğinde babalığın temel misyonunun yalnızca neslin devamını sağlamak değil, evladın iman, ahlâk ve salâh üzere yetişmesine rehberlik etmek olduğu vurgulanır. Hz. Zekeriyyâ’nın kendi taşıdığı değerlere varis olacak temiz ve sâlih bir evlat istemesinin Kur’an’da yer alması, evlat sahibi olmanın nihai gayesinin Allah’ın adını yeryüzünde yaşatacak salih nesiller yetiştirmek olduğunu göstermektedir.^[154]

Sonuç itibarıyla Hz. Zekeriyyâ, geç yaşta evlat sahibi olmasına rağmen sorumluluklarını ihmal etmeyen, bilakis dua, sabır ve şükür ile desteklenen bir babalık modeli sergilemiştir. Bu yönüyle onun kıssası, babalığın her yaşta bilinç, hikmet ve emanet şuuruyla yerine getirilmesi gerektiğini gösteren evrensel bir örneklik olarak değerlendirilebilir.

4.2. Kur’an’da Baba-Evlat İlişkisine Dair Temel İlkeler

Kur’ân-ı Kerîm, peygamberlerin aile hayatına dair aktarımlar üzerinden baba–evlat ilişkisini hem duygusal hem de eğitsel boyutlarıyla ele almakta, sevgi, şefkat, adalet, istişare ve manevî rehberlik gibi evrensel ilkeleri ortaya koymaktadır. Bu kıssalar, yalnızca tarihsel birer anlatım olmayıp, günümüz aile yapısına da ışık tutan kalıcı değerler sunmaktadır. Peygamberlerin çocuklarıyla yaşadıkları imtihanlar ve onlara yönelik tavırları, İslâm düşüncesinde babalığa dair anlayışın esasını oluşturan ilkeleri görünür kılmaktadır. Bu çerçevede, Kur’an’da yer alan peygamber kıssaları üzerinden söz konusu ilkelerden bazıları ele alınacaktır.

4.2.1. Hayat Hakkının Korunması ve Maddi Sorumluluk

Kur’ân-ı Kerîm, insanın daha dünyaya gelmeden yaşam hakkına sahip olduğunu vurgular ve bu hakkın korunmasını babaların en temel sorumluluklarından biri olarak ortaya koyar. Nitekim haklı bir gerekçe olmadan cana kıymanın büyük günahlardan biri olduğunu bildiren Kur’an,^[155] câhiliye döneminde görülen kız çocuklarını diri diri gömme^[156] yahut fakirlik endişesiyle çocukları öldürme gibi uygulamaları kesin bir şekilde yasaklamıştır.^[157] Bu yaklaşım, doğmuş ya da henüz doğmamış her çocuğun dokunulmaz ve devredilemez bir hakka sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Dolayısıyla İslâm, hangi gerekçeye dayanırsa dayansın, ana rahminde hayat bulan bir canın sonlandırılmasını haram kılmıştır.

Babalara yüklenen sorumluluk, yalnızca hayat hakkının korunmasıyla sınırlı değildir. Çocukların barınma, beslenme, giyim ve sağlık gibi temel ihtiyaçlarının helâl yollardan karşılanması,^[158] başkalarına muhtaç bırakılmamaları ve iyi bir şekilde yetiştirilmeleri^[159] Kur’an’ın babalara yüklediği asli görevlerdendir.^[160] Bu sorumluluk öncelikli olarak babaya ait olmakla birlikte, annenin artan sorumlulukları dikkate alındığında, babanın bu yükümlülüğü yerine getirmesi çocukların sağlıklı gelişimi açısından daha da büyük önem taşımaktadır.^[161]

Kur’an, Hz. Mûsâ’nın soğuk ve karanlık bir gecede ailesi için ateş arayışını^[162] babanın koruyucu ve kollayıcı rolünü vurgulayan bir örnek olarak aktarır. Benzer şekilde Hz. Ya‘kûb’un kıtlık döneminde oğullarını erzak temini için Mısır’a göndermesi,^[163] aile geçiminin temini ve kriz zamanlarında sorumluluk bilincinin önemini göstermektedir. Hz. Peygamber de aile fertlerine yapılan harcamayı en faziletli sadaka olarak değerlendirmiş, “İnsanın aile bireylerini muhtaç durumda bırakması, günah olarak kendisine yeter”^[164] buyurarak ihmale gelmeyen bu görevin dinî boyutunu açıkça ortaya koymuştur. İslâmî anlayışta baba, sadece kazanç sağlamakla değil, helâl rızık ve ahlâki değerleri aktarmakla da sorumludur.^[165] Haram veya haksız kazanç hem dinen yasaklanmış hem de çocukların terbiyesi açısından olumsuz bir örneklik olarak değerlendirilmiştir.

4.2.2. Sevgi, Merhamet ve Duygusal Bağ

Çocukların gelişiminde en gerekli unsurlardan biri hiç şüphesiz sevgidir. Kur’ân-ı Kerîm, baba–evlat ilişkisini merhamet ve şefkat temeli üzerine inşa eder. Çocuklara karşılıksız sevgi ve ilgi göstermek, İslâmî bakış açısında babalığın en temel ilkelerinden biridir. Bu anlayış, modern literatürdeki “koşulsuz sevgi” kavramıyla örtüşmekte, çocukların hangi durumda olursa olsun değerli olduklarını hissetmeleri gerektiğini vurgulamaktadır.^[166]

Kur’an’da çocuklardan söz edilirken genellikle “yavrucuğum”, “oğulcuğum”, “göz nuru” gibi sevgi ve şefkat içeren ifadelerin kullanılması,^[167] ebeveyn–çocuk ilişkisini duygusal yakınlık ve merhamet ekseninde şekillendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Nitekim Hz. İbrâhim’in oğluna hitaben “Yavrucuğum” dedi, “Rüyamda seni kurban ettiğimi gördüm; düşün bakalım sen bu işe ne diyeceksin? demesi,^[168] şefkat dolu bir babalık üslubunun dikkat çekici bir örneğidir. Fahreddîn er-Râzî, bu hitabın gönül kazanıcı bir üslup olduğuna dikkat çekerek eğitimde sevgi dilinin önemini vurgular.^[169] Benzer şekilde Hz. Nûh’un^[170] ve Hz. Lokmân’ın^[171] “yavrucuğum” şeklindeki hitapları da babalığın sevgi ve muhabbet diliyle inşa edilmesi gerektiğini göstermektedir.^[172] Dolayısıyla Kur’an’daki peygamber kıssalarından hareketle, evlatların inanç ve hayat tarzları ne olursa olsun, onların ebedî kurtuluşu için en etkili unsurun ebeveyn şefkati olduğu anlaşılmaktadır.^[173]

Kur’an’da baba-evlat ilişkisine dair bu tür hitaplar, evladın şahsiyetine saygıyı esas alan; sevgi, şefkat ve merhametle örülü bir iletişim tarzını yansıtır. Peygamberlerin evlatlarıyla diyaloglarının ayrıntılı biçimde aktarılması ise aile içi iletişimde sevgi temelli bir dilin taşıdığı önemi açıkça ortaya koymaktadır. Bunun yanı sıra Kur’an, babaların evlatlarına duydukları sevgi ve özlemi güçlü örneklerle tasvir eder. Hz. Nûh’un tufan esnasında iman etmeyen oğlunu kurtarma gayreti^[174] ile Hz. Ya‘kûb’un Yûsuf’a olan özleminden ötürü gözlerinin görmez hâle gelmesi,^[175] baba sevgisinin derinliğini çarpıcı biçimde gözler önüne sermektedir.^[176]

Diğer taraftan çocuğa duyulan sevgi ve merhamet, insanın fıtratında var olan doğal bir eğilimdir.^[177] Ancak bu sevgi ölçüsüz bir bağlılığa ve abartıya dönüşerek Allah’ı anmaktan alıkoyduğunda, evlat sevgisi bir imtihan unsuru haline gelmektedir.^[178] Nitekim Kur’ân-ı Kerîm bu konuda ebeveynleri uyararak, “Ey iman edenler! Mallarınız ve evlatlarınız sizi Allah’ı zikretmekten alıkoymasın...”^[179] buyurmaktadır. Bu bağlamda Kur’an, ebeveyn sevgisinin iman bağı ile dengelenmesi gerektiğini, hakikatin hiçbir zaman sevgi uğruna feda edilmemesi gerektiğini de vurgular. Ayrıca sevginin Allah ve Resûlü sevgisinin önüne geçirilerek kulluğu zayıflatan ve insanı Allah’ı zikretmekten uzaklaştırması, şirk tehlikesi barındıran bir sapma olarak değerlendirilmiş, bu durum, hüsrana yol açabilecek bir risk şeklinde görülmüştür.^[180]

Modern psikoloji de benzer şekilde, babanın sevecen ve destekleyici rolünün çocuğun güvenli bağlanma geliştirmesinde, özgüven kazanmasında ve duygusal dayanıklılığında kritik rol oynadığını belirtmektedir. Araştırmalar, babanın olumlu geri bildirim ve teşvik edici yaklaşımının çocukların motivasyonunu artırdığını, sevgiden yoksun bir ortamın ise uyum sorunları ve riskli davranışlara yol açabileceğini ortaya koymaktadır.^[181]

4.2.3. Hoşgörü, Sabır ve Affetme

Kur’ân’ın öne çıkardığı ve müminlere örnek olarak sunduğu en önemli ahlâkî erdemlerden biri affediciliktir.^[182] Özellikle aile bağlarının korunması ve birlikteliğin devamı açısından affetme, vazgeçilmez bir değer taşır. Aile içi anlaşmazlıkların çözümünde ve muhtemel çatışmaların önlenmesinde hoşgörü, sabır ve affedicilik en etkili yollardan biridir. Bu sebeple Kur’an’da affetme, ısrarla övülmüş ve peygamberlerin tavsiyesi olarak müminlerden talep edilmiştir. Affetmek, sevgi ve merhametin yeşermesini sağlarken, intikam ve hırs duygularının peşinden koşmak, aile birliğini sarsacak ciddi problemlere kapı aralar. Bu açıdan bakıldığında, çocukların hataları karşısında babaların göstermesi gereken en önemli tutum sabır ve hoşgörüdür. Ancak bu yaklaşım sınırsız bir tolerans anlamına gelmez. Aşırı hoşgörü, çocuğu bencil, özdenetimden uzak ve doyumsuz bir kişiliğe sürükleyebilir. İslâmî perspektifte hoşgörü, yanlışların görmezden gelinmesi değil, hataların terbiye vesilesi kılınması demektir.^[183] Bu yüzden affedicilik, aile içi ilişkilerde hem sevgi ve merhameti pekiştiren hem de eğitici yönüyle bireyin gelişimine katkı sağlayan bir ilkedir.

Kur’an bu ilkeyi somut örneklerle anlatır. Hz. Âdem’in oğulları Hâbil-Kâbil kıssası^[184] ile Hz. Ya’kûb’un ailesine dair hadiseler, kıskançlık ve öfkenin kardeşlik bağlarını nasıl zedeleyebildiğini gösterirken,^[185] sabır, affedicilik ve ebeveyn ferasetinin aile içi çatışmaları eğitim ve olgunlaşma fırsatına dönüştürebileceğini ortaya koyar.^[186] Özellikle Hz. Ya’kûb’un oğullarının büyük hatalarına rağmen onlarla bağını koparmayıp sonunda onları affetmesi,^[187] bu tavrın güçlü bir örneğidir. Çocuğun hata yaptığında ailesine güvenle dönebileceğini bilmesi, aileyi onun için “güvenli bir liman” haline getirir. Bu anlamda affedicilik, aile bağlarını güçlendiren ve çocuğun pişmanlık duygusunu derinleştiren bir eğitim metodudur.

