Diyanet Dergi | Diyanet - Aylık Dergi - Aile - Çocuk - İlmi Dergi

Yücel, Fatih. “Modern Dönemde Aileyi Korumaya Yönelik Bir Tedbir Olarak Talâk Fetvalarındaki Değişim”. Diyanet İlmî Dergi 61/4 (2025), 1425-1456. https://doi.org/10.61304/did.1778589

Modern Dönemde Aileyi Korumaya Yönelik Bir Tedbir Olarak Talâk Fetvalarındaki Değişim*

Araştırma Makalesi

Geliş Tarihi: 05 Eylül 2025 Kabul Tarihi: 17 Aralık 2025

Fatih Yücel

Doç. Dr. / Associate Professor

Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi / Ankara Hacı Bayram Veli University

İlahiyat Fakültesi / Faculty of Theology

https://ror.org/05mskc574

https://orcid.org/0000-0003-4254-9133

fycel@yahoo.com

Öz

Aile, toplumun en temel yapı taşıdır. Bu anlayışın bir sonucu olarak, neslin ve ailenin korunması İslâm’ın gerçekleştirmeyi hedeflediği beş temel esastan (zarûriyyât-ı hamse) biri kabul edilmiştir. Bu çalışma, aileyi korumaya yönelik bir tedbir olarak modern dönemde değişen veya değişmesi teklif edilen talâk fetvalarını incelemektedir. Söz konusu değişimi ortaya koymak amacıyla 1917 tarihli Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi, Din İşleri Yüksek Kurulu karar ve fetvaları ile çağdaş İslâm hukukçularının görüşleri değerlendirilmiştir. Bu çerçevede; erkeğin talâk hakkının mahkemeye devri, hâkim huzurunda kullanılmasının şart koşulması, boşamaya şahit tutulmasının gerekliliği ve boşamanın tescilinin zorunlu kabul edilmesine dair öneriler ele alınmıştır. Ayrıca, aynı mecliste gerçekleştirilen üç talâkın, öfke, sarhoşluk, ciddiyetsizlik ve ikrah hâllerindeki boşamaların ve talâkın şarta bağlanmasının hükmü tartışılmıştır. İslâm hukukçularının büyük çoğunluğu, kati nas ve icmâ ile belirlenmemiş meselelerde ailenin ve neslin korunması ilkesinden hareket ederek farklı ictihadlar arasında en uygun olanı tercih etmişlerdir. Ne var ki, talâk hakkının mahkemeye devri gibi sarih nas ve icmâa aykırı görülen öneriler, sınırlı destek bulmuştur.

Anahtar Kelimeler: İslâm Hukuku, Aile, Talâk, Boşanma, Fetva, Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi, Din İşleri Yüksek Kurulu.

* Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır.

Giriş

Konulu tefsir kapsamında değerlendirilebilecek olan bu makalenin konusu; Kur’ân-ı Kerîm’in Kudüs’e dair âyetleri ve bunlardaki delâlet ve işaretlerin tahlilidir. Amaç; Kur’an’ın Kudüs’e dair içeriğini tespit ederek, ilgili âyetler hakkında okura mesnetli bilgiler sunup sağlam bir bakış açısı kazandırmaktır.

Makalede; Kudüs ile ilgili kavramsal çerçeve çizildikten sonra, tarihte ve nüzul çağında Kudüs’le bağlantılı kişi ve toplulukların yanı sıra, İsrâ ve kıble bağlamında Kudüs’e dair Kur’anî içerik tefsir edilecek; Kudüs çerçevesinde arz (ÃÑòÖ), karye (âîÑòêîÉ), dostane/ güzel yerleşim yeri (åïÈîèñîÃî ÕðÏòâí), hars (ÍîÑòË), kutsal topraklar (ÇäòÃîÑòÖî ÇäòåïâîÏñîÓîÉ), el-mescidü’l-Aksâ, halîfe (ÎîäðêáîÉ), kıble (âðÈòäîÉ) gibi kavramlar açıklığa kavuşturulmaya çalışılacak; İsrâ Sûresi’nin 1. âyeti bağlamında tesbihin (ÓïÈòÍîÇæ) anlamı belirtilecek, kıblenin mahiyeti ve Kâbe’ye çevrilmesinin anlam ve önemi hatırlatılacaktır. Kur’an’daki Kudüs bağlantılı temalar makalede; (i) İsrâiloğulları tarihindekiler ve (ii) Kur’an’ın nüzul dönemindekiler şeklinde ikiye ayrılarak verilecektir.

Bir tarih kitabı hüviyetindeki Kitab-ı Mukaddes, Kur’an kıssalarında mücmel bırakılan, mübhem anlatılan kısımların açıklığa kavuşmasında ciddi katkı sunabilmektedir. Bu sebeple, Kudüs tarihine atıf yapılan âyetler tefsir edilirken gerektiğinde Kitâb-ı Mukaddes’ten yararlanılacaktır.

1. Kavramsal Çerçeve

Kudüs; İslâm peygamberlerinin diyarı olarak Müslümanların ilk kıblesidir.^[1] İslâmî gelenekte, bu mescidin Mescid-i Haram’dan sonra^[2] yer.

The Change in Divorce (Talāq) Fatwas as a Measure to Protect the Family in the Modern Period*

Research Article

Received: 05 September 2025 Accepted: 17 December 2025

Abstract

The family is the most fundamental unit of society. Based on this understanding, the protection of lineage and the family has been regarded as one of the five essential objectives (al-ḍarūriyyāt al-khams) that Islam seeks to realize. This study examines divorce (talāq) fatwas that have changed, or have been proposed to change, in the modern period as measures aimed at protecting the family. To identify these developments, the 1917 Ottoman Family Law Decree (Hukūk-ı Aile Kararnāmesi), the decisions and fatwas of the High Council of Religious Affairs in Türkiye, and the views of contemporary Islamic jurists were analyzed. Within this framework, several issues were examined: the delegation of the husband’s right of divorce to the court; the requirement that divorce be executed under judicial supervision; the stipulation of witnesses; the registration of divorce; the treatment of three divorces pronounced in a single session as one; the validity of divorces pronounced in anger, intoxication, jest, or under coercion; and conditional divorce. The majority of Islamic jurists, in matters not determined by definitive scriptural texts (nass) or consensus (ijmā‘), have applied the principle of preserving the family and lineage, selecting the opinion they deem most suitable among various legal interpretations. However, proposals perceived as contradicting explicit texts or consensus—such as transferring the husband’s right of divorce to the court—have received limited support.

Keywords: Islamic Law, Family, Talāq, Divorce, Fatwa, Ottoman Family Law Decree, High Council of Turkish Religious Affairs.

* This article is published under the CC BY-NC 4.0 licence.

Summary

This study examines the phenomenon of digital motherhood on Instagram, withIn Islamic law, the preservation of lineage requires that the family be established within a legitimate framework, namely marriage, and the continuation of the marital union has been regarded as the normative ideal. For this reason, divorce is described in the Prophetic tradition as “the most detested of permissible acts in the sight of God.” When the Qur’anic and Prophetic exhortations and cautions concerning marriage are taken into account, it becomes evident that the family is expected to rest on firm foundations. Accordingly, Islamic jurisprudence discusses in considerable detail the conditions governing the formation, validity, enforcement, and binding nature of the marriage contract. Within this doctrinal framework, issues such as the legal capacity of the spouses, the expression of consent, the role of guardians and witnesses, and the principle of parity (kafāʾa) have been extensively debated. Collectively, these discussions demonstrate the juristic concern to ensure that marriage is established on solid and stable grounds.

Particularly significant is the emphasis in Islamic teachings on a husband’s obligation to treat a spouse with kindness and good conduct, an ethic that for centuries served as a model for non-Muslim societies in efforts to prevent violence against women. The restriction of sexual relations to the marital bond and the Prophet’s admonitions against disclosing marital intimacy are presented as essential to preserving domestic harmony. Mutual respect, compassion, mercy, and justice are regarded as foundational to a healthy family life. Consultation between spouses, along with the involvement of family elders as arbiters in resolving disputes, further underscores the broader commitment to marital stability.

Under Islamic law, the husband is obligated, upon contracting marriage, to provide the dower (mahr) and to support the family in accordance with established custom. Scriptural sources explicitly assign to men the responsibility of meeting both the material and spiritual needs of the household and of preserving family unity. In light of these duties and the relevant scriptural directives, jurists concluded that ṭalāq-the unilateral dissolution of marriage through the husband’s declaration-is a right conferred upon men.

However, in recent centuries, ignorance, moral decline within societies, and a weakening of religious sensibilities have contributed to negligence in fulfilling marital rights and duties-a phenomenon described as fasād al-zamān (corruption of the times). This has undermined the observance of mutual rights within marriage and weakened the ethical consciousness that Islamic tradition envisions as the foundation of family life, leading to numerous problems within households. Among these is the irresponsible exercise of the right of ṭalāq by some men. The spread of alcohol and narcotics, together with economic, psychological, and social pressures that provoke anger, as well as increasing frivolity in religious matters, have introduced new complexities into cases of divorce. As a result, classical debates on the validity of divorce pronounced under intoxication, anger, or frivolity have been revisited in the modern era, alongside discussions on limiting the husband’s right to dissolve the marriage unilaterally.

The issue of triple ṭalāq has also re-emerged in modern discussions. The Ottoman Family Law Decree of 1917 provides a notable example of these developments: it invalidated divorces pronounced by an intoxicated or coerced husband and required that the declaration of divorce be made before a judge. Contemporary debates-both within the Turkish High Council of Religious Affairs and among Islamic jurists in Türkiye-likewise emphasize that the preservation of the family and the protection of lineage are paramount objectives of Islam. Accordingly, in areas open to ijtihād, jurists have adopted opinions that best serve these objectives. Within this framework, divorces pronounced by individuals who are intoxicated, coerced, or mentally ill have been deemed invalid. The High Council has additionally ruled invalid divorces uttered in fits of rage that cause a loss of self-control, even if the individual later remembers the words. Some jurists have further argued that divorces pronounced frivolously should also be considered invalid.

Although less widespread in doctrinal acceptance, modern proposals to restrict the husband’s right of divorce-such as requiring judicial oversight-have also gained attention. Proponents cite scriptural references to the presence of witnesses in divorce as supporting evidence. They contend that the Qur’an does not unequivocally grant the husband an unrestricted right of divorce and that, therefore, making its validity contingent upon judicial procedures is permissible. Nevertheless, as long as no definitive scriptural text (naṣṣ qaṭʿī) or scholarly consensus (ijmāʿ) exists on a given matter, fatwas on divorce remain open to change. Classical jurists themselves acknowledged that legal opinions may vary for legitimate reasons. In this regard, evolving fatwas-so long as they do not contradict definitive texts or consensus-constitute significant measures for safeguarding the family. Opinions lacking such legitimacy, however, have remained largely confined to academic discussion.

In summary, the erosion of social morality has contributed to marital problems, many of which stem from the unilateral exercise of divorce by husbands. Contemporary jurists, guided by the overarching principles of protecting the family and preserving lineage, have issued rulings and fatwas on divorce that, insofar as they do not conflict with definitive scriptural sources or scholarly consensus, are to be regarded as valid and authoritative.

Giriş

Toplumun en temel yapı taşı ailedir. Aile kurumunun gücü ölçüsünde toplumlar, kültürlerini yeni nesillere aktarır ve geleceklerini inşa ederler. Başka bir ifadeyle, toplumun direnci ve istikrarı ailenin sağlamlığıyla doğru orantılıdır. Zira toplumsal değerleri yaşatacak ve topluma yeni nesiller kazandıracak yegâne meşru müessese ailedir. Ailenin bu toplumsal rolünü dikkate alan İslâm dini, evliliği ve bu yolla neslin devamını teşvik etmiştir.^[3] Bu anlayışın bir sonucu olarak, neslin ve ailenin korunması İslâm’ın gerçekleştirmeyi hedeflediği beş temel esastan (zarûriyyât-ı hamse) biri kabul edilmiştir. Ne var ki dünya genelinde aile kurumunu tehdit eden unsurlar her geçen gün artmaktadır.^[4] Bu durumun bir sonucu olarak ülkemizde evlilikler ileri yaşlara ertelenmekte,^[5] çocuk sahibi olma düşüncesi geciktirilmekte ve aile başına düşen çocuk sayısı giderek azalmaktadır.^[6] Nüfus dinamiklerine ilişkin resmî veriler, bu eğilimin devam etmesi hâlinde uzun vadede aile kurumunun daha da zayıflayacağını ve ülke nüfusunun ciddi oranda düşebileceğini göstermektedir.^[7]

Aile kurumunu tehdit eden temel sorunlardan biri, boşanma oranlarının her yıl artış göstermesidir.^[8] Nitekim ülkemizdeki boşanmaların %30,8’inin evliliğin ilk beş yılı, %21,3’ünün ise ikinci beş yılı içinde gerçekleşmesi;^[9] eş seçimi, aile olma bilinci ve birlikte yaşama ahlâkı konularında ciddi bir şuur ve eğitim eksikliğine işaret etmektedir. Kur’an’ın, evliliği taraflara birtakım sorumluluklar yükleyen “ağır bir sözleşme”^[10] olarak nitelendirmesi, daha işin başında aile kurumunun sağlam temeller üzerine inşa edilmesi gerektiğini göstermektedir. Bu noktada Hz. Peygamber’in (s.a.s.) evlilik öncesi eş seçimine dair tavsiyeleri^[11] ile evlilik sonrasında eşlere yönelik uyarıları,^[12] ailede huzurun korunmasının eşlerin müşterek sorumluluğu olduğunu ortaya koymaktadır. Bu veriler, ailenin korunmasına yönelik insan yetiştirme stratejisinin bütüncül biçimde yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Kur’an ve Hz. Peygamber’in (s.a.s.) teşvik ettiği saygı, sevgi, sadakat, hoşgörü, merhamet, sabır, tevazu, fedakârlık, güzel ahlâkla muamele, infak, îsâr (kardeşini/eşini kendine tercih etme) ve istişare gibi erdemler ailede görünür kılınmadıkça, bu sorunların üstesinden gelmek mümkün görünmemektedir. Ayrıca Kur’an ve sünnette aile içi huzursuzluk ve geçimsizlik durumlarında aile büyüklerinin ya da hakemlerin devreye girmesinin istenmesi de^[13] evliliğin özellikle ilk yıllarında anlık kararlarla oluşabilecek mağduriyetleri önleme ve aileyi koruma amacına yöneliktir.

İstatistikler, aile kurumunun güçlendirilmesi için resmî ve sivil tüm kesimlerin sorumluluk almasını zorunlu kılmaktadır. Bu kapsamda, aile kurumunun maruz kaldığı tehditlere dikkat çekmek ve mevcut sorunlara çözüm üretmek amacıyla içinde bulunduğumuz yılın “Aile Yılı” ilan edilmesi son derece anlamlıdır.^[14] İslâm hukukunda aile ve neslin korunması, makâsıdü’ş-şerîa (şeriatın amaçları) kapsamında değerlendirildiğinden, aileyi korumaya yönelik pek çok tedbir geliştirilmiştir. Bu tedbirler çeşitli akademik çalışmalarda ayrıntılı biçimde ele alınmış olup,^[15] bu çalışmada onlara ayrıca değinilmemiştir.

