Çelik, Ercan. “Kutsallığın Gölgesinde Aile: Aile Kurumunun Meşruiyetine Teolojik ve Sosyolojik Yaklaşım”. Diyanet İlmî Dergi 61/4 (2025), 1557-1578. https://doi.org/10.61304/did.1771383

Kutsallığın Gölgesinde Aile: Aile Kurumunun Meşruiyetine Teolojik ve Sosyolojik Yaklaşım* **

Araştırma Makalesi

Geliş Tarihi: 24 Ağustos 2025 Kabul Tarihi: 17 Aralık 2025

Ercan Çelik

Dr. Öğr. Üyesi / Assist. Assoc. Prof. Dr.

Çankırı Karatekin Üniversitesi / Çankırı Karatekin University

İslami İlimler Fakültesi / Faculty of Islamic Sciences

https://ror.org/011y7xt38

https://orcid.org/0000-0002-1713-2777

ercancelik@karatekin.edu.tr

Öz

İnsanlık tarihinin en kadim yapılarından birisi olan aile kurumu biyolojik ve sosyolojik yapısının yanında, aynı zamanda derin bir dini arka plana da sahiptir. Toplumsal yapıyı şekillendiren en güçlü kurumlardan biri olan din, aileyi yalnızca meşrulaştırmakla kalmaz; onu kutsar, sınırlarını çizer, işleyişine yön verir. Aile, doğumdan ölüme, evlenmeden ad koymaya kadar hayatın dönüm noktalarında dini pratiklerle iç içe geçmiştir. Bu bağlamda evlilik neredeyse evrensel düzeyde kutsal kabul edilirken, İslâm dini, aileyi yalnızca sosyal bir birliktelik değil, aynı zamanda manevi bir yükümlülük olarak da tanımlar. Nikâhta meşruiyet, iffetin korunması, hak ve sorumlulukların belirlenmesi gibi unsurlar, dinin aile üzerindeki düzenleyici gücünün somut göstergeleridir. Kur’ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in söz ve uygulamaları, Müslüman aile yapısının inşasında temel referans kaynağı olmuştur. Bu bağlamda Kur’an-ı Kerim’in ve Hz. Peygamber’in rehberliğiyle şekillenen Müslüman aile, sadece bireyleri değil, toplumsal düzeni etkileyen bir çekirdek rolünü üstlenmiştir. Bu makalenin temel amacı, Müslüman toplumlarda aile kurumunun dini meşruiyet zeminini ortaya koymaktır. Araştırmada nitel içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Literatürde aile kurumu çeşitli açılardan incelenmiş olmasına rağmen, onun kuruluş ve işleyişinde dinî meşrulaştırmanın belirleyici rolü bağımsız bir inceleme konusu olarak ele alınmamıştır. Çalışmanın özgün katkısı aile kurumunun temelinde yatan dini meşrulaştırmayı ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler: Din sosyolojisi, İslâm, Dinî Meşrulaştırma, Aile, Peygamber.

*  Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır.

** Bu makale, 27-28 Mayıs 2024 tarihinde Maveraünnehir’den Anadolu’ya Hadis İlim/İrfan Geleneği Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Dini Meşrulaştırım Açısından Hz. Peygamber Söyleminde Aile Kurumu” adlı tebliğden geliştirilmiştir.

Family in the Shadow of the Sacred: A Theological and Sociological Approach to the Legitimacy of the Family Institution* **