Hz. Peygamber’in pedagojik yaklaşımı da hoşgörünün yapıcı bir eğitim aracı olduğunu göstermektedir. Nitekim hurma ağaçlarını taşlayan bir çocuğu cezalandırmak yerine onun açlığını giderip doğruyu öğreten tavrı,^[188] eğitimde empati ve rehberliğin esas alınması gerektiğini ortaya koyar. Torunları Hasan ve Hüseyin’e karşı sabırlı ve sevecen tutumu^[189] da babalık ve dedelikte sabrın vazgeçilmez bir erdem olduğunu yansıtır. Bu nedenle fiziksel ve duygusal şiddetten kaçınmak, çocukların güven duygusunu korumak açısından zorunludur. Nitekim Kur’an’ın genel yaklaşımı da bu sabır ve uzun soluklu çabayı destekler niteliktedir. Zorluklar karşısında metanetli olmayı^[190] ve insanın elinden geleni yapıp sonucu Allah’a bırakmasını öğütleyen bu yaklaşım,^[191] çocuk yetiştirmenin de anlık tepkilerle değil, uzun vadeye yayılan emek, sabır ve kararlılıkla yürütülmesi gereken bir süreç olduğunu hatırlatır. Babanın, evladının gelişim evrelerine göre farklı yaklaşımlar sergilemesi ve hataları tahammülle karşılaması bu sürecin vazgeçilmez bir parçasıdır. Hz. Peygamber’in “Kim küçüklerimize merhamet etmez, büyüklerimize saygı göstermezse bizden değildir”^[192] hadisi, çocuklara şefkat ve anlayışla yaklaşmanın dinî bir yükümlülük olduğunu açıkça göstermektedir. Sonuç olarak Kur’an ve Sünnet, babalık rolünü sabır, hoşgörü, empati ve bağışlayıcılık ilkeleriyle şekillendirmekte, çocuğun duygusal güvenliğini koruyan, hataları yapıcı biçimde telafi ettiren ve merhameti merkeze alan bir baba modelini öne çıkarmaktadır

4.2.4. Rehberlik, Eğitim ve Değer Akarımı

Kur’ân-ı Kerîm’de babalık rolünün en önemli boyutlarından biri, hiç şüphesiz çocuklara rehberlik etmek ve onlara örnek olmaktır. Eğitim sorumluluğu, yalnızca bilgi aktarmakla sınırlı olmayıp davranış ve değer aktarımı yoluyla rol model olmayı da içermektedir. Çocukların sorumluluk bilinci yahut sorumsuzluk eğilimi, çoğunlukla etraflarında gördükleri örnekleri taklit etmeleriyle şekillenmektedir.^[193] Nitekim “Yapmadığınız şeyleri niçin söylüyorsunuz?”^[194] ayeti, eğitimde söz ve fiil bütünlüğünün zorunluluğunu ortaya koyar. Hz. Peygamber’in hem sözleri hem de davranışlarıyla çocuklara rehberlik etmesi, bu ilkenin en güzel örneğini teşkil etmektedir.

Kur’an, müminlere eğitim ve yönlendirme amacıyla hem geçmiş toplumlardan ibretli olaylar sunmakta hem de Hz. İbrâhim ve Hz. Peygamber örnekliği üzerinden “üsve-i hasene”^[195] (güzel örnek, rol model) kavramını öne çıkarmaktadır. Bunun yanında olumlu ve olumsuz^[196] modelleme örneklerine yer verilerek örnekliğin önemi vurgulanmış, böylece pratiğe dönük bir eğitim metodu gösterilmiştir. “Ailene namazı emret ve kendin de ona devam et”^[197] ayeti, ebeveynin eğitimde sözlü yönlendirmenin ötesinde fiilî örneklik sunması gerektiğini ortaya koymaktadır. Kur’an’da Hz. İbrâhim’in soyuna “Oğullarım! Allah sizin için bu dini seçti; öyleyse yalnız O’na teslim olmuş müminler olarak can verin”^[198] diye vasiyet etmesi ve Hz. Yakûb’un evlatlarını imana dair sorularla yönlendirmesi,^[199] babanın rol model olarak iman ve değer aktarımındaki konumunu göstermektedir. Dolayısıyla baba hem sözleri hem yaşayışıyla ahlâk ve maneviyatı aktaran bir rehber olarak tanımlanmaktadır.^[200]

Kur’ân-ı Kerîm’de eğitim sürecinin temeli, öncelikle inanç esaslarının kazandırılması üzerine kurulmuş, bunu ibadet bilincinin geliştirilmesi takip etmiştir. Bu süreçte duygu dünyasının inşası bilgi aktarımının önüne geçirilmiş, böylece sağlam bir manevî altyapı üzerine bilgi boyutu bina edilmiştir.^[201] Bu çerçevede Hz. Lokmân’ın oğluna verdiği öğütler,^[202] babalığın eğitici ve değer aktarıcı yönünü açıkça ortaya koymaktadır. Onun “Yavrucuğum! Namazını özenle kıl, iyi olanı emret, kötü olana karşı koy, başına gelene sabret. İşte bunlar, kararlılık gerektiren işlerdendir.”^[203] ifadesinde ibadet, ahlâk ve sabır gibi temel ilkeler zikredilmekte; böylece çocuğun gerek manevi ve gerekse sosyal gelişimine rehberlik edilmektedir.

İnanç eğitimi, bu sorumluluğun merkezinde yer almaktadır. Hz. Lokmân’ın “Sevgili oğlum! Allah’a ortak koşma; çünkü O’na ortak koşmak kesinlikle çok büyük bir zulümdür.”^[204] ifadesi, tevhid inancının erken yaşta kazandırılması gerektiğini vurgular. Hz. Nûh’un oğlunun inanmaması sebebiyle “ehlinden” sayılmaması^[205] ve Hz. İbrâhim’in putperest babası Âzer’e karşı saygılı fakat kararlı tutumu,^[206] imanın nihayetinde kişisel bir tercih ve sorumluluk olduğunu gösterir. Bu iki örnek, hidayet söz konusu olduğunda soy bağı ve aile yakınlığının tek başına belirleyici olmadığını açıkça ortaya koymaktadır.

Kur’an, babaların aile fertlerinin ibadet eğitiminden sorumlu olduğunu da açıkça vurgular. Nitekim “Yavrucuğum! Namazını dosdoğru kıl…”^[207] ifadesi, eğitimin yalnızca inanç ve duygu boyutuyla sınırlı kalmadığını, aynı zamanda davranış boyutuna da güçlü bir vurgu yaptığını göstermektedir. Aynı şekilde “Aile fertlerine namazı emret, kendin de bunda kararlı ol…”^[208] ayeti ile Hz. İbrâhim’in “Rabbim! Beni ve soyumdan gelecek olanları namazı devamlı kılanlardan eyle; rabbimiz, duamı kabul et.”^[209] şeklindeki duası da babanın evlatlarının ibadet hayatındaki rehberliğini yansıtır. Hz. Peygamber’in ‘Çocuklarınıza yedi yaşına geldiğinde onlara namazı emredin…”^[210] hadisi ise dinî eğitimde kademeli ve sevgi temelli bir yöntemin önemini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla ibadet eğitimi, zorlamadan ziyade sevgi ve sabırla verilmelidir; çocuğun ibadete olumlu bir tutum geliştirmesi ancak babanın samimi örnekliğiyle mümkün olur

Baba, yalnızca iman ve ibadet alanında değil, aynı zamanda ahlâkî ve sosyal değerlerin aktarımında da sorumluluk sahibidir. Bu bağlamda Hz. İbrâhim’in oğlu İsmâil ile birlikte Kâbe’yi inşa etmesi,^[211] ebeveynin çocuğa sorumluluk bilinci kazandırmasının somut bir örneğini teşkil etmektedir. Nitekim bu olay, ebeveyn–çocuk ilişkisinde birlikte anlamlı faaliyetlerde bulunmanın ve çocuğa sorumluluk vererek öğretmenin, eğitimin önemli yöntemlerinden biri olduğunu ortaya koymaktadır. Bunun yanında mahremiyet bilinci, helâl–haram hassasiyeti ve toplumsal sorumluluk şuuru da babanın aktarması gereken değerler arasında yer alır. Kur’an, bu aktarımın yöntemini ise “Rabbinin yoluna hikmet ve güzel öğütle çağır”^[212] ayetiyle belirlemiştir. Burada “hikmet” doğru bilgiyi uygun zamanda ve yöntemle aktarmayı, “güzel öğüt” ise sevgi, anlayış ve saygı temelinde rehberlik etmeyi ifade etmektedir. Bu yaklaşım, zorlamadan ziyade çocuğun gelişim seviyesine uygun, gönüllülüğe dayalı ve benimseyerek içselleştirebileceği bir değer aktarımını öngörmektedir.

Hz. Peygamber’in “Babanın çocuğuna bırakacağı en değerli miras, güzel ahlâktır”^[213] buyruğu, ahlâkî eğitimin babalığın en asli görevi olduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, İslâmî perspektifte babalık, rehberlik, eğitim ve değer aktarımı sorumluluklarını birlikte barındırmaktadır. Baba, çocuklarına kazandırmak istediği değerleri önce kendi hayatında yaşamalı; böylece hem aile içinde hem toplumda güvenilir bir örneklik ortaya koymalıdır.

4.2.5. Adâlet ve Eşit Muamele

Kur’ân-ı Kerîm, baba–evlat ilişkisinde adaletin tesisini en temel sorumluluklardan biri olarak ortaya koyar. Anne ve babaların çocukları arasında cinsiyet, yaş veya mizaca dayalı bir ayrım yapmaksızın eşit davranmaları gerektiği vurgulanır. Bu çerçevede babanın, çocukları arasında ilgi, şefkat veya maddi imkânların paylaşımında farklılık göstermesi uygun görülmez. Çocuklara eşit muamele edilmesi, öncelikle cinsiyet temelinde bir ayırımdan kaçınmayı gerektirir. Zira çocuğun dünyaya gelip gelmeyeceği, sayısı ve cinsiyeti konusunda mutlak tasarruf sahibi yalnızca Allah’tır.^[214] Kur’an, cahiliye döneminde kız çocuklarının değersizleştirilmesini kesin bir biçimde reddetmiş, kız çocuğu doğduğunda üzülen, öfkeye kapılan ve hatta onları diri diri toprağa gömen müşriklerin bu tutumunu kınamıştır.^[215] Buna karşılık, Allah katında üstünlüğün cinsiyete değil, takvâya bağlı olduğu açıkça bildirilmiştir.^[216] Böylece Kur’an, erkek çocuğa sosyal ve ekonomik ayrıcalık tanıyan geleneksel anlayışı tashih etmiş ve çocuklar arasında adaletin esas olduğunu ortaya koymuştur.

Modern psikoloji de benzer şekilde, çocuklar arasında ayrım yapılmamasının güven, aidiyet ve kardeşlik bağlarını güçlendirdiğini ortaya koymaktadır. Aşırı baskıcı ya da ilgisiz babalık yerine, merhamet ve adalet temelli dengeli bir otorite, çocukların sağlıklı kişilik gelişimi için en uygun zemini oluşturmaktadır.^[217] Sonuç olarak, İslâmî öğretiye göre baba figürü salt otorite ve güç üzerinden değil, adalet ve merhamet ekseninde şekillenmiştir. Çocuklar arasında adaletli davranmak hem Kur’anî hem de Nebevî öğretinin temel bir gereği olup, aile içi huzurun en güçlü teminatıdır.