Bu makalede, aile kurumunu korumaya yönelik bir tedbir olarak modern dönemde ülkemizde talâk konusundaki değişen ya da değişmesi teklif edilen fetvalar ele alınmıştır. Doktrindeki yerleşik görüşlerin dışındaki yaklaşımları benimsemeyen kimseler açısından bu değişimin geçerli olması ilkesel olarak mümkün değildir. Dolayısıyla bu durum ancak fetvayı ortaya koyan ve kabul edenler için söz konusu olabilir. Bu bağlamda, makalede, özellikle ülkemizde “modern dönemde” gündeme getirilen erkeğin talâk hakkının mahkemeye devri, hâkim huzurunda kullanılmasının şart koşulması, boşamaya şahit tutulmasının gerekliliği, boşamanın tescili, aynı mecliste gerçekleştirilen üç boşamanın tek sayılması, öfke halindeki veya öfke krizi geçirenin (talâku’l-medhûş), sarhoşun (talâku’s-sekrân), ciddiyetsiz kimsenin (hâzil) ve mükrehin boşaması ile talâkın şarta bağlanması konuları incelenmiştir.

Talâkla ilgili tartışmaların Osmanlı’nın son dönemlerine kadar uzanması, 1917 tarihli Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi’nin de inceleme kapsamına dâhil edilmesini gerekli kılmaktadır. Bu nedenle, modern dönemdeki talâk fetvalarındaki değişimi ortaya koymak amacıyla Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi, Osmanlı’nın son döneminde kaleme alınan fetva literatürü, Din İşleri Yüksek Kurulunun karar ve fetvaları^[16] ile ülkemizdeki çağdaş İslâm hukukçularının görüşleri dikkate alınmıştır. Sınırlı düzeyde atıfta bulunulsa da İslâm dünyasındaki ahvâl-i şahsiyye kanunları,^[17] bu fetvaların değişimine zemin hazırlayan sosyolojik etkenler ve fetvanın değişim gerekçeleri^[18] makalemizin sınırlarına dahil edilmemiştir.

Talâk konusunda ülkemizde pek çok akademik çalışma yapılmıştır. Bununla beraber aileyi korumaya yönelik bir tedbir olarak doğrudan modern dönemdeki talâk fetvalarındaki değişimi konu edinen bir çalışma tespit edilememiştir. Bu çerçevede, Nihat Dalgın, İslâm hukukunda boşama yetkisini,^[19] H. İbrahim Acar, evlilik birliğinin sona ermesini,^[20] İbrahim Yılmaz, yetki ve sistem açısından boşanmayı,^[21] Ahmet Yasin Küçüktiryaki, evliliği sona erdirme yetkisini,^[22] Mustafa Bülent Dadaş da fıkıh tarihindeki talâk tartışmalarını ele almıştır.^[23] Klasik ve modern dönemdeki talâk tartışmalarına ışık tutsalar da bahse konu çalışmaların, bir bütün olarak talâk fetvalarındaki değişime hasredilmediği anlaşılmaktadır. Makalemiz gerek ele aldığı konu başlığı gerekse modern dönemdeki değişimi ortaya koyabilme adına bireysel ve kurumsal düzeyde müracaat ettiği kaynak çeşitliliği ile alanda bir boşluğu doldurmayı ve literatüre mütevazı bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Modern dönemle sınırlandırıldığı için makalede fıkıh tarihindeki tartışmalara ayrıntılı biçimde girilmemiş; her bir başlıkta yerleşik görüşlere kısaca temas edildikten sonra kronolojik olarak modern döneme geçilmiştir. Modern dönem öncesine ilişkin talâk tartışmaları ise klasik fıkıh eserlerinin ilgili bölümlerine, ülkemizde kaleme alınan İslâm aile hukuku kitaplarına ve talâk konulu çağdaş çalışmalara havale edilmiştir.

1. Talâk Fetvalarındaki Dönüşümün Tarihsel Arka Planı

Fıkıh kitaplarında “Kitâbü’t-talâk” başlığı altında ele alınan meseleler İslâm hukukçularının en çok meşgul olduğu konuların başında gelmektedir. Din İşleri Yüksek Kuruluna yöneltilen soruların önemli bir kısmının talâkla ilgili meselelerden oluşması^[24] ve Kurulun fetvalarında bu konuya daha geniş bir yer ayırması da kanaatimizi desteklemektedir.^[25] Ayrıca ülkemizde bu noktada yapılan birçok akademik yayın da^[26] konunun güncelliğini koruduğunu göstermektedir.

“Kocanın ve belli durumlarda kadının tek taraflı irade beyanı ile evlilik birliğini sonlandırması”^[27] anlamındaki “talâk”, hadislerde Allah’ın en sevmediği helal olarak nitelendirilmiştir.^[28] İslâm hukukçularına göre kural olarak talâk erkeğe ait bir hak olup, bu yolla boşanmanın meydana gelebilmesi için ayrıca hâkimin hükmüne ihtiyaç duyulmamaktadır.^[29] Bu yönüyle İslâm hukuku diğer hukuk sistemlerinden ayrılmıştır.^[30]

Talâk fetvalarındaki dönüşümü dikkate alan kimi araştırmacılar bu süreci; Hz. Peygamber devri, Dört halife devri, Tanzimat’ın ilanına kadar geçen süreç ve Tanzimat sonrası dönem olarak dört başlıkta incelemişlerdir.^[31] Tanzimat sonrası sürece gelinceye kadar İslâm hukukçularının ve dört fıkıh mezhebinin talâka dair görüşlerinin ana hatlarıyla örtüştüğü söylenebilir.^[32] Bununla birlikte hicrî V. asırda İbn Hazm (ö. 456/1064), VIII. asırda da İbn Teymiyye (ö. 728/1328) ve öğrencisi İbn Kayyim el-Cevziyye (ö. 751/1350) talâkla ilgili bazı konularda dört mezhebin yerleşik görüşünün dışına çıkmışlardır. Modern dönemde değişen bazı fetvalarda da bu âlimlerin görüşleri referans alınmıştır. Talâk konusuyla ilgili fetvaların değişiminde Osmanlı İmparatorluğunun son dönemlerinin milat olduğu anlaşılmaktadır. Kimi araştırmacılar 1917 Hukûk-ı Âile Kararnâmesi ile bu süreci başlatırken^[33] kimileri de bu değişimin kırılma noktasını Tanzimat Fermanı^[34] olarak görmüştür. Her iki yaklaşım da Osmanlı’nın son dönemlerinden günümüze kadar devam eden bir sürece işaret etmektedir.

Farklı kültürlerle etkileşimin bir sonucu olarak toplumdaki ahlâkî değerlerde meydana gelen bozulmalar (fesâdü’z-zamân/zamanın bozulması), dinî hassasiyetlerde ve haklara riayette zayıflama olarak kendini göstermiştir. Erkeğin kendisine verilen talâk hakkını bu şartlarda gelişigüzel ve bilgisizce kullanması pek çok sorunu da beraberinde getirmiştir. Bu sorunların başında, alkol tüketiminin artması sonucu kocanın sarhoşken yaptığı boşamalar ve ortaya çıkardığı mağduriyetler gelmektedir. Sarhoşun boşamasının dinî hükmüne dair farklı çözüm arayışlarının artmasının temel nedeni aileyi koruma hedefidir. Benzer şekilde dinî bilgi ve şuur eksikliği nedeniyle erkeklerde tek taraflı irade beyanı ile aynı mecliste peş peşe boşamalar çoğalmış, bunun neticesinde de kadının ve çocukların mağdur edilmeleri söz konusu olmuştur. Mağduriyetlerin artması da süreç içerisinde farklı çözüm önerilerini beraberinde getirmiştir.

İslâm hukukunda kati naslarla sabit olan ya da üzerinde icmâ edilen hususların genel olarak değişime kapalı olduğu bilenen bir husustur. Mamafih bunun dışında kalan meseleler “müctehedün fîh” yani ‘ictihada açık konulardır. Bu konuların öncelikle mezheplerin farklı görüşlerinden istifadeyle ya da maslahat, kolaylık, zaruret ve ihtiyaç prensiplerini dikkate alarak çözülebilmesi pekâla mümkündür. Zira neslin ve ailenin korunması, İslâm’ın gözettiği en temel ilkelerden biri olarak mezhebî ihtilafların göz ardı edilmesi gereken bir alanı ifade etmektedir. Meselenin bu boyutunu dikkate alan ve fetvanın muhtemel sonuçlarını hesap eden (i‘tibâru’l-meâlât) İslâm hukukçuları, kati naslarla sabit olmayan ve hakkında müctehidlerin icmâ etmediği hususlarda birtakım önerilerde bulunmuşlardır. Özellikle bir mecliste kullanılan üç talâkın beynûnet-i kübrâ oluşturup oluşturmadığı, öfkeli fakat ne dediğini hatırlayanın boşamasının geçerli olup olmayacağı, sarhoşun ve mükrehin boşaması gibi konular bu bakış açısı ile yeniden ele alınmıştır. Bu noktada çoğunluk fakihlerin ihtiyatla yaklaştığı çözüm önerilerinden biri erkeğin talâk hakkını sınırlandırma çabalarıdır.^[35]

Makalemizin bu kısmında; girişte yer verdiğimiz konu başlıkları Osmanlı Devleti’nin sonları ile Cumhuriyet dönemini kapsayacak şekilde belirttiğimiz ölçütler çerçevesinde incelenecektir.

2. Talâk Hakkının Sınırlandırılmasına Dair Öneriler

Osmanlı’nın son dönemlerinde, özellikle Tanzimat Fermanı ile başlayan süreçte aileyi koruma ve kadının mağduriyetini önleme adına ortaya atılan önerilerin başında, erkeğin talâk hakkını sınırlandırma çabaları gelmektedir. Bu önerileri; -başlıklar arasında kısmî tedahüller söz konusu olsa da- boşama hakkının mahkemeye devri, sadece mahkemede hâkim huzurunda icra edilmesinin şart koşulması, boşamaya şahit tutmanın gerekliliği ve talâkın tescili şeklinde dört ana başlıkta ele almak mümkündür.

2.1. Erkeğin Talâk Hakkının Mahkemeye Devri

Aile birlikteliğini muhafaza ederek kadın ve çocukların mağduriyetini önleme hedefiyle ortaya atılan önerilerden ilki kocanın talâk hakkının mahkemeye devredilmesine yöneliktir.^[36] İslâm hukukçularının tamamı, erkeğin aile birlikteliğini tek taraflı irade ile sonlandırabileceği kanaatindedir. Hatta bu noktada pek çok kaynakta icmâın oluştuğu ifade edilmiştir.^[37] Dört mezhep fakihleri başta olmak üzere bu noktada farklı bir düşüncede olan fıkıhçı tespit edilememiştir. Hatta fıkhî bir mesele olarak bu konu, fıkıh tarihinde tartışmaya bile açılmamıştır.^[38] Bu bakış açısının bir sonucu olarak, klasik dönemde İslâm hukukçuları nasların kocaya verdiği bir hak olması nedeniyle talâk hakkının mahkemeye devredilmesini genel olarak kabul etmemişlerdir. Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi’nden itibaren konunun güncel yönünü kısaca şöyle özetlemek mümkündür:

Osmanlı dönemi İslâm aile hukuku tatbikatında da talâk hakkına koca sahiptir.^[39] Tanzimat sonrası süreçte ise dönemleri gereği bu konuya muhatap olan Osmanlı şeyhülislâmlarından Mûsâ Kâzım Efendi (ö. 1920) ve Mustafa Sabri Efendi (ö. 1954) de, erkeğin talâk hakkının mahkemeye devri önerisini tasvip etmemişlerdir.^[40] Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi de talâkın erkeğe verilmiş bir hak olduğunu kanunlaştırmıştır.^[41] Mamafih kocanın bu durumu hâkime beyan etmesi zorunlu tutulmuştur.^[42] 1924 tarihli Hukûk-ı Âile Kanun Tasarısı’nda da bu tür bir hükmün yer almaması,^[43] talâkın erkeğe verilmiş bir hak olduğu kabulünün devam ettiğini göstermektedir. Osmanlı ve Cumhuriyet döneminin önemli fıkıhçılarından Ömer Nasuhi Bilmen (ö. 1971) de boşama yetkilisinin koca olduğunu belirtmiştir.^[44]

Ülkemizin dinî konulardaki en yetkili organı olan DİYK de “İslâm’da boşama yetkisinin prensip olarak kocaya verildiğini” bir başka ifade ile boşama yetkisinin kocaya ait olduğunu kabul etmektedir.^[45] Bununla beraber Kurul, İslâm hukukçularının tamamının ittifak ettiği üzere erkeğin hem boşama yetkisini elinde bulundurduğunu hem de bu yetkiyi istediği zaman eşine ya da başka birine devredebileceğini açıkça ifade etmiştir.^[46] Tefvîz bir vekâlet işlemi olduğu için erkeğin talâk haklarını kullanmasına engel değildir. Kurulun erkeğin talâk hakkını mahkemeye devretme önerisini kabul etmediğine dair daha birçok örnek vermek mümkündür. Mesela Kurul bir fetvasında “eda ehliyetine sahip, aklı ve bilinci yerinde olan kimsenin boşama sözlerinin dinen geçerli olduğunu” açıkça ortaya koymuştur.^[47] Benzer şekilde erkeğin karısına “seni boşadım” demesinin^[48] de boşama anlamına geleceğini; dinen gerçekleşen boşama ile de boşanmanın gerçekleşeceğini vurgulamıştır.^[49] Kurulun halihazırdaki fetvaları dikkate alındığında, talâk hakkının mahkemeye devri şeklinde bir yaklaşımı desteklemediği anlaşılmaktadır.