Research Article

Received: 24 August 2025 Accepted: 17 December 2025

Abstract

The institution of the family, one of the most ancient structures in human history, has a deep religious background in addition to its biological and sociological structure. Religion, one of the most powerful institutions shaping social structure, does not merely legitimize the family; latter sanctifies former, defines its boundaries, and guides its functioning. The family is intertwined with religious practices at turning points in life, from birth to death, from marriage to naming. In this context, while marriage is considered sacred almost universally, Islam defines the family not only as a social union but also as a spiritual obligation. Elements such as legitimacy in marriage, the preservation of chastity, and the determination of rights and responsibilities are concrete manifestations of religion’s regulatory power over the family. The Holy Quran and the words and practices of the Prophet Muhammad are the fundamental reference points in the construction of the Muslim family structure. Thus, Muslim family, shaped by the guidance of the Holy Quran and the Prophet, has assumed a core role that affects not only individuals but also the social order. This article aims to reveal the religious legitimacy of the family institution in Muslim societies by using qualitative content analysis. Although the institution of the family has been examined from various perspectives in the literature, the decisive role of religious legitimization in its establishment and functioning has not been independently covered. The contribution of this study is to reveal the religious legitimization underlying the institution of the family.

Keywords: Sociology of Religion, Islam, Religious Legitimization, Family, Prophet.

*  This article is published under the CC BY-NC 4.0 licence.

** This article is based on the paper entitled “The Institution of Family in the Prophet’s Discourse in Terms of Religious Legitimation,” which was presented orally at the Symposium on the Tradition of Hadith Science and Wisdom from Transoxiana to Anatolia, held on May 27–28, 2024, and was not published in full-text form.

Summary

The role of religion in the process of overcoming existential challenges is a subject that merits further examination. Throughout history and across diverse cultures, religion and family have been inextricably linked, maintaining their status as foundational social institutions. Societies establish the legitimacy of their fundamental institutions by aligning them with their sacred references, thereby endowing these institutions with meaning. This configuration is designed to ensure the maintenance of social order and the preservation of cultural heritage. The role of religion in ensuring the continuity of both family and society is a subject that merits further examination. In Muslim societies, the family unit has been largely legitimized by religious references. The construction of the family structure, the distribution of roles and statuses within the family, and interpersonal relationships have been shaped within the framework of Islamic teachings.

Religion, a profoundly influential institution that shapes social structure, not only legitimizes the family institution but also directs its status, establishment, and functioning. This phenomenon serves to legitimize the roles and statuses of family members within the family unit.

The concept of legitimization, as understood in this context, signifies the divine path delineated for the servants of God. This path is regarded as a process of justification, whereby events and behaviors are regarded as valid and acceptable within the context of divine purpose. It is evident that social phenomena, including but not limited to marriage, family, and kinship, are legitimized within the framework of religious references. Accordingly significant life events, including birth, death, marriage, and naming, are intricately intertwined with religious practices.

Marriage is regarded as a sacred institution, almost universally accepted. Islam regards the family not only as a social union but also as a spiritual obligation. The Islamic perspective on marriage as the sole means of fulfilling human needs, in conjunction with its prohibition of behaviors that jeopardize the family unit, can be regarded as a religious reference substantiating the legitimacy of the family. Similarly, the establishment of rights and responsibilities among family members, along with the limitation of divorce through the implementation of specific regulations, serves to demonstrate the protective nature of religion towards the family unit.

Despite the heterogeneity of family structures and forms across cultures, the notion that the family constitutes a universal institution remains unaltered. Religion fosters this universality through its comprehensive nature, attributing sanctity to the family and thereby establishing the family as one of society’s inviolable structures. The practice of religious rituals and ceremonies at pivotal moments in the human experience, such as birth, death, marriage, and circumcision, offers a tangible illustration of religious norms embedded in the fabric of daily life.

The quest for legitimacy in the establishment of the family is also a driving force in ensuring its continuity. The distribution of responsibility among family members is once again substantiated by legitimate sources, namely the Holy Quran and the example set forth by the Prophet Muhammad. Religious references play a significant role in the determination of the roles of both men and women within the family unit. The Prophet’s example within the family has historically been regarded as a paradigm to be emulated in Muslim societies. The legitimacy of the family unit in Islamic societies is predicated on the precepts enumerated in the Holy Quran and the practices and recommendations of the Prophet Muhammad. These religious references offer both a normative and cultural framework for the Muslim family structure, thereby reinforcing the family’s position within the social structure.