4.2.6. Etkili İletişim, Empati ve İstişare

Baba ile evlat arasındaki güçlü iletişim, aile içindeki huzurun temeli ve sağlıklı nesillerin yetişmesinde en belirleyici faktörlerden biridir. Kur’an, sağlıklı bir ebeveyn–çocuk ilişkisinin ön koşulu olarak huzurlu bir aile ortamına dikkat çeker. Bu huzurun kaynağı ise eşler arasındaki sevgi, merhamet ve sağlıklı iletişimdir.^[218] Ailede huzurun tesis edilmediğinde, bundan en çok çocuklar etkilenir.^[219]

Kur’ân-ı Kerîm, baba–evlat ilişkisinde sağlıklı iletişimin temelini istişare, empati ve katılımcı bir yaklaşım üzerine kurar.^[220] Baba, çocuğunun düşüncelerini dinleyen, ona değer veren ve karar süreçlerine katılımını sağlayan bir rehber olarak konumlandırılır. Hz. Yakûb’un oğluna “Yavrucuğum” dedi, Rüyanı sakın kardeşlerine anlatma, sonra sana tuzak kurarlar!”^[221] şeklindeki uyarısı, çocuğun duygu ve düşüncelerini dikkatle dinleyen, empatiyle yaklaşan bir baba modelini yansıtır.

Hz. İbrâhim’in rüyasında oğlunu kurban ettiğini görmesi üzerine bu durumu İsmâil ile paylaşması ve onun görüşünü alması,^[222] şahsiyet eğitiminde çocukların fikirlerine değer verilmesinin önemini ortaya koyar.^[223] Hz. Dâvûd’un oğlu Hz. Süleyman’ın görüşünü kabul etmesi^[224] de aynı yaklaşımı pekiştirir. Benzer biçimde Hz. Şuayb’ın kızlarının görüşlerine değer vermesi ve onlara sorumluluk yüklemesi,^[225] yaş ve cinsiyet farkı gözetmeksizin evlatların karar süreçlerine dâhil edilmesinin Kur’anî bir ilke olduğunu gösterir. Bu örnekler, çocukların özgüven kazanmalarında ve sorumluluk bilinci edinmelerinde kalıcı etkiler bırakır.^[226]

Kur’an’da, en zor ve olumsuz şartlarda dahi peygamberlerin çocuklarına “oğulcuğum”, “yavrucuğum” gibi sevgi yüklü ifadeler hitap etmeleri,^[227] ebeveyn–çocuk iletişiminde sıcak bir dilin ve güven ortamının ne kadar önemli olduğunu vurgular.^[228] Bu tarz bir hitap, çocuğun kendini değerli ve güvende hissetmesini sağlarken, öğüt ve uyarıların daha kolay benimsenmesine katkıda bulunur. Kur’an, disiplinin baskıcı değil, açıklayıcı ve rehberlik edici bir üslup üzerinden uygulanmasını öğütler. Hz. Lokmân’ın oğluna nasihatlerinde yasakların gerekçelerini açıklayarak aktarması,^[229] çocuk eğitiminde sebep–sonuç bağının gözetilmesi gerektiğini ortaya koyar.

Şûrâ Sûresi’nin 38. ayetinde müminlerin nitelikleri arasında “İşleri de aralarındaki danışma ile yürür.”^[230] ifadesi yer alır. Bu ilke, toplumsal düzeyde olduğu kadar aile yapısı için de geçerlidir. Hz. İbrâhim’in oğluyla istişaresi, bu prensibin aile içindeki yansımasını ortaya koyar. Böyle bir yaklaşımda baba, önemli kararlarda çocuğunun görüşünü alır ancak nihai sorumluluk kendisine aittir. Bu yöntemle çocuk, karar verme sürecine dahil edilirken babanın rehberlik otoritesi de korunmuş olur.

İslâmî öğretilerde öngörülen bu katılımcı yaklaşım, modern pedagojik anlayışlarla da örtüşür. Çocuğun özerk bir birey olarak tanınması ve gelişim seviyesine uygun biçimde karar süreçlerine dahil edilmesi hem sorumluluk bilincinin gelişmesine hem de aile bütünlüğünün korunmasına olumlu katkı sağlar.^[231] Sonuç olarak, Kur’an’ın sunduğu danışma temelli baba–evlat ilişkisi modeli, sevgi, saygı, empati ve hikmeti bir arada barındırır. Emir ve yasakların tek taraflı dayatılmadığı, karşılıklı güven, anlayış ve katılımcılığın esas alındığı bu iletişim biçimi hem İslâmî öğretiler hem de çağdaş pedagojik yaklaşımlar açısından sağlıklı birey ve sağlıklı aile inşasının temelini oluşturur.

4.2.7. Sorumluluk ve Otorite Dengesi

Kur’ân-ı Kerîm’de babanın aile içindeki rolü, rehberlik ile otoriteyi dengeli biçimde kullanma sorumluluğu üzerine inşa edilmiştir. Baba, ailede otorite sembolü olmakla birlikte bu otorite ne aşırı baskıcı ne de tamamen ilgisiz bir tutuma dönüşmelidir. Ölçülü, merhamet temelli ve adalete dayalı bir otorite anlayışı benimsenmelidir. Hz. Nûh’un oğluna hitaben “Haydi yavrum gel, sen de bizimle birlikte gemiye bin, kâfirlerle beraber olma!”^[232] çağrısı, babanın rehber ve otorite rolünü dengeli biçimde kullanmasının Kur’anî bir örneğidir.

Bu dengeli otorite anlayışında disiplin, cezalandırma odaklı değil, eğitim ve merhamet temelli bir yaklaşım üzerine kuruludur. Hz. Lokmân’ın oğluna nasihatlerinde,^[233] korku ve tehdide başvurmaksızın hikmet ve sevgiyle yol göstermesi bu anlayışın güzel bir örneğidir. Burada çocuğa Allah bilinci, korku değil sorumluluk ve güven esas alınarak aktarılmıştır. Modern psikoloji de bu ilkeyi doğrular nitelikte, olumlu yaklaşımların olumsuz yaklaşımlardan daha kalıcı ve etkili olduğunu ortaya koyar.^[234] Bu açıdan disiplin anlayışı, salt cezalandırma değil, adalet, merhamet ve rehberlik ilkeleri doğrultusunda şekillenen çok boyutlu bir yaklaşım olarak ele alınmalıdır. Dolayısıyla çocuğun hatası ile verilecek tepki arasında ölçülülük gözetilmesi temel bir gerekliliktir.

İslâmî disiplin anlayışı, adalet ilkesini merkeze alır. Aşırı hoşgörü, çocuğun sınır bilincini zayıflatırken, aşırı sertlik de güven ve aidiyet duygusunu zedeler.^[235] Bu nedenle İslâmî gelenekte disiplin, çocuğun şahsiyetini hedef almadan yanlış davranışı düzeltmeye yönelik olmalıdır.^[236] “Bir kötülüğün karşılığı ona denk bir kötülüktür; ama kim bağışlar, düzeltme yolunu tutarsa onun mükâfatını Allah verir.”^[237] prensibi, aile içi disiplinin de dengeli olması gerektiğine işaret eder. Çocuğun babasına hem saygı duyması hem de güven duyması, sağlıklı baba–çocuk ilişkisinin temelidir. Ancak bu otorite mutlak değildir. İslâmî perspektifte baba otoritesi Allah’ın emirleriyle sınırlandırılmıştır. Baba otoritesi İslâmî perspektifte mutlak değildir; Allah’ın emirleriyle sınırlandırılmıştır. Ankebût Sûresi 8. ayette bu husus açıkça belirtilir: “Eğer anne–baban, hakkında bilgin olmayan şeyi bana ortak koşman için seni zorlarlarsa, onlara itaat etme.” Bu ayet, ebeveyne itaati teşvik etmekle birlikte, Allah’a itaate aykırı durumlarda bu itaati geçersiz kılarak aile içi otoritenin sınırlarını belirler.

Netice olarak, Kur’an’ın ortaya koyduğu babalık modelinde otorite, sevgi (meveddet) ve merhamet (rahmet) temelleri üzerinde şekillenir. Baba, çocuğuna karşı şefkatli, fakat aynı zamanda disiplinli bir tutum sergiler. Disiplin, sevginin ve sorumluluğun bir ifadesi olarak görülür. Bu anlayış, çocuğun hem güven duygusunu pekiştirir hem de sağlıklı bir kişilik geliştirmesine katkıda bulunur. Aşırı baskıcı ya da tamamen ilgisiz bir yaklaşım yerine, sevgi ve adaletle dengelenmiş otorite, İslâmî öğretilerin sunduğu ideal baba-çocuk ilişkisinin temelini oluşturur.^[238]

Sonuç

Bu çalışma, postmodern dönemde babalık rolünde yaşanan erozyonu çok boyutlu bir bakış açısıyla ele almış ve Kur’ân-ı Kerîm’in ortaya koyduğu baba–evlat ilişkisine dair ilkelerden hareketle çağdaş sorunlara yönelik çözüm önerileri sunmayı hedeflemiştir. Tarih boyunca baba figürü, yalnızca geçim sağlayan bir unsur değil, aynı zamanda iman, ahlâk ve değer aktarımının temel temsilcisi olarak görülmüştür. Ancak postmodern dönemin hızlı ve köklü dönüşümleri, babalık kurumunun hem işlevsel hem de sembolik boyutlarını ciddi ölçüde zayıflatmıştır. Küreselleşme, bireyselleşme, tüketim kültürü, dijitalleşme ve toplumsal cinsiyet algılarındaki değişim, babalığı çoğu zaman yalnızca ekonomik gelir temin eden bir role indirgemiş, otorite krizine, iletişim zafiyetine ve değer aktarımında kopukluklara zemin hazırlamıştır. Modern hayatın getirdiği uzun çalışma saatleri, zaman yoksunluğu, sosyo-ekonomik baskılar ve artan boşanma oranları da babalık rolünün yeniden tanımlanmasını zorunlu kılmıştır.

Bu noktada Kur’ân-ı Kerîm, babalık erozyonuna karşı bütüncül, dengeli ve evrensel bir model sunmaktadır. Hz. Âdem’den Hz. Nûh’a, Hz. İbrâhim’den Hz. Ya‘kûb ve Hz. Lokmân’a, Hz. Şuayb’dan Hz. Zekeriyyâ’ya kadar pek çok peygamberin baba olarak sergilediği tutumlar, sevgi, merhamet, adalet, sabır, istişare, sorumluluk ve hikmet ilkelerinin baba-evlat ilişkisinde vazgeçilmez olduğunu ortaya koymaktadır. Hz. Peygamber’in ise sevgiyi, merhameti, adaleti ve rehberliği bir arada barındıran örnekliği, bu modelin en mükemmel tezahürünü temsil etmektedir.

Kur’ân-ı Kerîm’in baba–çocuk ilişkisine dair ortaya koyduğu ilkeler, ne geleneksel dönemin aşırı otoriter baba tipini meşrulaştırmakta ne de modern bireyci yaklaşımı mutlak bir norm hâline getirmektedir. Aksine sevgiyle otoriteyi, sorumlulukla özgürlüğü, disiplinle merhameti dengeleyen, disiplini cezalandırmadan ziyade eğitime, rehberliğe ve örnekliğe dayandıran bir yaklaşımı öne çıkarmaktadır. Bu bakış açısı, bireysel düzeyde sağlıklı baba–çocuk ilişkisi inşasına katkı sunduğu gibi toplumsal istikrarı ve kuşaklar arası değer aktarımını da güvence altına almaktadır.

Babalık rolünün yeniden ihyası hem bireysel hem de kurumsal düzeyde sorumluluk gerektirmektedir. Eğitim politikalarının, aile danışmanlığı hizmetlerinin ve baba eğitim programlarının bu yönde geliştirilmesi, medya temsilinde olumlu baba modellerinin teşvik edilmesi ve başta Diyanet İşleri Başkanlığı olmak üzere dinî kurumların bu konuda bilinçlendirici rehberlik sunması büyük önem arz etmektedir. Bununla birlikte en temel dönüşüm, Müslüman babaların kendi rollerini Kur’an ve Sünnet ışığında yeniden idrak etmeleri ve bu bilinci kararlılıkla hayata geçirmeleriyle mümkün olacaktır.