Mehmet Akif Aydın’ın, İslâm hukukunda var olan “talâk, hul‘ ve tefrîk” şeklindeki boşanma çeşitlerinden özellikle erkeğin tek taraflı irade beyanı ile evliliği sonlandırması anlamındaki talâkta, mahkeme ve hâkim kararına lüzum olmadığını belirtmesi ve bu sistemin bozulmaması gerektiğine dair beyanı son derece önemlidir.^[50] Ülkemizdeki İslâm hukukçularının kahir ekseriyetinin bu görüşte olduğu söylenebilir.^[51] Böyle olmakla birlikte aile birlikteliğinin devamı adına ülkemizde bazı akademisyenler, talâk hakkının sadece erkeğe verildiğine dair kati bir nassın olmadığını ileri sürmüşlerdir.^[52] Bir sonraki aşamada ise genellikle naslarda yer alan boşanma prosedürü, nasların genel maksadı ve toplumsal maslahat gibi ilkeleri gerekçe göstererek erkeğin tek taraflı iradesi ile evliliğini sonlandıramayacağını, boşanmaların mutlaka mahkeme kararı ile olması gerektiğini vurgulamışlardır. Buna göre evlilikler talâk ile değil de sadece mahkeme kararı ile sonlandırılabilir.^[53] İslâm hukukçuları içerinde bu görüşün tutunamamasının temel nedeni, sadece kati naslar ve icmâ ile çatışması değil^[54] aynı zamanda İslâm hukukunun kendine has boşanma rejimine yönelik köklü bir değişiklik getirerek pek çok olumsuzluğa da sebebiyet vermesidir.^[55] Bahse konu görüş sahiplerinin gittikçe arttığı ifade edilmekle birlikte,^[56] bunların bir kısmının İslâm hukukçusu olmadığı da belirtilmelidir. Günümüzde bu konuya doktora düzeyinde yoğunlaşan araştırmacılar da bu hakkın tamamen mahkemeye devrinin mümkün olmadığı kanaatindedir.^[57] Yine pek çok güncel çalışmada talâk hakkının mahkemeye devri girişimlerinin dinî bir dayanağının bulunmadığı;^[58] bu talâkı geçerli saymanın ve belli bir süre içinde resmî makamlarca tescilini şart koşmanın daha uygun olacağı dile getirilmiştir. Bu da yukarıda aktardığımız Hukûk-ı Âile Kararnâmesi’nin görüşü ile uyumludur.^[59]

Gelişigüzel sözlü boşamaların önüne geçerek mağduriyetleri asgariye indirme niyeti taşısa da kocanın boşama hakkını mahkemeye devretme önerisinin aile ile ilgili sorunları çözmediği anlaşılmaktadır. Zira talâk hakkının kocada olduğu Osmanlı döneminde boşanma oranları, günümüzdekinden daha azdır.^[60] Ayrıca günümüzde boşanma oranları da gün geçtikçe artmaktadır. Öte yandan bu öneri, naslarla erkeğe verilen talâk hakkını mahkemeye vermekle Hz. Peygamber’den (s.a.s.) bu yana devam eden yerleşik uygulamaya ve icmâa aykırılık teşkil etmektedir. Aslında sorunun bireylerin birbirlerinin haklarına riayet etmemesinde yattığı, bu durumun sadece Hz. Peygamber’in örnekliğinde ortaya konan yüce ahlâkî erdemlerin ailede hâkim kılınmasıyla çözülebileceği, dolayısıyla bunun bir eğitim meselesi olduğu söylenebilir.

2.2. Boşama Lafzının Hâkimin Huzurunda Kullanılması

Erkeğin talâk hakkını sınırlandırmaya yönelik modern dönemdeki bir diğer öneriye göre ise, koca talâk hakkını sadece hâkimin huzurunda kullanabilir. İlk öneride yetki doğrudan mahkemeye devredilirken, burada ise boşama hakkı kocada olmakla birlikte bunu hâkimin huzurunda yapması şart koşulmuştur. Buna göre kocanın mahkemede hâkimin huzurunda yaptığı boşamalar geçerli, diğerleri ise geçersiz olmalıdır. Bu tür bir uygulama İslâm hukukunun herhangi bir döneminde, dört mezhebin görüşleri arasında ve 1917 Hukûk-ı Âile Kararnâmesinde yer almamış ve kabul görmemiştir.^[61] Fıkıh tarihinde talâk tartışmalarını ele alan Dadaş’ın, İslâm tarihinin herhangi bir döneminde talâk lafızlarının mahkemede hâkim huzurunda kullanılmasının gerekli görülmediğine dair ifadeleri de bu hususu teyit etmektedir.^[62] Mamafih 1924 tarihli Hukûk-ı Âile Kanun Tasarısında tarafların bu yetkilerini mahkeme huzurunda kullanmaları öngörülmüştür.^[63] Ülkemizde bazı akademisyenlerce dile getirilen bu fikre göre, devlet, kocanın talâk hakkını sınırlandırmaya yönelik tedbirler aldığında vatandaşlar bunlara uymak durumundadır. Bu görüşü savunanlar, devletin, siyaset-i şer‘iyye, maslahat, sedd-i zerâi‘, istihsan ve örf gibi farklı yöntemleri işletmek ve kamu maslahatı ilkesini gözetmek suretiyle kadın ve erkeğin mağduriyetini asgariye indiren yasal düzenlemeler yapabileceğini ileri sürmüşlerdir. Bu kabule göre kamu otoritesi, boşanmaların sadece mahkeme huzurunda gerçekleşmesini şart koştuğunda aslında tarafların iradesine müdahale etmemiş, sadece bu iradenin kullanılma biçimini sınırlandırmış olmaktadır.^[64]

Din İşleri Yüksek Kurulunun bir önceki başlıkta yer verdiğimiz fetvaları dikkate alındığında bu yaklaşımı desteklemediği anlaşılmaktadır.^[65] Bununla beraber ülkemizde talâk konusunda çalışmalar yapan bazı akademisyenler, “Kurulun ilerleyen dönemlerde aile birlikteliğini muhafaza edebilmek gerekçesiyle şahitsiz yapılan ya da şefevî/şefehî (hâkim huzurunda icra edilmeyen) ve sarih ifadelerle olsa da boşama kastıyla sarf edilmeyen (hezl) sarih lafızlarla yapılan boşamaları muteber görmediğine dair fetva vermesinin oldukça yüksek bir ihtimal olduğunu” değerlendirmişlerdir.^[66]

2.3. Boşamaya Şahit Tutma

Boşamaya şahit tutma konusu, klasik dönemde tartışılmış olmakla birlikte günümüzdeki kadar sıklıkla gündeme getirilmiş değildir. Fakihlerin çoğunluğu, Talâk Sûresi ikinci âyette yer alan “şahit tutma emrini” ilgili hadisler ve bu noktada öteden beri var olan uygulama nedeniyle genel olarak mendupluğa hamletmiş; İbn Hazm ise şahitsiz boşamayı ve ric‘atı geçersiz saymıştır.^[67] Hâlbuki İbn Teymiyye, şahitsiz talâkın geçersizliğini ileri süren görüşün Kitap, sünnet ve icmâa muhalif olduğunu belirtmiştir.^[68] Hatta şahitliğin gerekmediği ile ilgili icmâ oluştuğu ifade edilmiştir.^[69] DİYK’in ilk yayınlarından itibaren bu noktada fakihlerin cumhuru ile aynı kanaatte olduğu; boşamaya şahit tutmanın gerekli olmadığı fikrini de sürdürdüğü anlaşılmaktadır.^[70] Nitekim Kurul, Aile ile İlgili Sıkça Sorular ve Fetvalar kitabının ilk baskılarında konuyu Hanefî ve Şafiî mezhebi eksenli cevaplandırmış; her iki mezhebe göre de boşamaya şahit tutmanın mendup olduğunu beyan etmiştir. Kurulun, fetvanın sonunda yer verdiği “dolayısıyla boşama esnasında şahit tutma boşama işleminin geçerlilik şartı değildir” cümlesi bunu gerekli görmediğini ortaya koymaktadır.^[71]

Ülkemizdeki akademisyenlerin önemli bir kısmı ise ailenin korunması gerekçesi ile Talâk Sûresi ikinci âyette yer alan “iki şahit” emrinin gereklilik (vücûbiyet) ifade ettiğini; dolayısıyla talâk sırasında iki şahit bulunmasının iddet, mehr-i müeccel ve mirasla ilgili hak ihlallerinin önüne geçilebilmesi için gerekli olduğunu ileri sürmüşlerdir.^[72]

2.4. Boşamanın Tescili

Gerek boşamayla ilgili yukarıda zikredilen hakların gerekse boşama sonrası yeni evliliklerin usulünce yapılabilmesi için talâkın kayıt altına alınmasının gerekliliği izaha muhtaç bir konu değildir. 1917 Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi talâkın tescilini gerekli görmüş,^[73] ayrıca Osmanlı yasaları da bunun ihmaline ceza öngörmüştür.^[74] Talâkın tescilinden kasıt mahkeme huzurunda gerçekleşmesi ya da şahitlerin huzurunda yapılmayan boşamanın geçersizliği değil, aksine erkek tarafından yapılan sözlü boşamaların mahkemeye bildirilmesidir. Günümüzde bu konu bazı akademisyenlerce hakların zayi olmaması adına gerekli görülmüş^[75] olmakla beraber DİYK karar ya da fetvalarında tescilin gerekli olduğuna dair bir açıklama yer almamaktadır.^[76] Kurulun resmî olmayan fakat şartlarına uygun akdedilen nikahı geçerli sayması da^[77] bu konunun başka bir boyutunu teşkil etmektedir. Kurulun fetvalarında talâkın tescilini gündeme almaması bu noktada bir ihtiyacın ortaya çıkmaması ya da mer’i hukukta bunun söz konusu olması ile izah edilebilir. Ülkemizdeki akademisyenlerin ağırlıklı bir kısmı toplum nüfusunun artması nedeniyle tarafların haklarının korunabilmesi için boşamada tescilin gerekliliğine işaret etmişlerdir.^[78] Bu şartlara uymayı, boşamanın geçerli olabilmesinin koşulu olarak görenler de vardır.^[79] Acar, boşamanın tescilinin istihsan ve maslahat ilkelerine gerek olmadan doğrudan naslara dayandırılması gerektiği kanaatindedir.^[80] Konuyla ilgili bir düzenlemeye ihtiyaç duyulması halinde tescilin gerekli görülmesinin tarafların ve toplumun yararına olacağı açıktır.

3. Üç Talâk Hakkının Aynı Anda Kullanılması

Fakihlerin cumhuru, aynı anda verilen üç talâkın üç talâk olarak geçerli olduğu kanaatindedir. Ne var ki ilgili rivayetler çerçevesinde farklı kanaatte olan fakihler de bulunmaktadır.^[81] Osmanlı döneminde gerek klasik fıkıh kitaplarında gerekse şeyhülislâm fetvalarında Hanefî mezhebinin görüşünün dışına çıkılmadığı, bu kanaatin XX. yüzyıla kadar devam ettiği anlaşılmaktadır.^[82]

Tespit edebildiğimiz kadarıyla DİYK bu noktada Osmanlı döneminden farklı bir yaklaşım sergilemiştir. Kurul bu konuya dair yayımladığı fetvaların neredeyse tamamında tek mecliste verilen üç talâkı bir talâk sayan görüşü tercih etmiştir. Böyle olmakla beraber talâk konusuna dair kapsamlı bir çalışma yapan Mustafa Bülent Dadaş ise DİYK’in 1939 yılında aldığı kararda tek mecliste verilen üç talâkın dört mezheple uyumlu bir şekilde üç talâk sayıldığını ifade etmiştir.^[83] Tespit edebildiğimiz kadarıyla talâk konusuna dair ilk fetvalardan biri DİYK’in hazırladığı, 11.09.2014/29 sayılı Kurul kararıyla Kurulun onayından geçen ve 2015 yılında basılan Aile ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular isimli eserde yer almıştır. Bu fetvada “aynı anda veya aynı temizlik süresi içinde verilen üç talâk bir talâk olarak gerçekleşir” dendikten sonra DİYK’in de bu görüşü benimsediği vurgulanmıştır.^[84] Süreç içerisinde fetva metninde yer alan “aynı temizlik süresi içinde” kaydı çıkarılmış sadece “aynı mecliste/ortamda verilen “üç talâk”, “bir talâk” olarak gerçekleşir” dendikten sonra DİYK’in de bu kanaatte olduğu belirtilmiştir.^[85] Kurul, bu fetvasında; fıkıh bilginlerinin çoğunun bir mecliste verilen üç talâkı üç saydığını, buna mukabil aralarında bazı sahâbî ve tabiînin de bulunduğu bir kısım fakihlerin ise bunu bir kabul ettiklerini, kendilerinin de ikinci görüşte olduğunu açıklamıştır.^[86]

DİYK, yayımladığı Fetvalar kitabının son baskılarında ve resmî web sitesindeki şimdiki fetvasında ise “aynı anda veya ric‘at olmadıkça yapılan boşamalar tek boşama sayılır.” ifadesine yer vererek^[87] yeni bir bakış açısı ortaya koymuştur.^[88] Günümüzde bu konuya dair çalışma yapan pek çok akademisyenin de “tek defada verilen üç talâkın” tek talâk sayılması yönünde görüş belirttiğini söyleyebiliriz.^[89] Ülkemizde sünnete uymayan bu tür boşamaların geçerli olmadığını savunan hukukçuların bulunduğunu da belirtmek gerekir.^[90]

4. Öfkelinin Boşaması

Öfkeli kimsenin boşaması, aile birlikteliğini tehdit eden talâk türlerinden biridir. Zira Kur’an ve sünnette emredilen ve Hz. Peygamber’in meşru bir gerekçe olmaksızın sürdürülmesini istediği aile birlikteliği, bir anlık öfke ile sonlandırılmaktadır. Bu durumda taraflar çoğu zaman pişmanlık duymakta hem kadın hem de çocuklar çeşitli şekillerde mağduriyet yaşamaktadır. Konuyu iki aşamada ele alan dört mezhep fakihleri, ne dediğini hatırlayıp hatırlamamayı ölçü kabul etmişlerdir. Buna göre aklı başında ne dediğini bilen öfkeli kimsenin boşaması, dinen geçerli iken, ne dediğini bilmeyen, aklını ve şuurunu kaybeden bir nevi cinnet halindeki kimselerin boşamaları ise geçersizdir.^[91] Aklî melekeleri yerinde ve ne dediğinin farkında olan öfkeli kimsenin talâkını ise İbn Kayyim el-Cevziyye geçerli saymamıştır. Onun bu görüşünü İbn Âbidîn (ö. 1252/1836) de eserinde detaylıca ele almış ve bu görüşe meylettiğini ortaya koyacak ifadeler kullanmıştır.^[92]

Din İşleri Yüksek Kurulu ise ilk yayımladığı eserlerinde cumhuru fukahâ gibi yukarıda yer verilen iki şıkta konuyu ele almış; ne söylediğini hatırlamayacak derecede öfkelenen kimsenin boşamasını geçerli saymamıştır. Mamafih öfkelense bile “söylediklerini hatırlayanın” boşamasının geçerli olduğunu belirtmiştir.^[93] Kurul 2024 yılına kadar yayımladığı eserlerin tamamında “tasarruflarını hatırlama” kriterini ölçü kabul ederek bu durumda olanların boşamasını geçerli kabul etmiştir. 2024 yılında ise, ailenin dağılmasına ve pek çok mağduriyete yol açan bu konuda, aileyi koruma maksadı ile hareket ederek yeni bir fetva benimsemiştir. Bu fetvasında İbn Kayyim el-Cevziyye’nin yaptığı gibi konuyu üç şıkta ele almış, ne söylediğini hatırlamakla birlikte öfkeden dolayı sağlıklı bir şekilde karar veremeyecek durumdaki kimsenin boşamasını da geçersiz addetmiştir.^[94] Kurulun bu fetvası; dinî hassasiyetlerin giderek zayıfladığı, hakların zayi edildiği ve toplumsal bozulmanın arttığı günümüzde aile ve neslin korunması adına önemli bir çözüm önerisi kabul edilebilir.