However, concurrent with the processes of urbanization, modernization, and secularization, substantial transformations are occurring in the family structure. Notably, changes in reference systems are becoming evident. In traditional societies, religious authority encompassed all aspects of life. In modern societies, however, this authority has evolved into a more limited and controversial position. Nevertheless, it is not possible to assert that religion has completely lost its reference power over the family even today.

Islam endorses the institution of the family through sacred references, thereby establishing a robust foundation for social structure. It also condemns behaviors that could compromise this institution through the concept of sin, thus serving as a protective mechanism against social disintegration. Indeed, biological urges such as reproduction and procreation, common to many living beings, have been endowed with meaning and sanctity in human societies through religion within a framework of specific rules. These urges have been given a legitimate basis around the institution of the family.

The primary objective of this article is to reveal the religious legitimacy of the family institution. The research was conducted using qualitative content analysis. Despite the extensive research on the institution of the family from various perspectives across different disciplines, the significant role of religious legitimization in establishing and regulating the institution, as well as the roles and statuses of its members, remains an understudied area.

Giriş

Din, tüm toplumlarda görülen belirleyici güce sahip evrensel bir olgudur. O, hem toplumu oluşturan en önemli kurumlardan birisi hem de diğer kurumlar üzerinde etkindir. Din; ekonomi, siyaset, eğitim, hukuk, aile gibi diğer toplumsal kurumlar ile etkileşim halindedir ve bu kurumlar üzerinde değiştirici, dönüştürücü bir rol oynar. Evrensel bir karakter arz eden aile, toplumu oluşturan ilk ve en önemli kurumlardandır. Bu yüzden aile tarihin ilk dönemlerinden itibaren doğal dini grup olarak tezahür etmektedir.

Aile doğal/fıtrî bir kurum olsa da işlerliği için toplumsal meşruiyete ihtiyaç duyar. Din, ailenin kuruluşu, aile içi rol ve statülerin belirlenmesi vb. konularda belirgin marjlar ortaya koyarak bu meşruiyeti temellendirir. Evlilik güçlü dini meşrulaştırma ile desteklenen toplumsal yapılardır. Aile, evlilik, neslin devamı, çocukların yetiştirilmesi gibi uyulması gereken sorumluluklar dinin meşrulaştırma gücü sayesinde idrak edilir ve kabullenilir. İnsanlara anlam dünyası sunan din, ailenin meşruiyet zeminini sağladığı gibi aynı zamanda aile için gelecek perspektifi de sağlar. Dikkatlerimizi yoğunlaştırdığımızda aile kurumunun Kur’ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in uygulaması gibi çok güçlü dini referanslarla yoğrulduğunu ve meşruiyet kazandığını görmemiz mümkündür. Bu makalenin önemi aile kurumunun temelinde yatan meşruiyetin dini temellerini ele almasıdır

1. Yöntem

Makale nitel içerik analizi yöntemi ile ele alınmıştır. İçerik analizinde, elde edilen verilerin açıklanabileceği kavram ve ilişkilere ulaşmak temel amaçtır.^[1] İçerik analizi ile literatürden hareketle elde edilen veriler arasındaki ilişkiler incelenmiştir. Çalışma din sosyolojisi alanına ait olduğundan, İslâm dininin evlilik, nikâh, boşanma gibi aile kurumuna ait olan ayet ve hadislerin hepsini kapsaması düşünülmemiş, daha ziyade çalışma alanı açısından iddiaları ortaya koyacak kadar veri ile yetinilmiştir

2. Toplumsal Yapının Temel Taşı: Sosyal Kurum Kavramı

Din, tarih boyunca tüm toplumlarda görülen evrensel bir olgu ve inanç sistemidir.^[2] Sosyal bir kurum olarak din, insan davranışlarını belirleyen sosyolojik bir realitedir.^[3] Dinin toplumsal kurumlarla ilişkisi din sosyolojisinin önemli başlıklarındandır. Din, bireyler üzerinde güçlü bir etkiye sahiptir ve onlara bir anlam dünyası sunarak toplumsal hayatın meşrulaştırılmasında etkin rol oynar.^[4] İnsanlar ve toplumlar için gerekli olan bu anlam dünyasını dinin dışında başka bir yapı veya sistemin sunması da pek mümkün gözükmemektedir.