Sonuç olarak, Kur’an perspektifinde babalık, yalnızca maddî sorumlulukları üstlenen bir figür değil, aynı zamanda iman, ahlâk ve değer aktarımının temel taşıdır. Postmodern dönemde babalık rolünde yaşanan erozyonun telafisi, sevgi ve adaletle dengelenmiş bu evrensel modelin bilinçli bir şekilde ihyasıyla mümkündür. Dolayısıyla Müslüman toplumların, Kur’an’ın ortaya koyduğu ilkelerden hareketle günümüz aile yapısına uygun, dengeli ve değer temelli bir babalık anlayışı geliştirmeleri zaruri görünmektedir.

Kaynakça

Akbulut, Sedide. Türk Aile Yapısında Babalık Rolü ve Modernite Algısı İlişkisi: Sosyo-Demografik Bir Analiz. İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.

Altay, Şeyma. “Kur’an’da Erkek: Roller, Sorumluluklar ve Haklar”. Erkek Olmak -İslâm, Sâbiteler ve Değişen Roller- ed. Fatma Asiye Şenat. 75-91. İstanbul: İz Yayıncılık, 2023.

Akyüz, Vecdi. “Kur’an ve Sünnette Ebeveyn ve Çocuk Hakları”. 275-345. Kur’an ve Sünnete Göre Temel İnsan Hakları Tartışmalı İlmi Toplantı. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2014.

Aktaş, Hamza. “Din Eğitiminde Babanın Rolü”. Baba Okulu. ed. Elif Arslan. 57-67. Ankara: DİB Yayınları, 2023.

Ay, Mehmet Emin. Ailede ve Okulda İdeal Din Eğitimi. İstanbul: Düşünce Kitabevi Yayınları, 2020.

Ay, Mehmet Emin. “Çocuklara Allah İnancının Öğretiminde Temel İlkeler”. Çocuk ve Medeniyet 6/12 (2021), 9-25.

Aydın, M. Zeki. Ailede Ahlak Eğitimi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2015.

Aydın, Mehmet Zeki. “Ailede Ahlak Eğitimi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (Aralık 2003), 125-158.

Balin, Hatice. “Aile İçi Rollerde Babalığın Önemi”. Çocuk ve Medeniyet 6/11 (2021), 55-81.

Bayer, Ali. “Değişen Toplumsal Yapıda Aile”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/8 (Şubat 2013), 101-129.

Bayraktar, Zeki. İnterseks-Hermafrodit ve Eşcinsel: Norm ve Norm Dışı Cinsellik, Farklar, Nedenler, Öneriler. İstanbul: Motto Yayınları, 2020.

Beaton, John – William Doherty. “Fathers’ Family of Origin Relationships and Attitudes About Father Involvement from Pregnancy Through First Year Postpartum”, Fathering 5/3 (2007), 236-245.

Bedenek, Elissa P. - Brown, Catherine F. Boşanma ve Çocuğunuz. çev. Serap Katlan. Ankara: HYB Yayıncılık, 1997.

Bilecik, Sümeyra. “Anne Baba Tutumlarının Bireylerin Din Algısına Etkisi”. Değerler Eğitimi Dergisi 15/33 (2017), 7-38.

Birinci, Ali. “Çocuklara Ahlakî Değerlerin Kazandırılmasında Ailenin Rolü”. Din Eğitiminde Çocuk. Ed. Mustafa Başkonak - Şeref Göküş. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024, 75-108.

Bozok, Mehmet. “Türkiye’de Ataerkillik, Kapitalizm ve Erkeklik İlişkilerinde Biçimlenen Babalık”. Fe Dergi: Feminist Eleştiri 10/2 (2018), 31-42.

Çapcıoğlu, İhsan. “Çocuğun Gelişiminde Babanın Rolü”. Baba Okulu. ed. Elif Arslan. 9-32. Ankara: DİB Yayınları, 2. Basım, 2023.

Çelebi, Ahmet. İslam’da Eğitim-Öğretim Tarihi. İstanbul: Damla Yayınları, 1998.

Çelebi, Kınalızâde Ali. Ahlâk-ı Alâî. Bulak: Matbaatü’l-Bulak, 1248.

Çelik, Hilal. Genç Yetişkinlerde Babanın Belirsiz Kaybının Aile Sistemi ve Bireysel Psikolojik Örüntüler Bağlamında İncelenmesi: Danışmanlık Psikolojisi Perspektifinden Karma Bir Araştırma. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2003.

Çelik, Hüseyin. Kur’an’da Aile Modelleri. Konya: Tebeşir Yayınları, 2015.

Çevik, İsmail. “Tarihi Seyrinde Değişen Aile ve Postmodern Babalık”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 19 (2025), 195-216. https://doi.org/10.53112/tudear.1658071

Daly, Kerry. “Reshaping Fatherhood: Finding the Models.” Journal of Family Issues 14/4 (1993), 510-530.

Dam, Hasan. “Çocukluk Dönemi Din Eğitimi”. Gelişimsel Basamaklara Göre Din Eğitimi. ed. Mustafa Köylü. 51-96. Ankara: Nobel Yayınları, 2010.

Demir, Zekiye. “Değişen Toplumlarda Ailenin Değişmeyen Özellikleri”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/2 (2021), 770-791.

Demos, John. “The Changing Faces of Fatherhood: A New Exploration in American Family History.” Father and Child: Developmental and Clinical Perspectives. Ed. Stanley Cath – Alan Gurwitt – John Ross. 425-445. Boston: Little Brown, 1982.

Dinç, Mehmet - Kitapçıoğlu, Süreyyanur. “İrade Eğitiminde Babanın Rolü”. Baba Okulu. ed. Elif Arslan. 69-96. Ankara: DİB Yayınları, 2023.

Durmuş, Emine vd. “Çocukluktan Yetişkinliğe Baba Kavramı”. Ulakbilge 57 (Şubat 2021), 174-191. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-09-57-02

Erdem, Sezgin. Baba Kimliğinin İnşasının Nesiller Bağlamında Karşılaştırmalı Analizi: Sembolik Etkileşimci Bakış Açısıyla Nitel Bir İnceleme. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.

Furedi, Frank. Korku Kültürü: Risk Almanın Riskleri. çev. Barış Yıldırım. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2001.

Görgülü, Ülfet. “Kur’an’ın Rehberliği ve Sünnet’in Örnekliğinde Erkek ve Aile”. Erkek Olmak -İslâm, Sâbiteler ve Değişen Roller-. ed. Fatma Asiye Şenat. 15-37. İstanbul: İz Yayıncılık, 2023.

Görgülü, Ülfet. “Veda Hutbesi Ekseninde Ailede Hak ve Sorumluluklar”. Hz. Peygamber’in Veda Haccı Hutbeleri Sempozyum Tebliğleri. ed. Suat Mertoğlu. 337-355. Ankara: DİB Yayınları, 2021.

Gray, Wallace. “Postmodern Çağ: Bir Bakmışsınız Var; Bir Bakmışsınız Yok; (ve) Niçin Önemlidir?” çev. Bülent Nuri. İslâmi Araştırmalar 7/2 (1994), 131-148.

Gündüz, Olgun. “Aile İçinde İletişimi Etkileyen Bir Araç Olarak Teknoloji ve Sosyal Medya”. İyilik Ekseninde Aile. 95-106. Ankara: DİB Yayınları, 2019.

Harman, Ömer Faruk. “Lokmân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/205-206. Ankara: TDV Yayınları, 2003.

Herland, Mari D. v.dğr. “Balancing Fatherhood: Experiences of Fatherhood Among Men with a Difficult Past.” Qualitative Social Work 14/2 (2015), 242-258. doi:10.1177/1473325014528737

İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed et-Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: Dâru’t-Tûnusiyye, 1984.

İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. Kahire: Müessesetü Kurtuba, 2000.

Jameson, Fredric. Postmodernizm ya da Geç Kapitalizmin Kültürel Mantığı. çev. Nuri Plümer - Abdülkadir Gölcü. İstanbul: Nirengi Kitap, 1994.

Kara, Ömer. “Kur’an’da Ebeveyn-Çocuk İlişkisinin Temelleri”. Uluslararası Mevlid-i Nebi Sempozyumu: Peygamberimiz ve Çocuk. 67-84. Ankara: DİB Yayınları, 2021.

Karaköse, Rukiye- Karaköse, Şaban. Çocuk Eğitiminde Babanın Etkisi. İstanbul: Yediveren Yayınları, 2012.

Karaköse, Şaban. “Çocuğun Cinsel Kimlik Gelişiminde Babanın Etkisi”. Baba Okulu. 97-110. Ankara: DİB Yayınları, 2. Basım, 2023.

Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. Ankara: DİB Yayınları, 8. Basım, 2020.

Kaya, Mevlüt. “Ailede Anne-Baba Tutumlarının Çocuğun Kişilik ve Benlik Gelişimindeki Rolü”. On dokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (1997), 193-204.

Kesgin, Bedrettin. “Güvensizliğe ve Risklere Karşı Güvenli Liman Olan Aile ve Ailede Babanın Rolü”. Uluslararası Mevlid-i Nebi Sempozyumu: Peygamberimiz ve Aile (21-24 Kasım 2019, Antalya). 111-131. Ankara: DİB Yayınları, 2021.

Kılavuz, M. Akif. “Anne Baba Örnek Davranışlarının Çocukların ve Ergenlerin Dinî Kişiliğinin Oluşumuna Etkileri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/2 (2005), 41-58.

Kır, Özge Gökhan. “Dijital Dünyada Aile ve Mahremiyet”. Dijital Dünyada Değerleriyle Aile Olmak. 87-98. Ankara: DİB Yayınları, 2023.

Kip, Ayşegül. Kur’ân-ı Kerîm’de Baba Olan Peygamberler ve Babalık Rolleri. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.

Kirpitci, Eyüp. “Din Eğitimi Açısından Baba-Oğul İlişkisi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30/30 (2010), 223-239.

Kocayörük, Ercan. “Öz-Belirleme Kuramı Açısından Ergenlerin Anne Baba Algısı ile Duyuşsal İyi Oluşları Arasındaki İlişki”. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi 4/37 (2012), 24-37.

Köse, Saffet. Modern Çağın Sorunu: Baba Yoksunluğu. Konya: Mehir Vakfı Yayınları, 2024.

Köylü, Mustafa. “Değerler Eğitiminde Ailenin Rolü”. Aile ve Eğitim. ed. M. Faruk Bayraktar. 227-260. İstanbul: Ensar Yayınları, 2010.

Köylü, Mustafa. “Ahlak Eğitiminde Ailenin Rolü”. Çağımızın Ahlak Bunalımı ve Çözüm Arayışları. ed. Hüseyin Sarıoğlu. İstanbul: Ensar Yayınları, 2009.

Krampe, Edythe - Rare Newton. “The Father Presence Questionnaire: A Confirmatory Factor Analysis of a New Measure of the Subjective Experience of Being Fathered.” Fathering 4/2 (2006), 159-190.

Kula, Naci. “Lokmân Sûresi Işığında Ana-Baba-Çocuk İletişimi”. İslâmî İlimler Dergisi: I. Kur’an Sempozyumu (2007), 111-127.

Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmi’ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Hisam Semir el-Buhârî. Riyad: Dâru’l-Âlemi’l-Kütüb, 2003.

Kutub, Seyyid. Fî Zılâli’l-Kur’ân. çev. M. E. Saraç vd. İstanbul: Hikmet Yayınları, 2001.