Ülkemizde yapılan akademik çalışmalarda da İbnü’l-Kayyim’in görüşünün fıkhın amaçları ile örtüştüğü bu nedenle de tercihe şayan olduğu belirtilmiştir.^[95] Bazı çağdaş yayınlarda ise; geçmiş dönemde az sinirlilik halinin talâka engel olmayacağına yani bu talâkın geçerli olduğuna dair fukahanın kanaati aktarıldıktan sonra, “ciddiyet ve samimiyetten uzak bir görüntü veren, kararlılık ifade etmeyen hiçbir söz ve fiilin talâk olarak kabul edilemeyeceği”^[96] de vurgulanarak İbnü’l-Kayyim’in yaklaşımına benzer bir bakış açısı sergilenmiştir. Öfkelinin boşaması ile ilgili detaylı bilgi verdikten sonra -iyi düşünülmüş olma esasından hareketle- öfkenin derecesi hususunda herhangi bir ayrıma gitmeksizin bu tür boşamaları geçerli saymayanlar da vardır.^[97] Öfkelinin boşaması noktasında İbnü’l-Kayyim ve İbn Âbidîn’in verdiği ölçülerin dikkate alınması hem insanlarımızın talâkla ilgili en çok sorun yaşadıkları bir konunun nasların sınırları içinde çözülmesi hem de ailenin korunması adına son derece önemli bir açılım olacaktır.

5. Sarhoşun Boşaması

Sarhoş kimsenin boşaması da fıkıh tarihinde çokça tartışılan konuların başında gelir. Dört mezhep fakihleri, sarhoşlukta helal ve haram madde ayrımı yapmış, helal madde ile sarhoş olanların boşamasını geçerli saymamış; haram madde ile sarhoş olanların ise boşamasının geçerliliğine hükmetmişlerdir. Buna mukabil Kerhî (ö. 340/952) ve Tahâvî (ö. 321/933) gibi fakihler, sarhoşun boşamasının geçerli olmadığını belirtmişlerdir.^[98]

Toplumda dinî hassasiyetlerin azalması nedeniyle içki tüketimi ve sarhoşluk artmış, bunun bir sonucu olarak da sarhoş iken boşama konuları gündemi daha çok meşgul eder hale gelmiştir. 1917 tarihli Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi, konuyu farklı bir bakış açısı ile ele almış; meseleyi geçici cinnet olarak değerlendirmiştir. Buna göre aklî melekesi olmayan mecnunun boşaması gibi sarhoşun da talâkı geçerli değildir. Kanun maddesi, helal ya da haram madde ayrımı yapmaksızın hangi sebepten olursa olsun sarhoşun talâkını geçersiz addetmiştir. Bu noktadaki en temel gerekçe de ailenin korunması ilkesidir. Zira toplumda dinî hassasiyetler azalmıştır.^[99]

Din İşleri Yüksek Kurulu da bu konuyu yayınlarında ele almıştır. Bununla birlikte Kurulun yayımladığı ilk fetvalarda bir tercih belirtmediği, sadece görüşleri zikretmekle yetindiği anlaşılmaktadır.^[100] Kurulun, ilgili fetvasının sonunda Hukûk-ı Âile Kararnâmesi’nin sarhoşun boşamasının geçerli olmadığına dair görüşüne yaptığı vurgu, aslında bu noktadaki tercihine zımnen işaret olarak da değerlendirilebilir. Nitekim DİYK, toplumsal bozulmaya paralel biçimde artan alkol bağımlılığının bir sonucu olarak ailelerde sıklıkla yaşanan sarhoş iken boşama konusunu Fetvalar isimli eserinin sonraki baskılarında daha hassas bir şekilde değerlendirmiş; aile birlikteliğinin bozulmasını önleme adına sarhoşun boşamasını geçerli saymamıştır. Kurul bu fetvasında öncelikle fukahanın çoğunluğunun, ardından da bu konuyla ilgili bir kısım fakihin farklı kanaatini ve Hukûk-ı Âile Kararnâmesi’nin ilgili kanun maddesinde yer alan görüşünü aktardıktan sonra “Din İşleri Yüksek Kurulu da bu görüşü benimsemektedir” diyerek sarhoşun boşamasını geçersiz addetmiştir.^[101] Kurul yayımladığı Fetvalar kitabının son baskısında da bu kanaatini devam ettirmiştir.^[102] Günümüzde bazı fıkıhçılar, sarhoşun talâkının geçerli sayılması halinde ailenin ve aile bireylerinin de zarar görüp cezalandırılmış olacağını ileri sürmüş; hem bu mağduriyetlerin önlenmesi hem de eda ehliyeti açısından sarhoşun talâkının geçerli kabul edilmemesi yönünde kanaat belirtmişlerdir.^[103] İslâm âlemindeki ahvâl-i şahsiyye kanunları da sarhoşun talâkının geçerli olmadığı hükmünü kanunlaştırmışlardır.^[104]

Sarhoşun talâkı ile ilgili bu değerlendirmelere katılmayanlardan biri Ömer Nasuhi Bilmen’dir. Onun bu noktada sarhoşun sadece içki içme emrini çiğnemediği, en yakınları olan eş ve çocuklarına her türlü maddi manevi zarar vermeye açık olacağı, dolayısıyla ailesinin itibarına kastetmiş bulunacağına dair değerlendirmeleri de son derece önemlidir.O, bu konuyu uzun uzadıya değerlendirdikten sonra sarhoşun talâkının muteber sayılmasını her gün zulüm gören kadının daha büyük bir problemden kurtuluşu olarak görmüş; dört mezhebin yaklaşımı ve tarihî uygulamayı da dikkate alarak bu talâkı geçerli kabul etmiştir.^[105] Aile birlikteliğinin sarhoşun tasarruflarına kurban edilmemesi “ailenin korunması” adına önemli bakış açısını ortaya koysa da aslında bu, sorunları çözmekten ziyade geçici bir çözüm önerisi sunmaktadır. Dolayısıyla alkol bağımlılığının aile ve toplumda yaygınlık kazanmasına yönelik tedbirler almak hem kadın ve çocukların daha büyük facialara muhatap olmaması hem de bu sorunun kalıcı olarak çözüme kavuşturulması adına son derece önemli ve önceliklidir.

6. Ciddiyetsiz Kimsenin (Hâzil) Talâkı

İslâm hukukçularının talâkla ilgili ele aldığı konulardan biri de hâzil yani ciddiyetsiz kimsenin yaptığı boşamadır. Hanefî ve Şafiîler ilgili naslardan dolayı ciddiyetsiz kimsenin boşamasını geçerli saymıştır. Bazı fakihlerin farklı görüşleri nakledilse de Mâlikî ve Hanbelî mezhebinin de Hanefî ve Şafiîlerle aynı kanaatte olduklarını belirtmek gerekir.^[106] Osmanlı döneminde de bu tür boşamalar muteber kabul edilmiştir.^[107]

DİYK’in öfkelinin ve sarhoşun boşamasının geçersizliğine dair bakış açısını hâzil konusunda sergilemediği anlaşılmaktadır. Kurul, “Şaka ile boşama” başlığı altında yer verdiği fetvada, ilgili naslardan dolayı şaka ile karısını boşayanın boşamasını muteber görmüştür.^[108] Ülkemizdeki akademisyenlerden bir kısmı da Kurul ile aynı kanaattedir.^[109] Konuyla ilgili akademik çalışmalar yapan Acar ise, şaka ile yapılan boşamaların ailenin korunması ilkesi ekseninde geçerli sayılmamasının daha doğru olacağını belirtmiştir.^[110] Bu noktada yapılan makâsıd eksenli bir değerlendirmede, hâzilin talâkının geçerli kabul edilmemesinin hem nasların ruhuna hem de aileyi korumaya dair maslahata daha uygun düştüğü ifade edilmiştir.^[111]

7. Baskı Altında Kalan Kişinin (Mükreh) Talâkı

İslâm hukukçularının çoğunluğu, baskı ve tehdit altında yapılan talâkı geçersiz; Hanefî mezhebi fakihleri ise geçerli kabul etmişlerdir. Osmanlı döneminde de Hanefî mezhebinin bu görüşü uygulanmıştır.^[112] 1917 tarihli Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi’nde ise Hanefîlerin bu ictihadından rücu edilmiş, cumhurun görüşü kanunlaştırılarak bu durumda boşamaların geçerli olmadığı hükmü benimsenmiştir.^[113] DİYK de Hukûk-ı Âile Kararnâmesi’ne atıfta bulunarak günümüzde fetvanın bu görüşe göre verildiğini belirtmiş;^[114] baskı ve tehdit altında yapılan boşamaların geçersiz olduğunu Fetvalar kitabının sonraki baskılarında da açıkça vurgulamıştır.^[115] Günümüz hukukçularının ağırlıklı bir kısmı, bu şekilde yapılan boşamaların geçersiz sayılmasının İslâm hukukunun genel yapısı ve prensipleriyle örtüştüğünü ifade etmişlerdir.^[116]

8. Şarta Bağlı Talâk

İslâm hukukçularının kahir ekseriyeti, şartlı talâkla boşamanın vaki olacağını kabul etmişlerdir. Buna göre ağızdan çıkan şartın geri alınması da mümkün değildir. Zâhirî mezhebi fakihleri ve İmamiyye ise şarta bağlı boşamayı geçerli saymamışlardır. Osmanlı döneminde de şartlı talâk hem geçerli sayılmış hem de boşanmaların bir kısmı şartlı talâk yoluyla gerçekleşmiştir.^[117] Ayrıca Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi’nin 106. maddesinde de şartlı talâk geçerli sayılmıştır.^[118] Din İşleri Kurulu ise sitesinde yer alan fetvasında fakihlerin çoğunun kanaatinin aksine “bu ifadenin, kullanan kişinin niyetine göre farklı sonuçlar doğurabileceği” görüşünü tercih etmiştir. Bu tercihe göre “şartlı talâkta kullanılan ifade boşanma niyetiyle söylenmişse “talâk”; söze kuvvet katmak maksadı ile söylenmişse “yemin” olarak değerlendirilmiş ve şartın gerçekleşmesi halinde yemin kefareti ödeneceği” ifade edilmiştir.^[119] DİYK’in bu fetvasının aileyi koruma hedefi ile süreç içerisinde güncellendiği anlaşılmaktadır. Mesela Aile ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular kitabında cumhûru fukahâ ile İbn Teymiyye’nin görüşü aktarılmış, buna mukabil Kurulun hangi görüşte olduğu belirtilmemiştir.^[120] Kurul, tespit edebildiğimiz kadarıyla Fetvalar kitabının 2024 baskısında bu fetvasını yukarıdaki gibi güncellemiş, diğer baskılarda ise ayrıntıya girmeden ikinci görüşte olduğunu vurgulamakla yetinmiştir.^[121] Ülkemizdeki kimi akademisyenler de şartlı boşama ile evlilik hayatının sonlanmayacağı kanaatindedir.^[122]

Sonuç

İslâm dini evlenmeyi emretmekle kalmamış aynı zamanda aile birlikteliğinin korunması için de önleyici pek çok tedbir almıştır. Eş seçimine dikkat çekilmesi, ailede taraflara ciddi sorumluluklar yüklenmesi bu tedbirlerden sayılabilir. İslâm hukukunda talâk yetkisinin erkeğe verilmiş olması ilkesinin bir neticesi olarak, ehliyeti zedeleyici bir durum bulunmadığı sürece erkeğin tasarruflarının geçerliliğini esas alan bir yaklaşım hâkim olmuştur. Bu yaklaşım doğrultusunda, talâkla ilgili pek çok konu gerek klasik literatürde gerekse günümüzde yapılan akademik çalışmalarda geniş biçimde tartışılmıştır.

Makalede Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi başta olmak üzere, ülkemizin dinî konularda en yüksek karar ve danışma organı olan Din İşleri Yüksek Kurulu ile çağdaş dönem fakihlerinin, aile bütünlüğünü muhafaza etme amacıyla ortaya koydukları talâk fetvaları ele alınmış ve incelenmiştir. Bu çerçevede, klasik dönemde ortaya konan pek çok yaklaşımın, aile birlikteliğini muhafaza; kadın ve çocukların mağduriyetini önleme gerekçesiyle -sarih nas ve icmâa aykırı olmamak kaydıyla-yeniden yorumlandığı veya kısmen değiştirildiği söylenebilir. Özellikle tek defada verilen üç talâkın bir talâk kabul edilmesi, öfkelinin, sarhoşun, mükrehin ve hâzilin boşamalarının geçerli sayılmaması bu kapsamda zikredilebilir. Ayrıca 1917 Hukûk-ı Âile Kararnâmesi, DİYK ve günümüz hukukçularının aileyi koruma maksadıyla hareket ettikleri ve bu amaca uygun düşen fetvaları ön plana çıkardıkları müşahede edilmiştir. Bu da neslin korunması ve ailenin devamının sağlanması ilkeleriyle örtüşmektedir. Öte yandan, kocanın talâk hakkının mahkemeye devri önerisi, naslara ve icmâa aykırılık gerekçesiyle İslâm hukukçularının kahir ekseriyetince kabul görmemiştir. Kaldı ki talâk hakkının mahkemeye devri ne kadınların mağduriyetini engellemiş ne de boşanmaları azaltmıştır. Bireysel ve toplumsal maslahatın bir gereği olarak, boşamanın hâkim huzurunda gerçekleştirilmesinin sağlanması ve boşamaya şahit tutulmasının zorunlu kabul edilmesi yönündeki öneriler, her ne kadar yaygın olarak dile getirilmemiş olsa da bazı hukukçular tarafından gerekli görülmüştür. Bireylerin haklarının zayi olmaması adına boşamanın yetkili mercilere bildirilmesi ise genel kabul gören bir yaklaşımdır. İslâm hukukçularının aile ve aile fertlerinin mağduriyetlerini önlemeye dair ortaya koydukları bu çaba takdire şayan olmakla birlikte, söz konusu sorunların yalnızca bu tür fetvalarla kalıcı biçimde çözülemeyeceği aşikardır. Bu hususta Hz. Peygamber’in (s.a.s.) örnekliğinin ailede hâkim kılınması ve bireylerin bilinçlendirilmesinin gerekliliği ortadadır. Hasılı sarih nassa ve icmâa aykırı olmayan konularda toplumun maslahatını gözeten farklı ictihadlardan yararlanılabilir ve bu doğrultuda düzenlemeler yapılabilir.

Kaynakça

Acar, Halil İbrahim. İslâm Hukukunda Evliliğin Sona Ermesi. Erzurum: EKEV, 2000.

Acar, Halil İbrahim. “Talâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/496-500. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.

Acar, Halil İbrahim. İslâm Âile Hukuku. İstanbul: Ensâr Yayınları, 2021.

Altuntaş, Halil. “DİB’e Yansıyan Boşanmaya İlişkin Sorunlar”. Aileye İlişkin Sorunlar İstişare Toplantısı 20-22 Aralık 2008 Kızılcahamam/Ankara. 321-325. Ankara: DİB Yayınları, 2009.

Ansay, Sabri Şakir. Eski Aile Hukukumuza Bir Nazar. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1952.

Ansay, Sabri Şakir. Hukuk Tarihinde İslâm Hukuku. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1954.

Aslan, Mehmet Selim. İslâm Aile Hukuku. Bursa: Emin Yayınları, 2017.