Literatürde gündelik hayattaki kullanımından oldukça farklı anlam haritasına sahip olan kurum terim olarak çoğunluğun paylaştığı, bazı temel grup gereksinimlerinin karşılanması amacına yönelik, kişilerin temel ihtiyaçlarını karşılayan, süreklilik arz eden, toplum tarafından onaylanmış, yaygın sosyal örüntü, rol ve ilişkiler toplamı olarak tanımlanabilir.^[5] İşlevselciliğin önemli simalarından Talcott Parsons kurumu, toplumsal ihtiyaçları veya işlevleri karşılayacak ve toplumsal sistem sorunlarını çözmeye yardımcı olacak, birbirleri ile ilişkili geçerli toplumsal kurallar ve roller sistemi olarak tanımlar. Ona göre toplumsal kurum örüntüleri ekonomi, siyasal düzen, hukuk, din, eğitim ve ailedir.^[6] Tanışma, nişanlılık, evlilik, çocuk-ebeveyn ilişkisi, akrabalık gibi ilişki örüntülerini barındırdığı için aile toplumdaki en temel kurumlardan birisidir.^[7] Ailenin dışında din, siyaset, eğitim, ekonomi, boş zamanlar, iletişim, sağlık, hukuk gibi diğer toplumsal kurumlar da mevcuttur. Bunlar birbirlerini etkiler, hatta bazen iç içe geçerler.^[8] Toplumsal kurumlar, en ilkelinden en gelişmişine kadar tüm toplumlarda vardır. Dolayısıyla bu yapılar evrenseldir ve insan olmanın temel gereklilikleri olarak karşımıza çıkar.

Joseph Fichter, kurumların bazı özelliklere sahip olduğunu belirtir. Bunlar belirli bir amaca sahip olması, süreklilik arz etmesi, yapılanmış, örgütlenmiş ve eşgüdümlenmiş olması, bir kurumun her ne kadar diğer kurumlarla bağlantılı olsa da kendine özgü biricik bir yapısının olması ve zorunlu olarak değer yüklü olmalarıdır. Kurum kavramı aslında bir soyutlamadır, ancak kültürün herhangi bir maddi nesnesi kadar gerçek ve o nesneden çok daha önemlidir. Çünkü sosyal manada kurum, toplumun işlerliğini kazandıran temel yapı taşı konumundadır. Burada kurumların işlevlerine değinmek yerinde olacaktır. Kurumlar kişilerin sosyal davranışlarını kolaylaştırırlar. Düşünce ve eylem kalıpları, bireyden önce toplum tarafından büyük ölçüde düzenlenmiş ve işlerlik kazandırılmıştır. Birey bu kalıpları hazır olarak bulur. Artık kişi şeyleri her defasında nasıl yapacağını öğrenmek veya keşfetmek zorunda değildir. Kurumlar bireylere hazır rol ve ilişki formları vererek toplumda istikrar ve eşgüdümün sağlanmasında etkin rol oynarlar. Kurumlar sayesinde toplumda süreklilik, sağlamlık, dayanıklılık sağlanır. Kurumsallaşmış düşünce ve davranış formları insanlar için “bir anlam ifade eder ve bir güvenlik aracı sağlar”. Toplumsal kurumlar, aynı zamanda insan davranışlarını kontrol etme yöntemlerinden birisidir. Kurumlar var olduğu için birey kamusal alanda nasıl davranması gerektiğini bilir.^[9] Bunun bir sonucu olarak toplumsal kurumlar muhtemel sapma ve anominin önüne geçmiş olurlar.^[10]