Kuzucu, Yaşar. “Değişen Babalık Rolü ve Çocuk Gelişimine Etkisi”. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi 4/35 (2011), 79-91.

Küçük, Ahmet. “Günümüzde Aile ve Kur’ân’dan Örnek Aileler”. Tefsir Araştırmaları Dergisi (TADER) 3/2 (2019), 408-442.

Lamb, Michael E. “How Do Fathers Influence Children’s Development? Let Me Count the Ways.” The Role of the Father in Child Development. ed. Michael E. Lamb. 1-27. New Jersey: John Wiley & Sons, 2010.

Lamb, Michael E. The Role of the Father in Child Development. New York: John Wiley & Sons, 3. Basım, 1997.

LaRossa, Ralph. “Fatherhood and Social Change.” Family Relations 37/4 (1988), 451-457. https://doi.org/10.2307/584119

Lilley, M. Becoming a Father: How to Make a Success of Your Role as a Parent. United Kingdom: How To Books Ltd., 1997.

Lynn, Mark G. vd. “Influences on Father Involvement: Testing for Unique Contributions of Religion.” Journal of Child and Family Studies 25 (2016), 3247-3259. https://doi.org/10.1007/s10826-016-0486-6

Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd el-Mâtürîdî es-Semerkandî. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005.

Mâverdî, Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Habib. Tefsîru’l-Mâverdî (en-Nüket ve’l-Uyûn). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İmiyye, ts.

Mosley, Jane - Thomson, Elizabeth. “Fathering Behavior and Child Outcomes: The Role of Race and Poverty.” Fatherhood: Contemporary Theory, Research, and Social Policy: Research on Men and Masculinities. ed. William Marsiglio. 148-151. Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 1995.

Mevdûdî, Ebü’l-A’lâ. Tefhîmu’l-Kur’ân. İstanbul: İnsan Yayınları, 1986.

Mercan, Zerrin - Şahin, Fatma Tezel. “Babalık Rolü ve Farklı Kültürlerde Babalık Rolü Algısı” Uluslararası Erken Çocukluk Eğitimi Çalışmaları Dergisi 2/2 (Eylül 2017), 1-10.

Mukâtil b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2003.

Odabaşı, Hatice Ferhan v.dğr. Dijital Çağda Ailenin Dönüşümü: Yeni Nesil Bağlar ve Dinamikler. İstanbul: Enstitü Sosyal Yayınları, 2. Basım, 2024.

Öcal, Mustafa. Din Eğitimi ve Öğretiminde Metotlar. Ankara: TDV Yayınları, 11. Basım, 2020.

Özdal, Funda - Aral, Neriman. “Baba Yoksunu Olan ve Anne-Babası ile Yaşayan Çocukların Kaygı Düzeylerinin İncelenmesi”. Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi 6/2 (2005), 255-267.

Özdemir, Ömer. “Ebeveynlere Göre Ailede Çocuğun Din Eğitimi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2019), 313-344.

Özgüven, İbrahim Ethem. Ailede İletişim ve Yaşam. Ankara: PDREM Yayınları, 2001.

Özkan, Fatih. Çocuğun Din Eğitiminde Anne Baba Etkisi. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2019.

Öztürk, Mahmut. Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı. Ankara: Son Çağ Yayınları, 2016.

Öztürk, Mahmut. “Kur’an’da Aile Kurumunun Devamını Sağlayan Temel İlkeler”. Farklı Yönleriyle İslâm’da Aile. ed. Ömer Sabuncu. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.

Öztürk, Hatice “Hz. Şuayb Ailesinden Günümüz Ailesine Aktarabileceğimiz Erdemli Davranışlar”, II. Uluslararası Mevlid-i Nebi Sempozyumu Tebliğler Kitabı. 612-622. Urfa: Harran Üniv. İlahiyat Fakültesi, 2019.

Peker, Sıla - Alabay, Erhan. “Çalışan Babaların Stres Düzeyleri ile Baba-Çocuk İlişkisi Arasındaki İlişki”. Sağlık Akademisyenleri Dergisi 10/4 (2023), 667-671.

Pleck, Elizabeth H. - Pleck, Joseph H. “Fatherhood Ideals in the United States: Historical Dimensions.” The Role of the Father in Child Development. ed. Michael E. Lamb. 43-48. New Jersey: John Wiley & Sons, 1997.

Pleck, Joseph H. “Fatherhood and Masculinity.” The Role of the Father in Child Development. ed. Michael E. Lamb. 27-57. New Jersey: John Wiley & Sons, 2010.

Pleck, Joseph H. “American Fathering in Historical Perspective.” Changing Men: New Directions in Research on Men and Masculinity. ed. Michael Kimmel. 351-36. California: Sage, 1987.

Petts, Richard J. “Religious Participation, Religious Affiliation, and Engagement with Children Among Fathers Experiencing the Birth of a New Child.” Journal of Family Issues 28/9 (2007), 1139-1161. https://doi.org/10.1177/0192513X07300788

Râzî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer Fahrüddîn. et-Tefsiru’l- kebir (Mefâtîhu’l-gayb). 32. Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981.

Sayar, Kemal. “Baba Olmak”. 2019. Erişim 24 Ağustos 2025. https://kemalsayar.com/insana-dair/baba-olmak

Seven, Serdal. Çocuk Ruh Sağlığı. Ankara: Pegem Net Yayıncılık, 2008.

Steede, Kevin. Anne Babaların En Çok Yaptıkları 10 Hata. çev. Rahime Demir. İstanbul: Hayat Yayıncılık, 1998.

Şahan, Ramazan. “Hz. Nûh Kıssası Bağlamında Ailevi İlişkiler”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2014/2/33 (2014), 215-248.

Şentürk, Ünal. Parçalanmış Aile-Çocuk İlişkisinin Sebep Olduğu Sosyal Problemler (Malatya Uygulaması). Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.

Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kur’ân. ed. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.

Tokur, Behlül. “‘Yok’ Babalar ve ‘Görünmez’ Çocuklar”. Baba Okulu. ed. Elif Arslan. 167-180. Ankara: DİB Yayınları, 2. Basım, 2023.

Turan, İbrahim. “Günümüz Aile Problemleri Çerçevesinde Kur’an’da Ebeveyn–Çocuk İlişkisi”. On dokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35 (2013), 71-104.

Tümer, Günay. “Âzer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/316-317. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.

Tütün, Sevgi. Kur’an’da Peygamber Aileleri. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2012.

Utma, Seçil. “Aile Kurumunun Dönüşümünde Sosyal Medyanın Etkisi: Aile İçi İletişimin Dijitalleşmesi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 13/71 (2020), 1016-1023.

Varlı, Abdussamet. “Kur’an’da Peygamberler Örnekliğinde Ailede Anne-Baba ve Çocukların Hukuku”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 (2020), 224-247.

Wolkind, S. - Rutter, M. “Separation, Loss and Family Relationships.” Child and Adolescent Psychiatry. 2. bs. ed. M. Rutter - L. Hersov. 34-57. Oxford: Blackwell Scientific Publications, 1985.

Yaman, Ahmet. Ahlak ve Hukuk Ekseninde Aile Hayatımız. Ankara: DİB Yayınları, 2015.

Yapıcı, Asım. “Psikososyal Boyutlarıyla Gençlik Dönemi ve Ebeveynlerin Gençlerle İlişkisi”. Baba Okulu. ed. Elif Arslan. 143-166. Ankara: DİB Yayınları, 2. Basım, 2023.

Yavuz, Kerim. Çocukta Dini Duygu ve Düşüncenin Gelişmesi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2012.

Yavuzer, Haluk. “Yaygın Ana–Baba Tutumları.” Ana Baba Okulu. 117-130. Ankara: Remzi Kitabevi, 2001.

Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. İstanbul: Eser Neşriyat, 1979.

Yörükoğlu, Atalay. Çocuk Ruh Sağlığı. İstanbul: Özgür Yayınları, 25. Basım, 2002.

^[1]   Ahmet Yaman, Ahlâk ve Hukuk Ekseninde Aile Hayatımız (Ankara: DİB Yayınları, 2015), 13, 14; Mahmut Öztürk, Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı (Ankara: Son Çağ Yayınları, 2016), 38-40.

^[2]   Ülfet Görgülü, “Veda Hutbesi Ekseninde Ailede Hak ve Sorumluluklar”, Hz. Peygamber’in Veda Haccı Hutbeleri Sempozyum Tebliğleri, ed. Suat Mertoğlu (Ankara: DİB Yayınları, 2021), 337, 338.

^[3]   er-Rûm 30/21.

^[4]   el-Enfâl 8/28; et-Tegâbün 64/15.

^[5]   Saffet Köse, Modern Çağın Sorunu: Baba Yoksunluğu (Konya: Mehir Vakfı Yayınları, 2024), 23-26, 34, 55; Ülfet Görgülü, “Kur’an’ın Rehberliği ve Sünnet’in Örnekliğinde Erkek ve Aile”, Erkek Olmak -İslâm, Sâbiteler ve Değişen Roller-. ed. Fatma Asiye Şenat (İstanbul: İz Yayıncılık, 2023), 30.

^[6]   Öztürk, Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı, 76, 77; Şeyma Altay, “Kur’an’da Erkek: Roller, Sorumluluklar ve Haklar”, Erkek Olmak -İslâm, Sâbiteler ve Değişen Roller-, ed. Fatma Asiye Şenat (İstanbul: İz Yayıncılık, 2023), 85, 86.

^[7]   Bedrettin Kesgin, “Güvensizliğe ve Risklere Karşı Güvenli Liman Olan Aile ve Ailede Babanın Rolü”, Uluslararası Mevlid-i Nebi Sempozyumu: Peygamberimiz ve Aile (21-24 Kasım 2019, Antalya) (Ankara: DİB Yayınları, 2021), 116; Zerrin Mercan - Fatma Tezel Şahin, “Babalık Rolü ve Farklı Kültürlerde Babalık Rolü Algısı”, Uluslararası Erken Çocukluk Eğitimi Çalışmaları Dergisi 2/2 (Eylül 2017), 1-7; Emine Durmuş v.dğr., “Çocukluktan Yetişkinliğe Baba Kavramı”, Ulakbilge 57 (2021), 174-178.

^[8]   Ralph LaRossa, “Fatherhood and Social Change”, Family Relations 37/4 (1988), 452-457; Joseph Pleck, “American Fathering in Historical Perspective”, Changing Men: New Directions in Research on Men and Masculinity içinde, ed. Michael Kimmel (California: Sa-ge Publication, 1987), 351-355; Köse, Baba Yoksunluğu, 23; Hatice Balin, “Aile İçi Rollerde Babalığın Önemi”, Çocuk ve Medeniyet 6/11 (2021), 57.

^[9]   Kesgin, “Güvensizliğe ve Risklere Karşı Güvenli Liman Olan Aile ve Ailede Babanın Rolü”, 123.

^[10] Balin, “Aile İçi Rollerde Babalığın Önemi”, 77.

^[11] John Beaton – William Doherty, “Fathers’ Family of Origin Relationships and Attitudes About Father Involvement from Pregnancy Through First Year Postpartum,” Fathering 5/3 (2007), 236-245; Ayrıca bk. Kınalızâde Ali Çelebi, Ahlâk-ı Alâî (Bulak: Matbaatü’l-Bulak, 1248), 2/31-39; Ahmet Çelebi, İslam’da Eğitim-Öğretim Tarihi (İstanbul: Damla Yayınları, 1998), 245-250.

^[12] Fatih Özkan, Çocuğun Din Eğitiminde Anne Baba Etkisi (Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2019), 56; Ömer Özdemir, “Ebeveynlere Göre Ailede Çocuğun Din Eğitimi”, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2019), 338; Mahmut Öztürk, “Kur’an’da Aile Kurumunun Devamını Sağlayan Temel İlkeler”, Farklı Yönleriyle İslâm’da Aile, ed. Ömer Sabuncu (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020), 16.