Aslan, Nasi. “Boşanmaya Yönelik Nasların Makâsıd Eksenli Yorumu-Hâzilin Talâkı Örneği”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30. Yıl Özel Sayısı (Eylül 2022). 256-269. https://doi.org/10.30627/cuilah.1147153.

Aydın, Mehmet Akif. “Osmanlı Toplumunda Kadın ve Tanzimat Sonrası Gelişmeler”. Sosyal Hayatta Kadın. 161-176. İstanbul: İSAV, 2005.

Aydın, Mehmet Akif. Osmanlı Aile Hukuku. ed. Mustafa Demiray. İstanbul: Klasik Yayınları, 2020.

Bardakoğlu, Ali. İslâm Hukukunda Metodolojik İhtilaflar ve Sonuçları (Ders Notları). Kayseri: y.y., 1987.

Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınları, ts.

Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail b. İbrahim el-Cu’fî. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır en-Nâsır. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.

Çalış, Halit. “Aile Hayatı”. Günümüz Fıkıh Problemleri. ed. Hacı Mehmet Günay. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2013. 65-67.

Çinar, Fatih–Aslan, Nasi. “Öfkeli Şahsın Boşaması ile İlgili Rivayetin İslâm Hukuku Bağlamında Değerlendirilmesi”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 29 (Nisan 2017), 243-260.

Çinar, Fatih. “İbn Kayyim El-Cevziyye’nin Üç Talâk Meselesi Hakkındaki Değerlendirmeleri”. Şarkiyat 15/2 (Aralık 2023), 560-579. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1336447.

Çolak, Abdullah. “İslâm’da Aile Kurumunu Korumaya Yönelik Tedbirler”.İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (Şubat 2017), 105-137.

Çolak, Abdullah. İslâm Aile Hukuku. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.

Çoştu, Kamil. “2012-2015 Yılları Arasında Din İşleri Yüksek Kuruluna İntikal Eden Soruların Yaygın Din Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi”. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 10/2 (Aralık 2017), 1061-1082. https://doi.org/10.17218/hititsosbil.342315.

Dadaş, Mustafa Bülent. “Kuruluşundan Günümüze Din İşleri Yüksek Kurulunun Fetva Siyaseti”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 13/25-26 (2015), 32-74.

Dadaş, Mustafa Bülent. Fıkıh Tarihinde Talâk Tartışmaları. ed. Fatih Yücel. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2025.

Dadaş, Mustafa Bülent. “İslâm Boşanma Hukukunda Hâkimin Yetki Sınırları”. Diyanet İlmî Dergi 59/2 (Haziran 2023), 655-684. https://doi.org/10.61304/did.1258048.

Dağcı, Şamil. “Din İşleri Yüksek Kurulu Kararlarına Fetva Konseptinde Bir Yaklaşım”. Diyanet İlmî Dergi 38/4 (2002), 5-20.

Dalgın, Nihat. İslâm Hukukunda Boşama Yetkisi. Samsun: Etüt Yayınları, 1999.

DİB. Aile ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular. Ankara: DİB Yayınları, 2015.

DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı”. Erişim 15 Eylül 2025. https://kurul.diyanet.gov.tr/soru/bosama-yetkisinin-ese-veya-baskasina-devredilmesi-mumkun-mudur/0193c42d-8d03-774d-dcf1-3830ffbdf128

DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı”. Erişim 15 Eylül 2025. https://kurul.diyanet.gov.tr/Cevap-Ara/841/bir-defada-iki-veya-uc-talâkla-bosamanin-hukmu-nedir

DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı”. Erişim 15 Eylül 2025. https://kurul.diyanet.gov.tr/Cevap-Ara/853/ofkeli-iken-yapilan-bosama-gecerli-midir

DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı”. Erişim 15 Eylül 2025. https://kurul.diyanet.gov.tr/Cevap-Ara/846/sarta-bagli-bosamanin-hukmu-nedir

DİYKB, Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı. Fetvalar. Ankara: DİB Yayınları, 3. Basım, 2015.

DİYKB, Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı. Fetvalar. Ankara: DİB Yayınları, 4. Basım, 2018.

DİYKB, Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı. Fetvalar. Ankara: DİB Yayınları, 9. Basım, 2021.

DİYKB, Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı. Fetvalar. Ankara: DİB Yayınları, 11. Basım, 2024.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Şuayb Arnavût. 7 Cilt. yy.: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.

Erturhan, Sabri. “İslâm Hukuku Açısından Öfkeli Şahsın Talâkı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (Aralık 2002), 207-222.

Görgülü, Ülfet. “İslâm Aile Hukukunda Bid’î Talâk Meselesi”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 30 (Ekim 2017), 337–363.

Güncel Dinî Meseleler İstişare Toplantısı-I 15-18 Mayıs 2002 İstanbul. Ankara: DİB Yayınları, 2004.

Gürkan, Menderes. “İslâm Aile Hukukunda Karıya Tanınan Boşama Yetkisi: Tefvizü’t-Talâk”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 18 (2011), 275-310.

Hacıoğlu, Nejla - Demirci, Bedirhan. “Eşler Arası Problemlerde Hz. Peygamber’in Sahâbeye Rehberliği”. Kalemname 7/13 (Haziran 2022), 106-124.

İbn Âbidin, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımaşkī. Reddü’l-muhtâr âle’d-Dürri’l-muhtâr. 13 Cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-‘Arabî, 1998.

İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî. el-Muhallâ bi’l-âsâr. thk. Abdülğaffâr el-Bendâvî. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 2003.

İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. Mecmûu fetâvâ. nşr. Âmir el-Cezzâr – Enver el-Bâz. Mansûra-Riyad: Dâru’l-vefâ, 2005.

Kahraman, Abdullah. “İslâm Hukukuna Göre Boşanma Prosedürü ve Ahlâkı”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 40 (Aralık 2022), 27-74.

Kahveci, Nuri. İslâm Aile Hukuku. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2019.

Karaman, Hayrettin. İslâm’da Kadın ve Aile. İstanbul: Ensar Yayınları, 2006.

Kaşık, Dilek Zekiye. “Aileyi Tehdit Eden Dış Unsurlar”. Aileye İlişkin Sorunlar İstişare Toplantısı 20-22 Aralık 2008 Kızılcahamam/Ankara. 263-272. Ankara: DİB Yayınları, 2009.

Köse, Saffet. “Aile Hukuku”. İslâm Hukuku El Kitabı. ed. Talip Türcan. 437-533. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.

Küçüktiryaki, Ahmet Yasin. “İslâm Aile Hukukunda Boşama Yetkisinin Mahkemeye Devri Meselesinin Tarihi, Siyasi/Fikri ve Sosyolojik Arka Planı”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58 (Aralık 2023), 7-31. https://doi.org/10.21054/deuifd.1315110.

Küçüktiryaki, Ahmet Yasin. İslâm Aile Hukukunda Evliliği Sona Erdirme Yetkisi (Kapsamı ve Devri). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.

Liv, Cemil. “İslâm Aile Hukukunda Boşama Yetkisinin Kullanım Şekline Devletin Müdahalesi”. İhya Uluslararası İslâm Araştırmaları Dergisi 6/2 (Temmuz 2020), 567-590.

Liv, Cemil. “Üç Şeyin Şakası Ciddi Ciddisi de Ciddi Hadisinin Tahrîci ve Fıkhî Değerlendirmesi”. I. Uluslararası İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırma Kongresi. 209-223. Karabük: Karabük Üniversitesi, 2018.

MECELLE (Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye)

Mecelletü’l-Ahvâli’ş-Şahsiyye. Tunus: el-Matba‘atu’r-resmiyye li’l-Cumhûriyyeti’t-Tunûsiyye, 2019.

Mevsilî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullāh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li ta‘lîli’l-muhtâr. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî, t.y.

Midilli, Muharrem. “Osmanlı Fetvalarında Kadınların Ayrılık Elde Etme Yolu Olarak Şartlı Talâk (16-18. Yüzyıllar)”. İslâmi İlimler Dergisi 17/2 (Aralık 2022), 31-51. https://doi.org/10.34082/İslâmiilimler.1213896.

Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’t-turâsi’l-Arabî, ts.

Okur, Kaşif Hamdi. “Fetva Mecmualarına Göre Tanzimat Öncesi Dönem Aile Yapısı Hakkında Bazı Tespitler”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/2 (Aralık2020), 611-618. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.781121.

Okur, Kaşif Hamdi. “İslâm Hukuku’nda Boşama Yemini (Talâka Yemin) Meselesi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/15 (Haziran 2009), 5-30.

Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi.

Osmanoğlu, Murat. Nazari ve Uygulamalı Yönleri ile İslâm Hukukunda Üç Talâk. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.

Öztürk, Kevser. Öfkeli Şahsın Talâkı. Çanakkale: Çanakkale 18 Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.

Paçacı, İbrahim. “Sosyal Hayattaki Değişim Sürecinde İslâm Aile Hukuku (Evlenme ve Boşanma Örneği)”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 11 (2008), 59-92.

Sabri, Mustafa. “Din-i İslâm’da Hedef-i Münakaşa Olan Mesailden: Talâk”. Beyanu’l-Hak. 1/595-598. İstanbul: Cem‘iyet-i İlmiye-i İslâmiye, 16 Mart 1325.

Şeyhülislâm Seyyid Feyzullah Efendi. Fetâvâ-yı Feyziyye. haz. Süleyman Kaya. İstanbul: Klasik yayınları, 2009.

Şeyhülislâm Musa Kazım Efendi. Külliyât. haz. Ferhat Koca. Ankara: Ankara Okulu Yay., 2002.

Şeyhülislâm Musa Kazım Efendi. “Hürriyet ve Müsavât”. Sırat-ı Müstakim 5 (Dersaadet 1326), 68- 70.

Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi. Behcetü’l-fetâvâ. haz. Süleyman Kaya v.dğr. İstanbul: Klasik Yayınları, 2011.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). es-Sünen (el-Câmi‘u’s-sahîh). thk. Beşşar Avvâd Ma’rûf. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1998.

Türcan, Talip. “İslâm Hukukunda Boşanmada (Talâk) Şahit Bulundurma Zorunluluğu”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1994), 257-276

TÜİK. Türkiye İstatistik Kurumu. İstatistiklerle Çocuk (2024). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Cocuk-2024-54197

TÜİK. Türkiye İstatistik Kurumu. İstatistiklerle Aile (2024). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Aile-2024-53898

TÜİK. Türkiye İstatistik Kurumu. Evlenme ve Boşanma İstatistikleri (2024).

https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Evlenme-ve-Bosanma-Istatistikleri-2024-54194#:~:text=Bin%20nüfus%20başına%20düşen%20evlenme,binde%206%2C65%20olarak%20gerçekleşti.&text=Boşanan%20çiftlerin%20sayısı%202023%20yılında,binde%202%2C19%20olarak%20gerçekleşti

TÜİK. Türkiye İstatistik Kurumu. Nüfus Projeksiyonları, 2023-2100 (2024).

https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Nufus-Projeksiyonlari-2023-2100-53699#:~:text=T%C3%BCrkiye%20n%C3%BCfusunun%202050’li%20y%C4%B1llar%C4%B1n,77%20milyonun%20alt%C4%B1na%20d%C3%BC%C5%9Fmesi%20beklenmektedir.

2025 Aile Yılı. “2025 Aile Yılı Hakkında”. Erişim 15 Eylül 2025. https://aileyili.gov.tr/kategoriler/aile-yili-hakkinda/

Ünal, İsmail Hakkı. 40 Hadis 40 Yorum. 5. Basım. Ankara: DİB Yayınları, 2018.

Yalçın, İsmail. “Bazı İslâm Ülkeleri Aile Kanunlarında Kocanın Boşamasının Sınırlandırılması”. Bilimname 49 (2023), 117-147.https://doi.org/10.28949/bilimname.1136647.

Yaman, Ahmet - Çalış, Halit. İslâm Hukuku. Ankara: Bilimsel Araştırma Yayınları, 2021.

Yaman, Ahmet. İslâm Aile Hukuku. Konya: Sebat Ofset, 1998.

Yılmaz, İbrahim. Yetki ve Sistem Açısından İslâm Hukukunda Boşanma. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.

Yılmaz, İbrahim. Yetki ve Sistem Açısından İslâm Hukukunda Boşanma. Kayseri: Laçin Yayınları, 2007.

Yiğit, Metin. “İslâm Hukuku’nda Boşanmayı Önleyici Tedbirler”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (2017), 1-20.

Yücel, Fatih. “Türkiye’de Aile Hayatına Dair Güncel Fıkhî Meseleler -Din İşleri Yüksek Kurulu Karar ve Fetvaları Örnekliği-”. İslâm ve Yorum VII. ed. Mehmet Kubat v.dğr. 189-210. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2023.

Yücel, Fatih. “Fetvanın Değişim Gerekçelerine Güncel Bir Bakış -Din İşleri Yüksek Kurulu Karar ve Fetvaları Örnekliği-”. Diyanet İlmî Dergi 58/3 (Eylül 2022), 1125-1156. https://doi.org/10.61304/did.1147374.

^[1] Aşağıda işleneceği üzere, Müslümanların Kâbe dururken Kudüs’teki el-Mescidü’l-Aksâ'ya yönelmelerinin sebebi, tevhidin merkezi olan Kâbe’nin o sırada bir pagan mâbedi hâline getirilmiş olmasıydı.

^[2] Tâhir b. ‘Âşûr söz konusu haberi naklettikten sonra, Ebû Zerr (r.a.)’ın; “Mescid-i Haram ile Mescid-i Aksâ arasında kaç yıl var?” sorusuna yanıt olarak Hz. Peygamber’in; “kırk yıl” demiş olmasından hareketle, Mescid-i Aksâ’yı da -yani aslını- Hz. İbrahim’in yaptığını iddia etmektedir. “Çünkü ikisinin inşası da Hz. İbrahim’in ömrüne sığabiliyor.” diyen İbn ‘Âşûr, görüşünü Ahd-i Atik’teki şu ifadelere dayandırmaktadır: “Avram Rabb’in buyurduğu gibi yola çıktı. Lut da onunla birlikte gitti. Avram Harran’dan ayrıldığı zaman yetmiş beş yaşındaydı. Karısı Sara’yı, yeğeni Lut’u, Harran’da kazandıkları malları, edindikleri uşakları yanına alıp Kenan ülkesine doğru yola çıktı. Oraya vardılar. Avram ülke boyunca Şekem’deki More meşesine kadar ilerledi. O günlerde orada Kenanlılar yaşıyordu. Rab Avram’a görünerek, ‘Bu toprakları senin soyuna vereceğim’ dedi. Avram kendisine görünen Rabb’e orada bir sunak yaptı. Oradan Beyt-El’in doğusundaki dağlık bölgeye doğru gitti. Çadırını batıya düşen Beyt-El’le doğuya düşen Ay Kenti’nin arasına kurdu. Orada Rabb’e bir sunak yaptı ve Rabb’e yakardı.” (Ahd-i Atik, Tekvîn 12/4-8) Bk. İbn ‘Âşûr, et-Tahrîr ve’t-Tenvîr (Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye li’n-neşr, 1984), 15/16-17. Oysa Beyt-El (بيت إيل); Uruşalim değil, buraya kuzey yönünden 12 mil mesafede Filistîlerin Luza dedikleri bir kenttir. Bizce, iki mescidin inşası arasındaki “kırk” yılı kesretten kinaye almak en iyisidir.