Dinin toplumsal işlevlerine odaklanan sosyologlar, onun sembolik bütünleştiricilik özelliğini vurgularlar. Toplumsal yaşamda insan hayatını düzenleyici bir yöne sahip olan din, insan hayatını anlam ve değerler çerçevesinde dizayn eder. Ulvi değerler etrafında bir araya gelen insanlar kendilerini aşan hedeflere odaklanır, kâinatın kutsal düzeniyle uyum içinde belli bir anlam etrafında kümelenirler. Bu noktada artık evlilik, çalışma, savaş gibi eylemler dinî bir karakter kazanır ve Yaratıcının rızasını elde etmeye yarayan davranışlara dönüşür.^[11] Durkheim’dan başlayarak yapısal işlevselci kuramcılardan T. Parson ve Robert K. Merton gibi din olgusuna işlevsel açıdan yaklaşan sosyologlar, dinin sosyalleştirme, anlamlandırma, bütünleştirme ve meşrulaştırma fonksiyonunu öne çıkararak dinin insanın varoluşsal problemlerini aşmasına katkı sağladığını belirtmişlerdir.^[12]

3. Dinî Meşrulaştırma

Meşru kelimesi etimolojik açıdan Arapça, Allah’ın kulları için koyduğu yol manasına gelen ş-r-a (عرش) kökünden türemiştir.^[13] Meşrulaştırma kavramı herhangi bir olayı veya olguyu nihai bir gerçekliğe bağlayarak zihnimizde haklılaştırma veya makul hale getirme süreci olarak tarif edilmektedir.^[14] Yasal, geçerli, hukukî, tasdik edilen, kabul gören, onaylanan, dine ve ilâhî emre uygun olan, dinin, toplum ve kamu vicdanının doğru, geçerli ve haklı bulduğu eylem, davranış ve kuralı ifade eden meşruiyet, yasallık, dine, ilâhî olana ve hukuka uygunluk gibi anlamlara gelmektedir.^[15] Din, yüzyıllardır bir yasallaştırma ve meşrulaştırma aracı olarak işlev görmüştür.^[16] Meşrulaştırmanın temelinde dinin referans setleri yatmaktadır. Meşrulaştırma, bireye neden bir eylemi yapması veya yapmaması gerektiğini izah etme ve haklılaştırma sürecidir. Bu süreçte değer ve normlar bilgi ile desteklenir. Böylelikle kurumsal yapılar nesnelleşmiş anlamlarına bilişsel geçerlilik kazandırmak suretiyle işleyen düzeni açıklar ve haklılaştırır.^[17] Din, kendisine özgü terim, kavram ve sembollerle^[18] gündelik hayatta istenilmeyen davranışlardan uzaklaştırarak, istenilen davranışları da teşvik ederek insan zihnini şekillendirir.^[19] Böylece kişi ailesine bakmak, komşusuna yardım etmek, sadakat, vefa, dürüstlük gibi sorumlulukları dinin meşrulaştırma gücü sayesinde kavrar. Din bütün bu erdemleri Yaratıcının isteğine bağlayarak bireyin benimsemesini ve kabullenmesini kolaylaştırır.^[20]

Meşrulaştırma kavramına sosyolojik bir boyut kazandıran kuşkusuz Max Weber olmuştur. Ona göre meşruiyet, bir kimsenin konumunun ve bunu içeren sistemin doğru ve uygun olduğuna dair inançtır.^[21] Meşrulaştırma, toplumda gücün kullanımını haklı gösterip açıklanması ve gerekçelendirilmesidir. Bunu ise en güçlü şekilde dinler yapar. Weber’e göre insanlar güç ve imtiyaz elde etmenin yanında, bunlar üzerinde neden hak sahibi olduklarını da gerekçelendirmek isterler. Din tarih boyunca gerekçeler koymuş, insanoğlu bu gerekçelere dayanarak meşruiyet zeminini sağlamlaştırmıştır. Bireyler arasındaki eylemler “meşru düzen” prensibine dayanır. Bu düzenin meşruluğu örf, teamül, hukuk vb. yollarla mümkün olmakla beraber dinsel olarak en güçlü şekilde garanti edilir.^[22]