^[13] Michael E. Lamb, “How do fathers influence children’s development? Let me count the ways”, The Role Of The Father In Child Development içinde, ed. Micheal E. Lamb (New Jersey: John Wiley & Sons, 2010), 1–9; Joseph H. Pleck, “Fatherhood and Masculinity”, The Role of The Fatherhood in Child Development içinde, ed. Michael H. Lamb (New Jersey: John Wiley & Sons, 2010), 34-45; Ayrıca bk. İsmail Çevik, “Tarihi Seyrinde Değişen Aile ve Postmodern Babalık”, Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 19 (2025), 196.

^[14] Atalay Yörükoğlu, Çocuk Ruh Sağlığı (İstanbul: Özgür Yayınları, 2002), 199; Mevlüt Kaya, “Ailede Anne-Baba Tutumlarının Çocuğun Kişilik ve Benlik Gelişimindeki Rolü”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (1997), 199, 200; İhsan Çapcıoğlu, “Çocuğun Gelişiminde Babanın Rolü”, Baba Okulu, ed. Elif Arslan (Ankara: DİB Yayınları, 2023), 19; Serdal Seven, Çocuk Ruh Sağlığı (Ankara: Pegem Net Yayıncılık, 2008), 99; Behlül Tokur, “Yok Babalar ve Görünmez Çocuklar”, Baba Okulu, ed. Elif Arslan (Ankara: DİB Yayınları, 2023), 171, 172; Asım Yapıcı, “Psikososyal Boyutlarıyla Gençlik Dönemi ve Ebeveynlerin Gençlerle İlişkisi”, Baba Okulu, ed. Elif Arslan (Ankara: DİB Yayınları, 2023), 163; Köse, Baba Yoksunluğu, 16, 44.

^[15] Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, çev. Hayreddin Karaman v.dğr. (Ankara: DİB Yayınları, 2020), el-Bakara 2/233.

^[16] Lokmân 31/13-19.

^[17] Tirmizî, “Birr”, 33.

^[18] İbn Mâce, “Edeb”, 3.

^[19] Buhârî, “Cenâiz”, 92; Ebû Dâvud, “Sünen”, 17; Tirmizî, “Kader”, 5.

^[20] Buhârî, “Edeb”, 18; Müslim, “Fedâil”, 65.

^[21] Mark G. Lynn v.dğr., “Influences on Father Involvement: Testing for Unique Contributions of Religion”, J Child Fam Stud 25 (2016), 3247; Petts, Richard J. “Religious Participation, Religious Affiliation, and Engagement with Children Among Fathers Experiencing the Birth of a New Child”, Journal of Family Issues 28/9 (2007), 1142-1150; Kerim Yavuz, Çocukta Dini Duygu ve Düşüncenin Gelişmesi (İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2012), 27.

^[22] Tokur, “Yok Babalar ve Görünmez Çocuklar”, 170; Yapıcı, “Psikososyal Boyutlarıyla Gençlik Dönemi ve Ebeveynlerin Gençlerle İlişkisi, 163; Sedide Akbulut, Türk Aile Yapısında Babalık Rolü ve Modernite Algısı İlişkisi: Sosyo-Demografik Bir Analiz (İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025), 27.

^[23] Kaya, “Ailede Anne-Baba Tutumlarının Çocuğun Kişilik ve Benlik Gelişimindeki Rolü”, 196; Sümeyra Bilecik, “Anne Baba Tutumlarının Bireylerin Din Algısına Etkisi”, Değerler Eğitimi Dergisi 15/33 (2017), 8-11.

^[24] Michael E. Lamb, The Role of the Father in Child Development (New York: John Wiley & Sons, 3. Basım, 1997), 146-147; Jane Mosley - Elizabeth Thomson, “Fathering Behavior and Child Outcomes: The Role of Race and Poverty”, Fatherhood: Contemporary Theory, Research, and Social Policy, Research on Men and Masculinities, ed. Marsiglio, William (Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 1995), 150; Mehmet Dinç - Süreyyanur Kitapçıoğlu, “İrade Eğitiminde Babanın Rolü”, Baba Okulu (Ankara: DİB Yayınları, 2023), 79-82.

^[25] S. Wolkind – M. Rutter, “Separation, Loss and Family Relationships,” Child and Adolescent Psychiatry, ed. M. Rutter – L. Hersov (Oxford: Blackwell Scientific Publications, 2. Basım, 1985), 34-57; M. Lilley, Becoming a Father: How to Make a Success of Your Role as a Parent (United Kingdom: How To Books Ltd., 1997), 47; Zeki Bayraktar, İnterseks-Hermafrodit ve Eşcinsel: Norm ve Norm Dışı Cinsellik, Farklar, Nedenler, Öneriler (İstanbul: Motto Yayınları, 2020), 60; Şaban Karaköse, “Çocuğun Cinsel Kimlik Gelişiminde Babanın Etkisi”, Baba Okulu (Ankara: DİB Yayınları, 2023), 103, 104, 105; Ali Bayer, “Değişen Toplumsal Yapıda Aile”, Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/8 (Şubat 2013), 51.

^[26] Lamb, The Role of the Father In Child Development, 167-181; Kaya, “Ailede Anne-Baba Tutumlarının Çocuğun Kişilik ve Benlik Gelişimindeki Rolü”, 196; Mehmet Zeki Aydın, “Ailede Ahlak Eğitimi”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (Aralık 2003), 128; Akbulut, Türk Aile Yapısında Babalık Rolü ve Modernite Algısı İlişkisi, 27.

^[27] Durmuş v.dğr., “Çocukluktan Yetişkinliğe Baba Kavramı”, 177, 178; Çevik, “Tarihi Seyrinde Değişen Aile ve Postmodern Babalık”, 195-197.

^[28] Wallace Gray, “Postmodern Çağ: Bir Bakmışsınız Var; Bir Bakmışsınız Yok, (ve) Niçin Önemlidir?”, çev. Bülent Nuri, İslâmi Araştırmalar 7/2 (1994), 131.

^[29] Fredric Jameson, Postmodernizm ya da Geç Kapitalizmin Kültürel Mantığı, çev. Nuri Plümer - Abdülkadir Gölcü (İstanbul: Nirengi Kitap, 1994), 11.

^[30] Sezgin Erdem, Baba Kimliğinin İnşasının Nesiller Bağlamında Karşılaştırmalı Analizi: Sembolik Etkileşimci Bakış Açısıyla Nitel Bir İnceleme (Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019), 98; Kesgin, “Güvensizliğe ve Risklere Karşı Güvenli Liman Olan Aile ve Ailede Babanın Rolü”, 123.

^[31] Yörükoğlu, Çocuk Ruh Sağlığı, 129; Çevik, “Tarihi Seyrinde Değişen Aile ve Postmodern Babalık”, 193, 194.

^[32] Köse, Baba Yoksunluğu, 12, 13, 17, 23, 27.

^[33] Mehmet Bozok, “Türkiye’de Ataerkillik, Kapitalizm ve Erkeklik İlişkilerinde Biçimlenen Babalık”, Fe Dergi: Feminist Eleştiri 10/2 (2018), 40; Bayer, “Değişen Toplumsal Yapıda Aile”, 41, 42.

^[34] Sezgin Erdem, Baba Kimliğinin İnşasının Nesiller Bağlamında Karşılaştırmalı Analizi: Sembolik Etkileşimci Bakış Açısıyla Nitel Bir İnceleme (Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019), 107; Zekiye Demir, “Değişen Toplumlarda Ailenin Değişmeyen Özellikleri”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/2 (2021), 782, 783.

^[35] John Demos, “The Changing Faces of Fatherhood: A New Exploration in American Family History”, Father and Child: Developmental and Clinical Perspectives içinde, ed. Stanley Cath v.dğr. (Boston: Little Brown, 1982), 425; Köse, Baba Yoksunluğu, 12, 13, 16, 17; Çevik, “Tarihi Seyrinde Değişen Aile ve Postmodern Babalık”, 191.

^[36] Balin, “Aile İçi Rollerde Babalığın Önemi”, 75, 76; Kemal Sayar, “Baba Olmak”, https://kemalsayar.com/insana-dair/baba-olmak}, (Erişim: 24 Ağustos 2025); Sıla Peker - Erhan Alabay, “Çalışan Babaların Stres Düzeyleri ile Baba-Çocuk İlişkisi Arasındaki İlişki”, Sağlık Akademisyenleri Dergisi 10/4 (2023), 667-671.

^[37] Balin, “Aile İçi Rollerde Babalığın Önemi”, 64, 75, 76; Çapcıoğlu, “Çocuğun Gelişiminde Babanın Rolü”, 17, 18; Bayer, “Değişen Toplumsal Yapıda Aile”, 48; Erdem, Baba Kimliğinin İnşasının Nesiller Bağlamında Karşılaştırmalı Analizi”, 103, 104, 106.

^[38] Hatice Ferhan Odabaşı v.dğr., Dijital Çağda Ailenin Dönüşümü: Yeni Nesil Bağlar ve Dinamikler (İstanbul: Enstitü Sosyal Yayınları, 2024), 39-57.

^[39] Olgun Gündüz, “Aile İçinde İletişimi Etkileyen Bir Araç Olarak Teknoloji ve Sosyal Medya”, İyilik Ekseninde Aile (Ankara: DİB Yayınları, 2019), 99, 100; Meryem Bayrak, “Sosyal Medyanın Aile Bireyleri Üzerine Etkileri”, Aile ve Sosyal Medya (Köln: ILM Uluslararası Akademisyenler Birliği, 2020), 25; Odabaşı v.dğr., Dijital Çağda Ailenin Dönüşümü, 4.

^[40] Gündüz, “Aile İçinde İletişimi Etkileyen Bir Araç Olarak Teknoloji ve Sosyal Medya”, 100.

^[41] Seçil Utma, “Aile Kurumunun Dönüşümünde Sosyal Medyanın Etkisi: Aile İçi İletişimin Dijitalleşmesi”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 13/71 (2020), 1022; Özge Gökhan Kır, “Dijital Dünyada Aile ve Mahremiyet”, Dijital Dünyada Değerleriyle Aile Olmak (Ankara: DİB Yayınları, 2023), 91, 92, 93.

^[42] Frank Furedi, Korku Kültürü Risk Almanın Riskleri, çev. Barış Yıldırım (İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2001), 211; Köse, Baba Yoksunluğu, 23; Kesgin, “Güvensizliğe ve Risklere Karşı Güvenli Liman Olan Aile ve Ailede Babanın Rolü”, 123; Demir, “Değişen Toplumlarda Ailenin Değişmeyen Özellikleri”, 782.

^[43] Yapıcı, “Psikososyal Boyutlarıyla Gençlik Dönemi ve Ebeveynlerin Gençlerle İlişkisi”, 147, 148; Kesgin, “Güvensizliğe ve Risklere Karşı Güvenli Liman Olan Aile ve Ailede Babanın Rolü”, 120, 123.

^[44] Yaşar Kuzucu, “Değişen Babalık Rolü ve Çocuk Gelişimine Etkisi”, Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi 4/35 (2011), 78, 79; Karaköse, “Çocuğun Cinsel Kimlik Gelişiminde Babanın Etkisi”, 104, 105; Funda Özdal - Neriman Aral, “Baba Yoksunu Olan ve Anne-Babası ile Yaşayan Çocukların Kaygı Düzeylerinin İncelenmesi”, Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi 6/2 (2005), 257.

^[45] Gündüz, “Aile İçinde İletişimi Etkileyen Bir Araç Olarak Teknoloji ve Sosyal Medya”, 99, 100; Erdem, Baba Kimliğinin İnşasının Nesiller Bağlamında Karşılaştırmalı Analizi, 110-117.