^[3] Kur’an’da ve hadislerde müslümanların evlenmeye ve bu yolla çoğalmaya teşvik edilmesi, günümüzde yaşanan bu krizleri aşma noktasında son derece anlamlıdır. Öncelikle Kur’ân-ı Kerîm’de evli olmayanların evlendirilmesi emredilmiş, fakir olsalar bile Allah’ın onları kendi lutfundan rızıklandıracağı bildirilmiştir. (en-Nûr 24/32.) Hadis-i şerifte te ise Hz. Peygamber (s.a.s.), “Nikâh benim sünnetimdir. Benim sünnetimden yüz çeviren benden değildir. Evleniniz. Çünkü ben diğer ümmetlere karşı sizin çokluğunuzla iftihar ederim.” buyurmuştur. Bk. Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail b. İbrahim el-Cu’fî el-Buhârî, el-Câmi‘u’s-sahîh, thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır en-Nâsır (Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001), “Nikâh”, 1; Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî, el-Câmi‘u’s-sahîh, thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî (Beyrut: Dâruu ihyâi’t-turâsi’l-Arabî, ts.), “Nikâh”, 5.

^[4] Dilek Zekiye Kaşık, “Aileyi Tehdit Eden Dış Unsurlar”, Aileye İlişkin Sorunlar İstişare Toplantısı 20-22 Aralık 2008 Kızılcahamam/Ankara (Ankara: DİB Yayınları, 2009), 263 vd.

^[5] TÜİK verilerine göre 2001 yılında ilk evlenme yaş ortalaması erkeklerde 26, kadınlarda 22,7 iken 2024 yılında bu rakam erkeklerde 28,3, kadınlarda ise 25,8’e çıkmıştır. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Evlenme ve Boşanma İstatistikleri (2024).

^[6] TÜİK verilerine göre doğurganlık göstergesi hızla düşmektedir. 1970 yılında nüfusun yüzde 45’i çocuk iken günümüzde bu oran %25’e gerilemiştir. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), İstatistiklerle Çocuk (2024). Ayrıca ortalama hane halkı büyüklüğü de düşmüştür. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), İstatistiklerle Aile (2024).

^[7] Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Nüfus Projeksiyonları, 2023-2100 (2024).

^[8] TÜİK verilerine göre yıllara göre boşanma oranları ve mağduriyet yaşayan çocuk oranları da git gide yükselmektedir. TÜİK, Evlenme ve Boşanma İstatistikleri.

^[9] TÜİK, Evlenme ve Boşanma İstatistikleri.

^[10] en-Nisâ 4/21.

^[11] Hz. Peygamber’in (s.a.s.) eş seçimi ile ilgili sözleri ve bu noktadaki uygulama dikkate alındığında; evliliğin yukarıda ifade edilen sonuçları doğurabilmesi için dindar, hakkı hukuku bilen bir eş tercih etmenin yanında eş seçiminde aile büyükleri ile istişare edilmesi son derece önem arz etmektedir. Çoğunluk fakihlerce nikâhta velinin izninin gerekli görülmesi de pek çok yanlışın önüne geçilmesini sağlamıştır. Evlenenlerin bu ağır yükü taşıyacak akıl ve ruh sağlığına sahip (evlenme ehliyetini haiz) birer birey olmaları yanında, “kefâet/denklik” anlayışı çerçevesinde erkeğin kadına belli noktalarda denk olmasının şart koşulması, evliliğin sağlam temeller üzerine kurulmasını temine yönelik çabalardandır.

^[12] Kur’an’da yüce Allah’ın erkeklere hitaben “Hanımlarınızla iyi geçinin” (en-Nisâ 4/19) buyruğu ve Hz. Peygamber’in (s.a.s.) de “Sizin en hayırlınız kadınlarına karşı en güzel davrananınızdır (Muhammed b. Îsâ b. Sevre et-Tirmizî, es-Sünen (el-Câmi‘u’s-sahîh), thk. Beşşar Avvâd Ma’rûf (Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1998), “Radâ”, 11).” şeklindeki tavsiyeleri son derece önemlidir. Ayrıca “kadınlara iyi ve hayırla muamele edin” (Buhârî, “Enbiya”, 1; Müslim, “Radâ‘”, 60.) buyuran Hz. Peygamber (s.a.s.) hiçbir şekilde kadınlara, çocuklara ya da başkalarına şiddet uygulamamış, onları azarlamamış ve kötü muamelede bulunmamıştır. Hz. Peygamber’in eşlerine muamelesi için bk. İsmail Hakkı Ünal, 40 Hadis 40 Yorum (Ankara: DİB Yayınları, 2018), 202-204. Ayrıca onlara insanca muamelede bulunmayı emretmiş, onları dövmek ve kötülemek gibi her türlü şiddeti de kesin bir dille yasaklamıştır. Bk. Süleyman b. el-Eş‘as Ebû Dâvûd es-Sicistânî, Sünenü Ebî Dâvûd, thk. Şuayb Arnavut (yy.: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009), “Nikâh”, 40-41. Hatta eşini dövüp akşam olunca da onunla aynı yatağı paylaşmanın ne büyük tezat olduğuna dikkat çekmiştir. Buhârî, “Tefsîr”, 1. Hz. Peygamber’in bu tür durumlarda ashabına uyguladığı çözüm önerileri ile detaylı bir çalışma için bk. Nejla Hacıoğlu - Bedirhan Demirci, “Eşler Arası Problemlerde Hz. Peygamber’in Sahâbeye Rehberliği”, Kalemname 7/13 (Haziran 2022), 106-124. Naslarda erkeğe eşine karşı sevgi, şefkat ve merhametle davranması gerekli görürken, kadına da kocasının meşru isteklerine itaat etme, onun hoşlanmadığı kimseleri evine almama ve malını koruma sorumluluğu yüklemiştir. Bk. en-Nisâ 4/34; Buhârî, “Nikâh”, 86.

^[13] en-Nisâ 4/35.

^[14] 2025 Aile Yılı, “2025 Aile Yılı Hakkında” (Erişim 15 Eylül 2025)

^[15] İslâm’da aileyi korumaya yönelik tedbirler için bk. Abdullah Çolak, “İslâm’da Aile Kurumunu Korumaya Yönelik Tedbirler”, İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (Şubat 2017), 105-137; Metin Yiğit, “İslâm Hukuku’nda Boşanmayı Önleyici Tedbirler”, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (2017), 1-20.

^[16] Çalışmamızda bazı hususların izah edilmesinde yarar bulunmaktadır. Din İşleri Yüksek Kurulunun bu konuya dair karar ve mütalaalarının tespiti için kurul.diyanet.gov.tr web sitesinden faydalanılmıştır. Mamafih Kurulun bu noktadaki fetvalarının değişimini tespit etmek kolay değildir. Zira Kurul, sitesinde ya da güncel yayınlarında o konuya dair sadece güncel fetvayı paylaşmakta; sürece dair bir bilgi vermemektedir. Bu noktada Fetvalar kitabının 2015, 2018, 2021 ve 2024 baskılarından istifade edilmiştir. Bu baskılardaki farklılıkları ifade sadedinde dipnotta baskı yılı parantez içinde verilmiştir. Bu fetvaların her biri teknik olarak Kurul fetvası şeklinde adlandırılmaktadır. Bununla birlikte her bir kitabın yayımlanması sürecinde Kurul kararı alındığı için bahse konu fetvaların teknik olarak birer Kurul kararı olmasalar da DİYK’in kararı ile yayımlanmış fetvalar oldukları bilinmelidir. Bu çerçevede elimizde yer alan önemli bir kaynak da 11.09.2014/29 sayılı Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı ile yayımlanan Aile ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular kitapçığıdır. Söz konusu kitapçık DİYK’in o konuya dair güncellediği fetvalarının tespitinde dikkate alınacaktır.

^[17] İslâm ülkelerindeki ahvâl-i şahsiyye kanunları farklı çalışmalara konu olduğu için burada onlara ayrıca temas edilmemiştir. Konuyla ilgili bk. İsmail Yalçın, “Bazı İslâm Ülkeleri Aile Kanunlarında Kocanın Boşamasının Sınırlandırılması”, Bilimname 49 (2023/1), 117-147.

^[18] İslâm hukukçuları da kati naslara ve icmâa dayanmayan fetvaların o konudaki bilgi, örf, ihtiyaç, durum ve fesâdü’z-zamân (toplumsal bozulma, haklara riayetin zayıflaması) gibi hususiyetlere bağlı olarak değişebileceği kanaatindedir. Nitekim bu konu “Zamanın değişmesi ile ahkamın değişmesi inkâr olunamaz (Mecelle md. 39).” şeklinde Mecelle’de maddeleştirilmiştir. Konuyla alakalı güncel bir çalışma için bk. Fatih Yücel, “Fetvanın Değişim Gerekçelerine Güncel Bir Bakış -Din İşleri Yüksek Kurulu Karar ve Fetvaları Örnekliği-”, Diyanet İlmî Dergi 58/3 (Eylül 2022), 1125-1156.

^[19] Nihat Dalgın, İslâm Hukukunda Boşama Yetkisi (Samsun: Etüt Yayınları, 1999).

^[20] H. İbrahim Acar, İslâm Hukukunda Evliliğin Sona Ermesi (Erzurum: EKEV, 2000).

^[21] İbrahim Yılmaz, Yetki ve Sistem Açısından İslâm Hukukunda Boşanma (Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006); a.mlf. Yetki ve Sistem Açısından İslâm Hukukunda Boşanma (Kayseri: Laçin Yayınları, 2007).

^[22] Ahmet Yasin Küçüktiryaki, İslâm Aile Hukukunda Evliliği Sona Erdirme Yetkisi (Kapsamı ve Devri) (Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022)

^[23] Mustafa Bülent Dadaş, Fıkıh Tarihinde Talâk Tartışmaları, ed. Fatih Yücel (İstanbul: Nida Yayıncılık, 2025).

^[24] Din İşleri Yüksek Kuruluna aile hayatına dair gelen sorular çokluk bakımından genellikle sosyal hayat ve namazdan sonra üçüncü sırada yer almıştır. Her ne kadar Dağcı’nın paylaştığı verilerde aile hayatı üçüncü sırada görünse de sosyal hayatın içindeki soru kalemlerinin çok fazla olması nedeniyle aile hayatını namazdan sonraki sıraya koymak mümkündür. Ayrıca aile hayatı içinde nişan, nikâh, nafaka, mehir, evlenme engelleri, süt akrabalığı, talâk, iddet ve tazminat gibi konu başlıkları içinde en çok yekunu nikâh ve talâk soruları oluşturmaktadır. Detay için bk. Şamil Dağcı, “Din İşleri Yüksek Kurulu Kararlarına Fetva Konseptinde Bir Yaklaşım”, Diyanet İlmî Dergi 38/4 (2002), 10; Halil Altuntaş, “DİB’e Yansıyan Boşanmaya İlişkin Sorunlar”, Aileye İlişkin Sorunlar İstişare Toplantısı 20-22 Aralık 2008 Kızılcahamam/Ankara, Ankara: DİB Yayınları, 2009, 321-325; Mustafa Bülent Dadaş, “Kuruluşundan Günümüze Din İşleri Yüksek Kurulunun Fetva Siyaseti”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 13/25-26 (2015), 70; Kamil Çoştu, “2012-2015 Yılları Arasında Din İşleri Yüksek Kuruluna İntikal Eden Soruların Yaygın Din Eğitimi Açısından Değerlendirilmesi”, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 10/2 (Aralık 2017), 1066, 1067; İbrahim Paçacı, “Sosyal Hayattaki Değişim Sürecinde İslâm Aile Hukuku (Evlenme ve Boşanma Örneği)”, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 11 (2008), 86.

^[25] Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı (DİYKB), Fetvalar (Ankara: DİB Yayınları, 2024), 520-536.

^[26] 17-21. dipnotlara bk.

^[27] Halil İbrahim Acar, “Talâk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2010), 39/497. Boşanma ile ilgili kavramların hepsi bu alana ilgili duyanlarca bilindiği için burada ayrıca bu kavramlara temas edilmemiştir. Fesih, talâk, tefrik, muhâle‘a gibi kavramlar için konuyla ilgili literatüre ve ilgili maddelere başvurulabilir.

^[28] Ebû Dâvûd, “Talâk”, 3.

^[29] Acar, ‘Talâk”, 39/497; Mehmet Selim Aslan, İslâm Aile Hukuku (Bursa: Emin Yayınları, 2017), 161, 162; Dadaş, Fıkıh Tarihinde Talâk Tartışmaları, 24.

^[30] Ahmet Yaman - Halit Çalış, İslâm Hukuku (Ankara: Bilimsel Araştırma Yayınları, 2021), 253, 254.

^[31] Ahmet Yasin Küçüktiryaki, İslâm Aile Hukukunda Evliliği Sona Erdirme Yetkisi (Kapsamı ve Devri) (Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022), 88. Bu noktada Dadaş hicrî VIII. asrı önemsemekle birlikte bu tasnifi XX. yüzyıl öncesi ve sonrası şeklinde yapmıştır. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 31.

^[32] Bid‘î talâkın geçerliliği, üç talâkın üç sayılması, öfkeli, sarhoş ve hâzilin boşaması, şahitsiz boşamanın muteber oluşu gibi konular burada zikredilebilir. Bu noktadaki değerlendirmeler için bk. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 32 vd.

^[33] Mesela Mustafa Bülent Dadaş, Osmanlı’da 20. yüzyılın ilk çeyreği diyerek 1917 tarihli Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesine atıfta bulunur. Buna göre bu kanunlaştırma faaliyeti ile birlikte Osmanlı devletinden başlayarak İslâm ülkelerinde yapılan kanunlaştırma faaliyetlerinde dört mezhebin çerçevesi aşılmıştır. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 31 vd.

^[34] İbrahim Yılmaz kadınla ilgili tartışmalarda Tanzimat ve II. Meşrutiyet’e işaret eder. Bk. İbrahim Yılmaz, Yetki ve Sistem Açısından İslâm Hukukunda Boşanma (Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006), 261. Küçüktiryaki daha önce bu tür tartışmalar olsa da erkeğin talâk hakkının mahkemeye devriyle ilgili önerilerin asıl Tanzimat’la birlikte ortaya çıktığı kanaatindedir. Bk. Küçüktiryaki, Evliliği Sona Erdirme Yetkisi, 151; a.mlf. “İslâm Aile Hukukunda Boşama Yetkisinin Mahkemeye Devri Meselesinin Tarihi, Siyasi/Fikri ve Sosyolojik Arka Planı”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58 (Aralık 2023), 26. Tanzimat döneminin hukuk düzenine etkisine yönelik değerlendirmeler için bk. Mehmet Akif Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, ed. Mustafa Demiray (İstanbul: Klasik Yayınları, 2020), 137 vd.