Çatışma Kuramının temel öğelerini ortaya koyan Karl Marx, değer ve inançları, farklı toplulukların kendi amaçlarını gerçekleştirmek üzere kullandıkları araçlar olarak görür. Bu yüzden Çatışma Kuramı “meşruluk” (legitimacy) hakkında belirgin görüşlere sahiptir. Çatışma Kuramının başlıca konularından biri, hâkim konumda olan insanların durumlarının normal ve doğru kabul edilip edilmediğidir. Marx, burada denetimi sağlamanın aracı olarak insanların, hâkim durumdakilerin mevkiini meşrulaştırmak ve korumak olan birçok şeye inandıklarını ifade eder. Marx’a göre din bu meşrulaştırma sürecinin mükemmel örneğidir.^[23] Ona göre din, toplumdaki sınıfsal yapıyı meşrulaştıran bir olgudur. Ortaçağ Avrupası’nda din adamları gerektiğinde dünyevi otoriteyi dinî bir diskurla meşruiyet zeminine oturtuyorlardı.^[24]

Kurumlar insan ürünü olmakla birlikte toplumsal dünyada nesnel birer gerçeklik olarak varlıklarını devam ettirirler. Barınma, çoğalma gibi fıtri ihtiyaçlarının kurumsallaşmış ve örüntülenmiş hali olan aile kurumu da nesnel bir gerçeklik olarak yaşanır ve idrak edilir.^[25] Berger, en yaygın ve güçlü meşrulaştırma aracı olarak dini görür. Ona göre din, toplumsal kurumlara ontolojik bir statü ve kutsal bir marj kazandırarak onları yasallaştırır.^[26] Böylece onları meşru hale getirir ve adeta büyüsel bir özellik kazandırır. Evlilik, aile, akrabalık gibi toplumsal kurumlar, dinin ışığı altında anlaşılır ve toplumun ideali ona göre şekillenir. Dinin bu belirleyici özelliği yüzyıllardır temel bir şekilde devam etmektedir.^[27] Bir başka ifade ile dinî meşrulaştırma beşerî olarak kurulan düzenlere kozmik bir statü verilmesidir. Toplumsal hayatın biyolojik ön koşulu olması hasebiyle temel bir kurum olan ailenin kutsiyeti böylece sağlanmış olur. Bu kutsiyetin ihlali, adeta onun kutsal yönüne bir saldırı olarak telakki edilir ve birçok toplum tarafından cezalandırılır.^[28] Böylece dinî meşrulaştırma elde eden kurumlar karşı konulmazlık, sağlamlık ve kalıcılık özelliğini elde ederler. Aile kurumu da tarihin ilk dönemlerinden itibaren dinin sağladığı bu kutsiyet ve dokunulmazlığı kuşanmıştır.

Toplumsal meşrulaştırma sistemleri içinde en güçlü olanı dinî meşrulaştırmadır. Ev içindeki bir davranıştan siyasete kadar, tabiattaki küçük bir canlı ile ilişkiden genel anlamda bütün çevreye karşı davranışlarımız dinin kapsamı içine girer.^[29] Dinî meşruiyet ele alınırken onun referans gücü ve kendisine yapılan atıflar söz konusu edilir. Bununla hem bireysel hem toplumsal katmanda, haklılaştırma gereği duyulan eylem ve davranışların dinî bir çerçeveye oturtulması kastedilir.^[30] Nitekim zorlu yaşam koşulları karşısında insan, içinde bulunduğu koşulları din ile irtibatlandırır. İnsanlar bu koşullarda öncelikle dinî anlamlandırma ve kutsala sığınma yöntemine başvururlar. Dinî perspektiften olayları meşrulaştırarak sıkıntılı durumları aşmaya, üstesinden gelmeye çalışırlar.^[31]