^[46] Balin, “Aile İçi Rollerde Babalığın Önemi”, 57; Erdem, Baba Kimliğinin İnşasının Nesiller Bağlamında Karşılaştırmalı Analizi, 118, 119.

^[47] Kesgin, “Güvensizliğe ve Risklere Karşı Güvenli Liman Olan Aile ve Ailede Babanın Rolü”, 123.

^[48] Köse, Baba Yoksunluğu, 13; Erdem, “Baba Kimliğinin İnşasının Nesiller Bağlamında Karşılaştırmalı Analizi”, 118-125; Ünal Şentürk, Parçalanmış Aile–Çocuk İlişkisinin Sebep Olduğu Sosyal Problemler (Malatya Uygulaması) (Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006), 109, 110.

^[49] M. Akif Kılavuz, “Anne Baba Örnek Davranışlarının Çocukların ve Ergenlerin Dinî Kişiliğinin Oluşumuna Etkileri”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/2 (2005), 48; M. Zeki Aydın, Ailede Ahlak Eğitimi (İstanbul: Timaş Yayınları, 2015), 45; Bilecik, “Anne Baba Tutumlarının Bireylerin Din Algısına Etkisi”, 12, 13.

^[50] Hamza Aktaş, “Din Eğitiminde Babanın Rolü”, Baba Okulu, ed. Elif Arslan (Ankara: DİB Yayınları, 2023), 65, 66; Durmuş v.dğr., “Çocukluktan Yetişkinliğe Baba Kavramı”, 176.

^[51] Mustafa Öcal, Din Eğitimi ve Öğretiminde Metodlar (Ankara: TDV Yayınları, 2020), 60, 61.

^[52] Kerry Daly, “Reshaping Fatherhood: Finding the Models”, Journal of Family Issues 14/4 (1993), 525-527; Mari D. Herland v.dğr., “Balancing Fatherhood: Experiences of Fatherhood Among Men with a Difficult Past”, Qualitative Social Work 14/2 (2015), 243; E. Pleck – J. Pleck, “Fatherhood Ideals in the United States: Historical Dimensions,”, The Role of the Father in Child Development, ed. Michael E. Lamb (New Jersey: John Wiley & Sons, 1997), 43-48; Kuzucu, “Değişen Babalık Rolü ve Çocuk Gelişimine Etkisi”, 80, 81; Şentürk, “Parçalanmış Aile–Çocuk İlişkisinin Sebep Olduğu Sosyal Problemler”, 89.

^[53] Bayraktar, İnterseks-Hermafrodit ve Eşcinsel, 60; Tokur, “Yok’ Babalar ve ‘Görünmez’ Çocuklar”, 169, 170.

^[54] Tokur, “Yok Babalar ve Görünmez Çocuklar”, 168, 169.

^[55] Görgülü, “Kur’an’ın Rehberliği ve Sünnet’in Örnekliğinde Erkek ve Aile”, 31.

^[56] Çapcıoğlu, “Çocuğun Gelişiminde Babanın Rolü”, 13-15; Balin, “Aile İçi Rollerde Babalığın Önemi”, 64, 65.

^[57] Tokur, “Yok Babalar ve Görünmez Çocuklar”, 169, 178; Yapıcı, “Psikososyal Boyutlarıyla Gençlik Dönemi ve Ebeveynlerin Gençlerle İlişkisi”, 165; Hilal Çelik, Genç Yetişkinlerde Babanın Belirsiz Kaybının Aile Sistemi ve Bireysel Psikolojik Örüntüler Bağlamında İncelenmesi: Danışmanlık Psikolojisi Perspektifinden Karma Bir Araştırma (İstanbul: Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2003), 101, 130, 131.

^[58] Çapcıoğlu, “Çocuğun Gelişiminde Babanın Rolü”, 20, 21; Tokur, “Yok Babalar ve Görünmez Çocuklar”, 168, 169, 170, 171; Odabaşı v.dğr., Dijital Çağda Ailenin Dönüşümü, 39-41.

^[59] Lamb, The Role of the Father In Child Development, 147; Mosley - Thomson, “Fathering Behavior and Child Outcomes: The Role of Race and Poverty”, 150; J. Snarey, How Fathers Care for the Next Generation: A Four-Decade Study (London: Harvard University Press, 1993), 151; Ercan Kocayörük, “Öz-Belirleme Kuramı Açısından Ergenlerin Anne Baba Algısı ile Duyuşsal İyi Oluşları Arasındaki İlişki”, Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi 4/37 (2012), 31; Gündüz, “Aile İçinde İletişimi Etkileyen Bir Araç Olarak Teknoloji ve Sosyal Medya”, 99, 100.

^[60] Köse, Baba Yoksunluğu, 16; Aydın, “Ailede Ahlak Eğitimi”, 128; Kaya, “Ailede Anne-Baba Tutumlarının Çocuğun Kişilik ve Benlik Gelişimindeki Rolü”, 201.

^[61] Yapıcı, “Psikososyal Boyutlarıyla Gençlik Dönemi ve Ebeveynlerin Gençlerle İlişkisi”, 161, 162; Tokur, “Yok Babalar ve Görünmez Çocuklar”, 176, 177.

^[62] Naomi Rosh White, “About Fathers: Masculinity and the Social Construction of Fatherhood”, Journal of Sociology ANZJS 30/2 (1994), 119–131; Edythe Krampe - Rare Newton, “The Father Presence Questionnaire: A Confirmatory Factor Analysis of a New Measure of the Subjective Experience of Being Fathered”, Fathering 4/2 (2006), 185; Ayrıca bk. Çapcıoğlu, “Çocuğun Gelişiminde Babanın Rolü”, 13-15; Tokur, “‘Yok’ Babalar ve ‘Görünmez’ Çocuklar”, 177, 178.

^[63] Aktaş, “Din Eğitiminde Babanın Rolü”, 62; Kılavuz, “Anne Baba Örnek Davranışlarının Çocukların ve Ergenlerin Dinî Kişiliğinin Oluşumuna Etkileri”, 42, 43.

^[64] Aydın, “Ailede Ahlak Eğitimi”, 137, 138.

^[65] Lamb, The Role of the Father In Child Development, 146; Snarey, How Fathers Care for the Next Generation: A Four-Decade Study, 151; Elissa P. Bedenek – Catherine F. Brown, Boşanma ve Çocuğunuz, çev. Serap Katlan (Ankara: HYB Yayıncılık, 1997), 10, 103; Köse, Baba Yoksunluğu, 16, 32; Aydın, “Ailede Ahlak Eğitimi”, 129.

^[66] Kevin Steede, Anne Babaların En Çok Yaptıkları 10 Hata, çev. Rahime Demir (İstanbul: Hayat Yayıncılık, 1998), 15; İbrahim Ethem Özgüven, Ailede İletişim ve Yaşam (Ankara: PDREM Yayınları, 2001), 217, 289; Aydın, “Ailede Ahlak Eğitimi”, 129.

^[67] Rukiye Karaköse-Şaban Karaköse, Çocuk Eğitiminde Babanın Etkisi (İstanbul: Yediveren Yayınları, 2012), 56.

^[68] el-Furkân 25/74.

^[69] el-Enfâl 8/28; et-Tegâbün 64/15.

^[70] et-Tahrîm 66/6.

^[71] Buhârî, “Cuma”, 91; Müslim, “İmâre”, 20.

^[72] Hüseyin Çelik, Kur’ân’da Aile Modelleri (Konya: Tebeşir Yayınları, 2015), 147; Ahmet Küçük, “Günümüzde Aile ve Kur’ân’dan Örnek Aileler”, Tefsir Araştırmaları Dergisi 3/2 (2019), 424, 425.

^[73] el-Mâide, 5/27-31.

^[74] Hûd 11/42-47.

^[75] es-Sâffât 37/102.

^[76] Yûsuf 12/87.

^[77] Lokmân 31/13-19.

^[78] el-Kasas 28/23-28.

^[79] Aydın, “Ailede Ahlak Eğitimi”, 128-155; Eyüp Kirpitci, “Din Eğitimi Açısından Baba-Oğul İlişkisi”, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30/30 (2010), 229-237; Öztürk, Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı, 151.

^[80] el-Mâide 5/27-31.

^[81] Mukâtil b Süleymân, Tefsîrü Mukâtil b. Süleymân (Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2003), 1/469; Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî, Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kur’ân, ed. Ahmed Muhammed Şâkir (Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000), 9/206; Ebu’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Habib el-Mâverdî, Tefsîru’l-Mâverdî (en-Nuket ve’l-uyûn) (Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İmiyye, ts.), 2/30; Ebu’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm (Kahire: Müessesetü Kurtuba, 2000), 3/81; Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili (İstanbul: Eser Neşriyat, 1979), 3/1658.

^[82] Buhârî, “Cenâiz”, 33; “Enbiyâ”, 1; “Diyât”, 2.

^[83] Hayreddin Karaman v.dğr., Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir (Ankara: DİB Yayınları, 2020), 2/255, 256.

^[84] Yûnus 10/44.

^[85] Öztürk, Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı, 158, 159.

^[86] Mukâtil, Tefsîru Mukâtil, 1/469-471; Taberî, Câmiʿu’l-beyân, 9/204-205; İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, 3/82.

^[87] Ayşegül Kip, Kur’an-ı Kerim’de Baba Olan Peygamberler ve Babalık Rolleri (Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021), 110.

^[88] Karaman v.dğr., Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, 2/256.

^[89] Öztürk, Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı, 159.

^[90] Hûd, 11/42

^[91] Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tûnisî İbn Âşûr, et-Tahrîr ve’t-tenvîr (Tunus: Dâru’t-Tûnusiyye, 1984), 12/76.

^[92] Hûd 11/43.

^[93] Öztürk, Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı, 167.

^[94] Ebü’l-A’lâ el-Mevdûdî, Tefhîmü’l-Kur’ân (İstanbul: İnsan Yayınları, 1986), 2/371, 372.

^[95] Hûd 11/46.

^[96] Sevgi Tütün, Kur’an’da Peygamber Aileleri (İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2012), 105; Ramazan Şahan, “Hz. Nûh Kıssası Bağlamında Ailevi İlişkiler”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2014/2/33 (2014), 224.

^[97] Kip, Kur’an-ı Kerim’de Baba Olan Peygamberler ve Babalık Rolleri, 117.

^[98] Âl-i İmrân 3/33-34; el-Mümtehine 60/4.

^[99] Öztürk, Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı, 81.

^[100] Taberî, Câmiʿu’l-beyân, 21/75; İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm, 4/17, 18.

^[101] es-Sâffât 37/102

^[102] İbn Âşûr, et-Tahrîr ve’t-tenvîr, 23/151.

^[103] Seyyid Kutub, Fî Zılâli’l-Kur’ân, çev. M. E. Saraç v.dğr. (İstanbul: Hikmet Yayınları, 2001), 9/260.

^[104] İbrâhîm 14/35-41.

^[105] el-Bakara 2/125-129.

^[106] Abdussamet Varlı, “Kur’an’da Peygamberler Örnekliğinde Ailede Anne-Baba ve Çocukların Hukuku”, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 (2020), 238; Kip, Kur’an-ı Kerim’de Baba Olan Peygamberler ve Babalık Rolleri, 142.

^[107] el-Bakara 2/131-132

^[108] Meryem 19/41-48.

^[109] Geniş bilgi için bk. Günay Tümer, “Âzer”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1991), 4/316-317.

^[110] Meryem 19/46.

^[111] Meryem 19/42-45.

^[112] Kutub, Fî Zılâli’l-Kur’ân, 9/515; Ayrıca bk. Öztürk, Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı, 86, 88.

^[113] Yûsuf 12/5.

^[114] Yûsuf 12/6.

^[115] Râzî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer Fahrüddîn, Mefâtîhu’l-gayb (Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981), 18/90, 91.