^[35] Erkeğin talâk hakkını mahkemeye devretmeye dönük tartışmalar Küçüktiryakiʼnin tespitlerine göre Osmanlı Döneminde 1839 Tanzimat Fermanı sonrası ortaya çıkmıştır. Bk. Küçüktiryaki, “Boşama Yetkisinin Mahkemeye Devri”, 26. Konuyla ilgili ayrıca bk. Mehmet Akif Aydın, “Osmanlı Toplumunda Kadın ve Tanzimat Sonrası Gelişmeler”, Sosyal Hayatta Kadın (İstanbul: İSAV, 2005), 174; Mustafa Bülent Dadaş, “İslâm Boşanma Hukukunda Hâkimin Yetki Sınırları”, Diyanet İlmî Dergi 59/2 (Haziran 2023), 655-684.

^[36] Erkeğin talâk hakkının sınırlandırılmasına dair tartışmaların daha çok İslâm ülkelerinde yapıldığı anlaşılmaktadır. Ezher de bu tartışmalarda doktrinde yerleşik görüşe paralel görüş belirtmiştir. Yuvaların dağılması, kadın ve çocukların mağdur olması gerekçe gösterilerek erkeğin sözlü boşamasının geçerli kabul edilmemesine yönelik teklifler, Ezher tarafından değerlendirildikten sonra, eda ehliyetine sahip bir erkeğin şartlarına uygun sözlü boşamasının geçerli olduğu ifade edilmiştir. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 316 vd. 1956 tarihli Tunus Ahvâl-i Şahsiyye Kanununun 29. maddesinde ise “Talâkın evlilik akdini sonlandırmak” olduğu ifade edildikten sonra 30. maddede “talâkın ancak mahkemede olabileceği hükmü” kanunlaştırılmıştır. Mecelletü’l-Ahvâli’ş-Şahsiyye (Tunus: el-Matba‘atu’r-resmiyye li’l-Cumhûriyyeti’t-Tunûsiyye, 2019), 9 (md. 29-30). İslâm ülkelerinde bu noktadaki sınırlandırmaları görmek ve konuyla ilgili değerlendirmeler için ayrıca bk. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 313; Yalçın, “Bazı İslâm Ülkeleri Aile Kanunlarında Kocanın Boşamasının Sınırlandırılması”, 117-147.

^[37] Modern dönemde yapılan çalışmalarda da hu husus vurgulanmıştır. Meselenin Kitap, sünnet ve icmâ ile sabit olduğu, dolayısıyla bu hakkın mahkemeye devrinin mümkün olmadığı açıkça ifade edilmiştir. Küçüktiryaki, Evliliği Sona Erdirme Yetkisi, 253; Dadaş, Talâk Tartışmaları, 24. Çolak bunlara aklı da ekler. Abdullah Çolak, İslâm Aile Hukuku (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018), 181. Yılmaz bu konuya dair tartışmaları detaylıca aktarır. Yılmaz, İslâm Hukukunda Boşanma, 245 vd.

^[38] Konuyla ilgili kapsamlı değerlendirmeler için bk. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 24; Küçüktiryaki, “Boşama Yetkisinin Mahkemeye Devri”, 8.

^[39] Şeyhülislâm Seyyid Feyzullah Efendi, Fetâvâ-yı Feyziyye, haz. Süleyman Kaya (İstanbul: Klasik yayınları, 2009), 57 vd; Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi, Behcetü’l-fetâvâ, haz. Süleyman Kaya v.dğr. (İstanbul: Klasik Yayınları, 2011), 97-99; Ömer Nasuhi Bilmen, Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu (İstanbul: Bilmen Yayınları, ts.), 2/193. Fetva Mecmualarındaki örnekler için ayrıca bk. Kaşif Hamdi Okur, “Fetva Mecmualarına Göre Tanzimat Öncesi Dönem Aile Yapısı Hakkında Bazı Tespitler”, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/2 (Aralık 2020), 611, 633; Muharrem Midilli, “Osmanlı Fetvalarında Kadınların Ayrılık Elde Etme Yolu Olarak Şartlı Talâk (16-18. Yüzyıllar)”, İslâmi İlimler Dergisi 17/2 (Aralık 2022), 34 vd.

^[40] Musa Kazım Efendi, “Hürriyet ve Müsavât”, Sırat-ı Müstakim 5 (Dersaadet 1326), 68- 70; Şeyhülislâm Musa Kazım Efendi, Külliyât, haz. Ferhat Koca (Ankara: Ankara Okulu Yay., 2002), 328-334; Mustafa Sabri, “Din-i İslâm’da Hedef-i Münakaşa Olan Mesailden: Talâk”, Beyanu’l-Hak (İstanbul: Cem‘iyet-i İlmiye-i İslâmiye, 16 Mart 1325), 1/595-598. Ayrıca bk. Yılmaz, İslâm Hukukunda Boşanma, 249; Küçüktiryaki, “Boşama Yetkisinin Mahkemeye Devri”, 17; Dadaş, Talâk Tartışmaları, 259 vd.

^[41] Hukûk-ı Âile Kararnâmesi md. 102. “Talâkın ehli mükellef olan zevçtir.”

^[42] Hukûk-ı Âile Kararnâmesi md. 110.

^[43] Sabri Şakir Ansay, Eski Aile Hukukumuza Bir Nazar (Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1952), 96.

^[44] Bilmen, Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, 2/193.

^[45] Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB), “Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı” (Erişim 15 Eylül 2025)

^[46] DİYKB, Fetvalar (2024), 520.

^[47] DİYKB, Fetvalar (2024), 526.

^[48] DİYKB, Fetvalar (2024), 525.

^[49] DİYKB, Fetvalar (2024), 531.

^[50] Mehmet Akif Aydın bu düşüncesini Diyanet İşleri Başkanlığınca düzenlenen I. Güncel Dinî Meseleler İstişare Toplantısı’nın “Kadının Evlenmesi ve Boşanması II” başlıklı II. Komisyonun IV. oturumunda komisyon başkanı sıfatıyla ortaya koymuştur. Bk. Güncel Dinî Meseleler İstişare Toplantısı-I 15-18 Mayıs 2002 İstanbul (Ankara: DİB Yayınları, 2004), 264, 265. Ayrıca bk. Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, 106.

^[51] İslâm hukukçularının her birinin bu konuya dair kanaatini ayrı ayrı tespit etmek zordur. Bununla birlikte ülkemizin önde gelen İslâm hukukçularınca hazırlanan ve Anadolu Üniversitesi yayınlarından çıkan “Günümüz Fıkıh Problemleri” isimli çalışma ile “İslâm Hukuku El Kitabı” bize bir fikir vermektedir. İlk eserde talâk hakkının erkeğe verilmesine yönelik itirazlara, İslâm hukukunda hak ve sorumluluk dengesi, kadın ve erkeğin fıtrî özellikleri ve aile mahremiyeti gibi ilkeler üzerinden cevaplar verilmiş; İslâm’ın bu noktadaki ilkesel tutumunun aklî ve gerçekçi olduğuna vurgu yapılmıştır. Halit Çalış, “Aile Hayatı” Günümüz Fıkıh Problemleri, ed. Hacı Mehmet Günay (Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2013), 65-67. Talâk hakkının erkeğe ait olduğuna ve bu noktada mahkeme kararına gerek bulunmadığına dair vurgular için ayrıca bk. Hayrettin Karaman, İslâm’da Kadın ve Aile (İstanbul: Ensar Yayınları, 2006), 103-105; Saffet Köse, “Aile Hukuku”, İslâm Hukuku El Kitabı, ed. Talip Türcan (Ankara: Grafiker Yayınları, 2012), 484; Menderes Gürkan, “İslâm Aile Hukukunda Karıya Tanınan Boşama Yetkisi: Tefvizü’t-Talâk”, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 18 (2011), 277. Ülkemizdeki İslâm hukukçularının çoğunun erkeğin talâk hakkının mahkemeye devrini kabul etmediğine dair ifadeler için ayrıca bk. Küçüktiryaki, Evliliği Sona Erdirme Yetkisi, 164.

^[52] Paçacı, “Sosyal Hayattaki Değişim Sürecinde İslâm Aile Hukuku”, 91; Benzer yaklaşım için bk. Dalgın, İslâm Hukukunda Boşama Yetkisi, 220, 232; Konuyla ilgili değerlendirmeler için bk. Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 54 vd. Acar, İslâm Aile Hukuku kitabında ise talâkın kocaya ait bir hak olduğu ve bu noktada mahkeme kararına gerek bulunmadığına dair doktrindeki yerleşik görüşü aktarmış; buna mukabil Kur’an’da boşama yetkisinin açıkça erkeğe verildiği zikredilmese de ilgili âyetlerin bu yetkiyi kocaya izafe ettiğini belirtmiştir. Bu ifadeler Acar’ın, eski görüşünden rücu ettiği şeklinde yorumlanabilir. Acar, İslâm Âile Hukuku (İstanbul: Ensâr Yayınları, 2021), 233, 234. Kahveci de doktrinde talâk hakkının kocaya ait olduğu kabul edilse de bunun mutlak bir hak olmadığını ve tarafsız bir kuruma devredilmesi gerektiğini belirtmiştir. Nuri Kahveci, İslâm Aile Hukuku (İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2019), 183. Kahveci, eserinin ilerleyen bölümlerinde bu hakkın mahkemeden farklı özel donanımlı bağımsız bir kuruma devrinin ailenin devamı için uygun düşeceğini vurgulamıştır. Kahveci, İslâm Aile Hukuku, 252.

^[53] Bu görüş farklı ilmî toplantılarda dile getirilmiş olsa da burada sadece yayımlananlar dikkate alınmıştır. Tespit edebildiğimiz kadarıyla I. Güncel Dinî Meseleler İstişare Toplantısı’nın “Kadının Aile ve Toplum İçindeki Statüsü-II”-”Kadının Evlenmesi ve Boşanması” ile -”Kadının Evlenmesi ve Boşanması-II” başlıklı III. ve IV. Oturumlarında İslâm hukukçularından Hamza Aktan ve Yunus Vehbi Yavuz bu noktadaki kanaatlerini açıkça ortaya koymuşlardır. Aynı oturumda bir hadisçi olarak görüşlerini dile getiren İsmail Hakkı Ünal ise erkeğin tek taraflı irade beyanı ile evliliği sonlandırma hakkının kendisinden alınmasının Kur’an’ın ruhuna da uygun olduğunu ifade etmiştir. Bahse konu oturumda Mehmet Akif Aydın, Hamza Aktan’ın mahkeme kararı olmadan boşanmaların geçerli olmamasına dair önerisine, Kur’an’ın erkeğe boşama yetkisi vermesini gerekçe göstererek karşı çıkmış; İsmail Hakkı Ünal’ın ifadelerini ise “çok problemli” olarak nitelendirmiştir. Görüşler için bk. “Kadının Evlenmesi ve Boşanması”, Güncel Dinî Meseleler İstişare Toplantısı-I, 249-252, 259. Bu noktada en net görüş beyan edenlerden biri de İbrahim Paçacı’dır. O hem aynı toplantının IV. oturumunda hem konuyla ilgili makalesinde özetle erkeğin mahkeme boşaması olmadan tek taraflı boşamasının geçerli olmaması gerektiğini ileri sürmüştür. Bk. Paçacı, “Sosyal Hayattaki Değişim Sürecinde İslâm Aile Hukuku”, 89; “Kadının Evlenmesi ve Boşanması II”, Güncel Dinî Meseleler İstişare Toplantısı-I, 264. Dalgın da bu hakkın mahkemeye devrini daha tutarlı bulur. Bk. Dalgın, İslâm Hukukunda Boşama Yetkisi, 233. Konuyla ilgili ayrıca bk. Yılmaz, İslâm Hukukunda Boşanma, 260.

^[54] “Mevrid-i nasta ictihada mesağ yoktur.” Mecelle md. 14.

^[55] Bu konuya dair pek çok olumsuzluk zikredilmiştir. Bunları görmek için bk. Çolak, İslâm Aile Hukuku, 184; Aslan, İslâm Aile Hukuku, 163 vd.

^[56] Küçüktiryaki, ülkemizde bu görüşü savunanlara dair bir liste vermiştir. Küçüktiryaki, Evliliği Sona Erdirme Yetkisi, 155. Yılmaz da ülkemizdeki büyük çoğunluğun boşanmaların yargı yoluyla olması gerektiğini ifade etmiştir. Yılmaz, İslâm Hukukunda Boşanma, 262, 263. Benzer ifadeler için bk. Kahveci, İslâm Aile Hukuku, 252.

^[57] Söz konusu araştırmaya göre bu talep, dünyanın her tarafında bir dönem etkili olan modernleşme ve aydınlanma hareketlerinin bir tezahürüdür. İslâm hukukunun kendine has boşama sistemine müdahale edilmesi doğru değildir. Nitekim bu noktada bazı İslâm ülkelerinde yapılan kanunlaştırmalar boşanmaları azaltmamıştır. Küçüktiryaki, Evliliği Sona Erdirme Yetkisi, 251, 252.

^[58] Dadaş bu iddianın Kur’an ve sünnette karşılığı olmadığını belirtir. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 321, 341.

^[59] Hukûk-ı Âile Kararnâmesi md. 110.

^[60] Bu noktada bütün bir Osmanlı coğrafyasına yönelik istatistik bulmak mümkün olmasa da farklı bölgelerdeki şer‘iyye sicillerinin incelenmesi sonucu talâk hakkını elinde bulunduran kocanın keyfi boşamasının sanıldığının aksine son derece az olduğu ifade edilmiştir. Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, 107, 121. Yine “cemiyet dokusunun sağlamlığı, sebepsiz boşamaları hoş karşılamaması ve boşamanın getirdiği mali mükellefiyetlerden dolayı Osmanlı toplumunda talâk günümüzdeki boşanmalara nispetle daha az tatbik edilmiştir. Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 57, Çolak, İslâm Aile Hukuku, 184. Bu noktadaki değerlendirmeler için ayrıca bk. Aydın, “Osmanlı Toplumunda Kadın ve Tanzimat Sonrası Gelişmeler”, 166.

^[61] Aydın, erkeğin boşamasının geçerli olması için bir sebep ileri sürmesine ya da mahkeme kararına gerek olmadığını ifade etmiştir. Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, 185.

^[62] Konuyla alakalı detaylı bir çalışma yapan Dadaş, farklı ülkelerden de örnekler vermek suretiyle meseleyi izah etmiştir. Bk. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 256.

^[63] Ansay, Eski Aile Hukukumuza Bir Nazar, 96; Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, 210. İslâm âlemindeki öneriler için bk. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 309.

^[64] Yılmaz, İslâm Hukukunda Boşanma, 270, 310. Ayrıca bk. Dalgın, “Kadının Evlenmesi ve Boşanması II”, Güncel Dinî Meseleler İstişare Toplantısı-I, 285. Bu öneri bazı akademisyenlerce “boşama yetkisi kapsamında oluşacak tartışmalara son vermesi ve boşama sonrası tarafların hak ve sorumluluklarının güvence altına alınması açısından” uygun bulunmuştur. Bahse konu makalede fesâdü’z-zamânın ortaya çıktığı dönemlerde devlet başkanının, toplumsal maslahat gereği erkeğin boşama yetkisinin şekline müdahalede bulunabileceği kabul edilmiş; bunun, boşama yetkisinin mahkemeye devri anlamına gelmediği, yetkinin naslarda belirtildiği üzere devlet kontrolünde gerçekleştirilmesi olduğu ileri sürülmüştür. Bk. Cemil Liv, “İslâm Aile Hukukunda Boşama Yetkisinin Kullanım Şekline Devletin Müdahalesi”, İHYA Uluslararası İslâm Araştırmaları Dergisi 6/2 (2020), 583, 586, 587.