^[116] Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, 18/94, 95.

^[117] Yûsuf 12/8.

^[118] Yûsuf 12/13.

^[119] Karaman v.dğr., Kur’ân Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, 3/219.

^[120] Yûsuf 12/18.

^[121] Kutub, Fî Zılâli’l-Kur’ân, 7/403.

^[122] Yûsuf, 12/87.

^[123] Öztürk, Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı, 217, 228.

^[124] Yûsuf 12/97.

^[125] Karaman v.dğr., Kur’ân Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, 3/256, 257.

^[126] Yûsuf 12/98.

^[127] Varlı, “Kur’an’da Peygamberler Örnekliğinde Ailede Anne-Baba ve Çocukların Hukuku”, 239.

^[128] Yûsuf 12/18, 86.

^[129] Taberî, Câmiʿu’l-beyân, 20/135; Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed b. Ebi Bekr el-Kurtubî, el-Câmi’ li-ahkâmi’l-Kur’ân, thk. Hisam Semir el-Buhârî (Riyad: Dâru’l-Âlemi’l-Kütüb, 2003), 14/59, 62; Ömer Faruk Harman, “Lokmân”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2003), 27/64-67.

^[130] Lokmân 31/13.

^[131] Naci Kula, “Lokmân Sûresi Işığında Ana-baba-çocuk İletişimi”, İslâmî İlimler Dergisi: I. Kur’an Sempozyumu (2007), 115-119.

^[132] Lokmân 31/13-19.

^[133] Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, 25/146, 147.

^[134] Lokmân 31/13, 16.

^[135] Kula, “Lokmân Sûresi Işığında Ana-baba-çocuk İletişimi”, 113, 114.

^[136] Lokmân 31/19.

^[137] Çelebi, İslam’da Eğitim-Öğretim Tarihi, 245-248; Kula, “Lokmân Sûresi Işığında Ana-baba-çocuk İletişimi”, 114; Aktaş, “Din Eğitiminde Babanın Rolü”, 58-61.

^[138] Kip, Kur’ân-ı Kerîm’de Baba Olan Peygamberler ve Babalık Rolleri, 141.

^[139] el-A‘râf 7/85; Hûd 11/84; el-Ankebût 29/36.

^[140] el-A’râf, 7/85; Hûd 11/84; eş-Şuarâ 26/177, 182.

^[141] el-Kasas 28/23-28.

^[142] Râzî, Mefâtihü’l-gayb, 24/239, 240.

^[143] Öztürk, Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı, 204, 205; Hatice Öztürk, “Hz. Şuayb Ailesinden Günümüz Ailesine Aktarabileceğimiz Erdemli Davranışlar”, II. Uluslararası Mevlid-i Nebi Sempozyumu Tebliğler Kitabı (Urfa: Harran Üniv. İlahiyat Fakültesi, 2019), 618.

^[144] el-Kasas 28/23-27.

^[145] Kirpitci, “Din Eğitimi Açısından Baba-Oğul İlişkisi”, 229.

^[146] Mevdûdî, Tefhîmu’l-Kur’ân, 4/154.

^[147] Öztürk, Peygamberlerin Aile Bireyleriyle İmtihanı, 207.

^[148] Karaköse - Karaköse, Çocuk Eğitiminde Babanın Etkisi, 56; Özdal - Aral, “Baba Yoksunu Olan ve Anne-Babası ile Yaşayan Çocukların Kaygı Düzeylerinin İncelenmesi”, 256; Kip, Kur’an-ı Kerim’de Baba Olan Peygamberler ve Babalık Rolleri, 135, 136.

^[149] Kip, Kur’an-ı Kerim’de Baba Olan Peygamberler ve Babalık Rolleri, 135, 136.

^[150] Âl-i İmrân 3/38.

^[151] Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed el-Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân (İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005), 2/294.

^[152] Karaman v.dğr., Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, 3/589.

^[153] Âl-i İmrân 3/39.

^[154] Varlı, “Kur’an’da Peygamberler Örnekliğinde Ailede Anne-Baba ve Çocukların Hukuku”, 234.

^[155] el-İsrâ 17/33.

^[156] et-Tekvîr 81/8-9.

^[157] el-En‘âm 6/151; el-İsrâ 17/31.

^[158] el-Bakara 2/126; en-Nisâ 4/10.

^[159] Vecdi Akyüz, “Kur’an ve Sünnette Ebeveyn ve Çocuk Hakları”, Kur’an ve Sünnete Göre Temel İnsan Hakları Tartışmalı İlmi Toplantı (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2014), 298-344; Ömer Kara, “Kur’an’da Ebeveyn-Çocuk İlişkisinin Temelleri”, Uluslararası Mevlid-i Nebi Sempozyumu: Peygamberimiz ve Çocuk (Ankara: DİB Yayınları, 2021), 79.

^[160] el-Bakara 2/233.

^[161] Demir, “Değişen Toplumlarda Ailenin Değişmeyen Özellikleri”, 780.

^[162] Tâhâ 20/10.

^[163] Yûsuf 12/67, 68.

^[164] Ebû Dâvûd, “Zekât”, 45.

^[165] Kınalızâde, Ahlâk-ı Alâî, 2/3.

^[166] Çapcıoğlu, “Çocuğun Gelişiminde Babanın Rolü”, 24, 25.

^[167] Bk. Hûd 10/42; Yûsuf 12/5, 67, 87; Lokmân 31/13, 16, 17; es-Sâffât 37/102.

^[168] es-Sâffât 37/102.

^[169] Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, 26/152.

^[170] Hûd 11/42–43.

^[171] Lokmân 31/13.

^[172] İbn Âşûr, et-Tahrîr ve’t-tenvîr, 12/76.

^[173] Varlı, “Kur’an’da Peygamberler Örnekliğinde Ailede Anne-Baba ve Çocukların Hukuku”, 239.

^[174] Hûd 11/42–46.

^[175] Yûsuf 12/84.

^[176] Görgülü, “Kur’an’ın Rehberliği ve Sünnet’in Örnekliğinde Erkek ve Aile”, 31.

^[177] Âl-i İmrân 3/14.

^[178] Kara, “Kur’an’da Ebeveyn-Çocuk İlişkisinin Temelleri”, 70; İbrahim Turan, “Günümüz Aile Problemleri Çerçevesinde Kur’an’da Ebeveyn–Çocuk İlişkisi”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35 (2013), 85.

^[179] el-Münâfikûn 63/9.

^[180] et-Tevbe 9/24.

^[181] Kılavuz, “Anne Baba Örnek Davranışlarının Çocukların ve Ergenlerin Dinî Kişiliğinin Oluşumuna Etkileri”, 44; Kuzucu, “Değişen Babalık Rolü ve Çocuk Gelişimine Etkisi”, 78, 79; Balin, “Aile İçi Rollerde Babalığın Önemi”, 74.

^[182] Âl-i İmrân 3/134; el-A‘râf 7/199; Nûr 24/22, eş-Şûrâ 42/40.

^[183] Mustafa Köylü, “Değerler Eğitiminde Ailenin Fonksiyonu”, Aile ve Eğitim, ed. M. Faruk Bayraktar (İstanbul: Ensar Yayınları, 2010), 236.

^[184] el-Mâide 5/27-31.

^[185] Yûsuf 12/8-20.

^[186] Yûsuf 12/97-98.

^[187] Yûsuf 12/83–87.

^[188] Ebû Dâvûd, “Cihâd”, 85

^[189] Buhârî, “Libâs”, 60; Müslim, “Fedâilü’s-Sahâbe”, 56, 57.

^[190] Bakara 2/153, 155-157; Âl-i İmrân, 3/200; Loknam 31/17; Zümer 39/10.

^[191] Âl-i İmrân, 3/159, 160; Hûd 11/88.

^[192]          Tirmizî, “Birr”, 15.

^[193] Hasan Dam, “Çocukluk Dönemi Din Eğitimi”, Gelişimsel Basamaklara Göre Din Eğitimi, ed. Mustafa Köylü (Ankara: Nobel Yayınları, 2010), 21.

^[194] es-Sâff 61/2.

^[195] el-Ahzâb 33/21; el-Mümtehine 60/4, 6.

^[196] el-Enbiyâ 21/52-53; el-Mâide 5/104; el-A’râf 7/28;

^[197] Tâhâ 20/132.

^[198] el-Bakara 2/132.

^[199] el-Bakara 2/133.

^[200] Görgülü, “Kur’an’ın Rehberliği ve Sünnet’in Örnekliğinde Erkek ve Aile”, 31, 32.

^[201] Turan, “Günümüz Aile Problemleri Çerçevesinde Kur’an’da Ebeveyn–Çocuk İlişkisi”, 82.

^[202] Lokmân 31/13–19.

^[203] Lokmân 31/17.

^[204] Lokmân 31/13.

^[205] Hûd 11/45-46.

^[206] Meryem 19/41–48.

^[207] Lokmân 31/17.

^[208] Tâhâ 20/132.

^[209] İbrâhîm 14/40.

^[210] Ebû Dâvûd, “Salât”, 26.

^[211] el-Bakara 2/127

^[212] en-Nahl 16/125.

^[213] Tirmizî, “Birr”, 33

^[214] Şûrâ 42/49-50.

^[215] en-Nahl 16/58–59.

^[216] el-Hucurât 49/13.

^[217] Köse, Baba Yoksunluğu, 22, 23.

^[218] er-Rûm 30/21.

^[219] Mustafa Köylü, “Ahlak Eğitiminde Ailenin Rolü”, Çağımızın Ahlak Bunalımı ve Çözüm Arayışları, ed. Hüseyin Sarıoğlu (İstanbul: Ensar Yayınları, 2009), 402, 403.

^[220] eş-Şûrâ 42/38.

^[221] Yûsuf 12/5.

^[222] es-Sâffât 37/102.

^[223] İbn Âşûr, et-Tahrîr ve’t-tenvîr, 23/151.

^[224] el-Enbiyâ 21/78–79

^[225] el-Kasas 28/26.

^[226] Kirpitci, “Din Eğitimi Açısından Baba-Oğul İlişkisi”, 229.

^[227] Hûd 11/42-43; Yûsuf 12/5; Lokmân 31/13, 17-19.

^[228] Turan, “Günümüz Aile Problemleri Çerçevesinde Kur’an’da Ebeveyn–Çocuk İlişkisi”, 94.

^[229] Lokmân 31/13–19.

^[230] eş-Şûrâ 42/38.

^[231] Köse, Modern Çağın Sorunu: Baba Yoksunluğu, 31, 33, 51.

^[232] Hûd 11/42.

^[233] Lokmân 31/16.

^[234] Mehmet Emin Ay, “Çocuklara Allah İnancının Öğretiminde Temel İlkeler”, Çocuk ve Medeniyet 6/12 (2021), 14, 15.

^[235] Haluk Yavuzer, “Yaygın Ana–Baba Tutumları”, Ana Baba Okulu (Ankara: Remzi Kitabevi, 2001), 117-130; Kaya, “Ailede Anne-Baba Tutumlarının Çocuğun Kişilik ve Benlik Gelişimindeki Rolü”, 196, 197.

^[236] Aydın, Ailede Ahlak Eğitimi, 48; Kara, “Kur’an’da Ebeveyn-Çocuk İlişkisinin Temelleri”, 72; Ali Birinci, “Çocuklara Ahlakî Değerlerin Kazandırılmasında Ailenin Rolü”, Din Eğitiminde Çocuk, ed. Mustafa Başkonak – Şeref Göküş (İstanbul: Kitap Dünyası, 2024), s. 83, 84, 97.

^[237] eş-Şûrâ 42/40.

^[238] Görgülü, “Kur’an’ın Rehberliği ve Sünnet’in Örnekliğinde Erkek ve Aile”, 30.