^[65] DİYKB, Fetvalar (2024), 525-531.

^[66] Dadaş’ın yukarıdaki değerlendirmeleri için bk. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 246, 247.

^[67] Ebû Muhammed Alî b. Ahmed İbn Hazm, el-Muhallâ bi’l-âsâr, thk. Abdülğaffâr el-Bendâvî (Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 2003), 10/17.

^[68] Takıyyüddîn İbn Teymiyye, Mecmûʿu’l-fetâvâ, nşr. Âmir el-Cezzâr – Enver el-Bâz (Mansûra-Riyad: Dâru’l-vefâ, 2005), 33/33

^[69] Konuyla ilgili tartışma ve görüşler için bk. Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 249.

^[70] DİYKB, Fetvalar (2024), 521.

^[71] DİB, Aile ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular (Ankara: DİB Yayınları, 2015), 134; Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı (DİYKB), Fetvalar (Ankara: DİB Yayınları, 2018), 441; Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı (DİYKB), Fetvalar (Ankara: DİB Yayınları, 2021), 433. Kurul sonraki fetvalarında sadece Hanefî mezhebi üzerinden konuyu temellendirmiştir. DİYKB, Fetvalar (2024), 521.

^[72] Acar, “Talâk”, 39/498; a.mlf. İslâm Aile Hukuku, 322. Türcan da şahitliğin gerekli olduğu kanaatindedir. Talip Türcan, “İslâm Hukukunda Boşanmada (Talâk) Şahit Bulundurma Zorunluluğu”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1994), 271, 272. Ali Bardakoğlu da bu kanaattedir. Bk. Ali Bardakoğlu, İslâm Hukukunda Metodolojik İhtilaflar ve Sonuçları (Ders Notları) (Kayseri: y.y., 1987), 42.Acar da eşlerin ve toplumun maslahatı gereği şahitlerin bulunmasını öngörmektedir. Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 254. Ahmet Yaman da toplumun büyümesi ve boşanmaların takibi açısından boşanmaların da şahitler huzurunda tescil edilmesi gerektiğini belirtmiştir. Ahmet Yaman, İslâm Aile Hukuku (Konya: Sebat Ofset, 1998), 108. Görgülü de şahitlikle tescilin Kur’an ve sünnetin ruhuna uygunluğunu ifade etmiştir. Ülfet Görgülü, “İslâm Aile Hukukunda Bid’î Talâk Meselesi”, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 30 (Ekim 2017), 360, 361. Liv de devletin boşanmada şahitliği zorunlu tutmayı kanunlaştırabileceğini belirtir. Liv, “Boşama Yetkisinin Kullanım Şekline Devletin Müdahalesi”, 580.

^[73] Hukûk-ı Âile Kararnâmesi md. 131.

^[74] Konuyla ilgili değerlendirmeler için bk. Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, 185; Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 300.

^[75] Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 299, 300.

^[76] Mesela Kurul Fetvalar isimli eserinde talâk konusunun tescilinden bahsetmemiş, tescil edilmese de bunları geçerli addetmiştir. DİYKB, Fetvalar (2024), 521-535.

^[77] DİYKB, Fetvalar (2024), 504.

^[78] Yaman, İslâm Aile Hukuku, 108; Paçacı, “Sosyal Hayattaki Değişim Sürecinde İslâm Aile Hukuku”, 87.

^[79] Kahveci, İslâm Aile Hukuku, 247.

^[80] Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 255.

^[81] Dadaş, farklı görüşleri ile bilinen İbn Hazm’ın meseleye dair görüşlerini Muhallâ ve Meratibü’l-icmâ ekseninde tespit etme gayretinde olmuş, İbn Teymiyye ve İbn Kayyim’in talâkla ilgili görüşlerinin olgunlaşmasında İbn Hazm’ın ciddi etkisinin olduğunu belirtmiştir. Talâkla ilgili görüşlerin tarihi seyri için bk. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 49 vd.

^[82] Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi, Behcetü’l-fetâvâ, 98; Şeyhülislâm Seyyid Feyzullah Efendi, Fetâvâ-yı Feyziyye, 57. Bu süreçle ilgili değerlendirmeler için bk. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 236, 237. Aydın ve Okur’un çalışmaları bunu teyit etmektedir. Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, 113 vd.; Okur, “Fetva Mecmualarına Göre Tanzimat Öncesi Dönem Aile Yapısı Hakkında Bazı Tespitler”, 611-618.

^[83] Dadaş’ın değerlendirmeleri için bk. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 239 vd.

^[84] DİB, Aile ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular, 130.

^[85] DİYKB, Fetvalar (2021), 434.

^[86] DİYKB, Fetvalar (2015), 444, 449; Fetvalar (2018), 443, 447; Fetvalar (2021), 434.

^[87] DİYKB, Fetvalar (2024), 522. Ayrıca web sitesi için bk. DİB, “Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı”.

^[88] Dadaş, Talâk Tartışmaları, 243; Fatih Yücel, “Türkiye’de Aile Hayatına Dair Güncel Fıkhî Meseleler -Din İşleri Yüksek Kurulu Karar ve Fetvaları Örnekliği-”, İslâm ve Yorum VII, ed. Mehmet Kubat v.dğr. (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2023), 2/197.

^[89] Acar, İslâm Aile Hukuku, 266; Aslan, İslâm Aile Hukuku, 218. Bu konuya dair hazırlanan bir doktora tezinde konu detaylıca ele alınmıştır. Bk. Murat Osmanoğlu, Nazari ve Uygulamalı Yönleri ile İslâm Hukukunda Üç Talâk (İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023), 257-279. Çinar da İbnü’l-Kayyim’in görüşlerini tercih etmiştir. Fatih Çinar, “İbn Kayyim el-Cevziyye’nin Üç Talâk Meselesi Hakkındaki Değerlendirmeleri”, Şarkiyat 15/2 (Aralık 2023), 575.

^[90] Kahveci de bu görüştedir. Bk. Kahveci, İslâm Aile Hukuku, 241.

^[91] Acar, “Talâk”, 39/498.

^[92] İbn Âbidîn’in yer verdiği metinde “Bir kimsenin kullandığı kelime ve davranışlarının ekseriyetinde alışılmış durumun dışına çıkma ve saçmalama (hezeyan) halinin görülmesi durumunda da talâkının geçerli olmadığı” hususu vurgulanmıştır. Muhammed Emîn İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr (Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-‘Arabî, 1998) 4/333, 334. Pek çok müellif de İbn Âbidîn’in, bir kimsenin söz ve davranışlarının çoğunda normalin dışına çıkma ve hezeyan halinin görülmesi durumunda da talâkının geçerli olmadığı kanaatinde olduğunu belirtmiştir. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 231; Aslan, İslâm Aile Hukuku, 181; Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 270; a.mlf. İslâm Aile Hukuku, 330.

^[93] Bu karar hemen hemen bütün eserlerde tekrarlanmıştır. DİB, Aile ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular, 137; DİYKB, Fetvalar (2015), 445; Fetvalar (2019), 447; Fetvalar (2021), 439.

^[94] DİYKB, Fetvalar (2024), 525, 526. Ayrıca bk. DİB, “Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı”.

^[95] Sabri Erturhan, “İslâm Hukuku Açısından Öfkeli Şahsın Talâkı”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (2002), 218; Kevser Öztürk, Öfkeli Şahsın Talâkı (Çanakkale: Çanakkale 18 Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023), 63. Ayrıca, İbnü’l-Kayyim’in değerlendirmelerinin mutedil olduğuna dair yaklaşım için bk. Fatih Çınar- Nasi Aslan, “Öfkeli Şahsın Boşaması ile İlgili Rivayetin İslâm Hukuku Bağlamında Değerlendirilmesi”, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 29 (Nisan 2017), 260; Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 272. Çolak’ın da İbnü’l-Kayyim’in görüşünde olduğu anlaşılmaktadır. Çolak, İslâm Aile Hukuku, 191. Bununla birlikte bazı İslâm hukukçuları ikili taksimi esas almışlardır. Yaman, İslâm Aile Hukuku, 87; Yaman - Çalış, İslâm Hukuku, 255; Aslan, İslâm Aile Hukuku, 187.

^[96] Kahveci, İslâm Aile Hukuku, 198.

^[97] Acar, İslâm Aile Hukuku, 331.

^[98] Abdullah b. Mahmûd el-Mevsilî, el-İhtiyâr li ta‘lîli’l-muhtâr (Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî, t.y.), 3/124.

^[99] Hukûk-ı Âile Kararnâmesi md. 104.

^[100] DİB, Aile ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular, 137; DİYKB, Fetvalar (2015), 445.

^[101] DİYKB, Fetvalar (2018), 448; Fetvalar (2021), 439.

^[102] DİYKB, Fetvalar (2024), 526.

^[103] Ahmet Yaman, sarhoşun boşamasının geçerli olmaması gerektiğine dair görüşün teklif açısından daha uygun olduğunu belirtmiştir. Yaman, İslâm Aile Hukuku, 88. Ayrıca bk. Yaman-Çalış, İslâm Hukuku, 257. Çolak da kusuru olmadığı halde kadının mağdur edilmesine yol açacağı gerekçesi ile sarhoşun boşamasını geçerli saymamıştır. Bk. Çolak, İslâm Aile Hukuku, 194. Aslan da sarhoşu akıl hastası ve çocuk gibi değerlendirerek tasarruflarını geçerli saymamıştır. Aslan, İslâm Aile Hukuku, 179, 180. Benzer yaklaşımlar için bk. Kahveci, İslâm Aile Hukuku, 199, 200.

^[104] Aydın bunu Hukûk-ı Âile Kararnâmesi’nin etkisi olarak açıklamaktadır. Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, 204.

^[105] Bilmen, Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, 2/200, 201.

^[106] Dadaş, hâzilin talâkı ile ilgili ülkemizdeki akademisyenlerin dört mezhebe yanlış görüşler nispet ettiği kanaatindedir. Detay için bk. Dadaş, Talâk Tartışmaları, 292 vd.

^[107] Sabri Şakir Ansay, Hukuk Tarihinde İslâm Hukuku (Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1954), 207; Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 288.

^[108] DİYKB, Fetvalar (2015), 450; Fetvalar (2018), 447. Bununla birlikte Kurul şaka ile boşama konusundaki fetvasını eserin 2021 ve 2024 baskısından çıkarmıştır.

^[109] Aslan da konuyla ilgili naslar nedeniyle şaka ile yapılan boşamaları geçerli kabul eder. Aslan, İslâm Aile Hukuku, 169.

^[110] Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 289, 290; a.mlf, İslâm Aile Hukuku, 339. Yaman ve Kahveci de bu kanaattedir. Yaman-Çalış, İslâm Hukuku, 255, 256; Kahveci, İslâm Aile Hukuku, 198. Çolak da bu tür konularda ciddi olunmasını gerekli görmekle birlikte hiç boşama niyeti olmayan dil sürçmesinden dolayı ortaya çıkan boşamalarda aile kurumunun korunması adına son görüşü tercih eder ve Yaman’a referansta bulunur. Çolak, İslâm Aile Hukuku, 190. Fıkıh tarihinde boşanma konusundaki takip edilmesi gereken sıra ve ciddiyetsiz kimsenin boşaması ile ilgili fıkhî bakış açısı için ayrıca bk. Abdullah Kahraman, “İslâm Hukukuna Göre Boşanma Prosedürü ve Ahlâkı”, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 40 (Aralık 2022), 60 vd.; Cemil Liv, “Üç Şeyin Şakası Ciddi Ciddisi de Ciddi Hadisinin Tahrîci ve Fıkhî Değerlendirmesi”, I. Uluslararası İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırma Kongresi (Karabük: Karabük Üniversitesi, 2018), 209-223.

^[111] Nasi Aslan, “Boşanmaya Yönelik Nasların Makâsıd Eksenli Yorumu-Hâzilin Talâkı Örneği”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30. Yıl Özel Sayısı (Eylül 2022), 267.

^[112] Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, 117, 118; Acar, Evliliğin Sona Ermesi, 277.

^[113] Hukûk-ı Aile Kararnâmesi, md. 105. Değerlendirmeler için bk. Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, 185, 248, 250.

^[114] DİB, Aile ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular, 139; DİYKB, Fetvalar (2015), 458; Fetvalar (2018), 448.

^[115] DİYKB, Fetvalar (2021), 439; Fetvalar (2024), 526.

^[116] Yaman, İslâm Aile Hukuku, 89; Yaman - Çalış, İslâm Hukuku, 257; Aslan, İslâm Aile Hukuku, 175; Kahveci, İslâm Aile Hukuku, 201, 202.

^[117] Uygulama örnekleri için bk. Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, 118, 130.

^[118] Hukûk-ı Âile Kararnâmesi md. 106. Ayrıca bk. Aydın, Osmanlı Aile Hukuku, 182.

^[119] DİB, “Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı”.

^[120] DİB, Aile ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular, 132.

^[121] DİYKB, Fetvalar (2015), 463; Fetvalar (2018), 445; Fetvalar (2021), 436, 437.

^[122] Acar, İslâm Aile Hukuku, 325; a.mlf. Evliliğin Sona Ermesi, 259. Konuyla ilgili değerlendirmeler için bk. Kaşif Hamdi Okur, “İslâm Hukuku’nda Boşama Yemini (Talâka Yemin) Meselesi”, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/15 (Haziran 2009), 24 vd.

Kaçırmayın

GIDA MADDELERİNDE HELAL VE HARAMA RİAYETİN ÖNEMİ HELAL VE HARAMI BELİRLEME KRİTERLERİ

HELAL VE SAĞLIKLI GIDA BİLİNCİ

DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE HELAL STANDART ÇALIŞMALARI VE UYGULAMALARI

Prof. Dr. Fatih GÜLTEKİN: “Dinimiz, bedenimizin bize emanet olduğunu söyler ve her yönüyle sağlığın korunmasını emreder.”

AİLENİN ÖNEMİ VE SÜREKLİLİĞİ

GEÇEN ASRIN MÜCAHİT RUHLU HOCA EFENDİLERİ

Makale

Modern Dönemde Aileyi Korumaya Yönelik Bir Tedbir Olarak Talâk Fetvalarındaki Değişim

Başmakale

HELAL GIDA, HELAL HAYAT

GIDA MADDELERİNDE HELAL VE HARAMA RİAYETİN ÖNEMİ HELAL VE HARAMI BELİRLEME KRİTERLERİ

HELAL VE SAĞLIKLI GIDA BİLİNCİ

DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE HELAL STANDART ÇALIŞMALARI VE UYGULAMALARI

Prof. Dr. Fatih GÜLTEKİN: “Dinimiz, bedenimizin bize emanet olduğunu söyler ve her yönüyle sağlığın korunmasını emreder.”

AİLENİN ÖNEMİ VE SÜREKLİLİĞİ