Makro planda devlet kurumu da dinî meşrulaştırma arar. Bu manada tarih boyunca din ve devlet karşılıklı olarak birbirlerini meşrulaştırıcı ilişkiler içinde bulunmuşlardır.^[32] Öyle ki din ile aralarına mesafe koyan laik devletlerin dahi kendileri açısından uygun zaman ve zemin söz konusu olduğunda dini araçsallaştırdıkları, dinî meşrulaştırmaya başvurdukları görülmektedir.^[33]

Meşrulaştırma daha çok toplumsal farklılıklar olduğunda söz konusu olur. Bu farklılıklar toplum üyeleri tarafından haklı kabul edilmemeleri durumunda infiallere, patlamalara ve toplumsal çatışmalara sebebiyet verir. Bundan dolayı meşruiyet, toplumun dinî yapısı ile yakından ilgilidir.^[34] Böylece bireyler, gruplar ve topluluklar arasındaki farklılıkların çatışmaya dönüşmesine izin verilmez. Meşrulaştırma özellikle büyük fedakarlıklar gerektiren şeyler söz konusu olduğunda daha da önem kazanmaktadır. Evlilik, servetin dağılımı, mülk edinme gibi esaslı konular dinî meşrulaştırma ile koruma altına alınır. Dinin sağladığı kontrol mekanizması olmazsa, anarşi ve kaos kaçınılmaz olur. Antropologların ortaya koydukları veriler insan toplumunun en eski ve en temel kurumları için dinsel meşrulaştırmanın önemini ortaya koymaktadır. Dinsel meşrulaştırma aynı zamanda bireylerin çok güçlü motivasyonlara ihtiyaç duydukları durumlarda, mesela öldürme veya ölmeyi göze alma, savaş ve askerlik durumunda oldukça önemlidir.^[35] Bu meyanda İslâm’da cihad kavramı altında ulvi değerler adına savaşmak veya ölmek yüce bir değere dönüşür.

Weber’e göre her dinsel sistem Tanrı, âhiret, insanların mutluluk ve kurtuluşu gibi dinsel konularla kurulmaktadır. Ancak dinsel sistem sadece bu kavramlar etrafında şekillenmemekte, insan yaşamının başka kompartımanlarıyla da örneğin aile, devlet, ekonomi, gündelik yaşam gibi alanlarla ilişki kurmaktadır. Söz konusu alanların marjları dinin en derin inanç ilkeleriyle belirlenmekte, böylelikle toplumsal yapı, önemli oranda doğrudan doğruya din tarafından şekillendirilmektedir.^[36] Aile kurumu ve akrabalık ilişkilerine saygıyı kutsal bir vazife sayan İslâm inancı, her şeyden önce aile kurumuna güçlü bir sağlamlık ve yüksek bir değer kazandırarak ona bir meşruiyet zemini kazandırmakta, onun toplumsal kabulünü, yasallık ve haklılığını ortaya koymaktadır.

4. Kutsal Birliktelik: Toplumsal Kurum Olarak Aile

Mahrem ilişkilerle örülü doğal bir grup olan aile, toplumun temel kurumlarından birisi^[37] ve en ilkelinden en gelişmişine kadar her toplumun temelidir.^[38] Öyle ki antropoloji gibi modern bilimler aileyi en küçük sosyal birliktelik olarak kabul ederler.^[39] Öz yapısıyla anne baba ve çocuktan oluşan aile kurumuna bütün insanlık tarihi boyunca rastlanmaktadır. Bugün bile modern toplumun temelini aile oluşturmaktadır. Toplumda hiçbir grup aile kadar dinin etkisine açık değildir. Sadece bu gerçeklik dahi aile ile din arasındaki ilişkinin ele alınmasını gerekli kılar.^[40] Aile ve din, insanlığın tarihi kadar kadim iki kurumdur^[41] ve bu iki müessese birbiriyle sıkı ilişki içindedir. Bütün semavi dinler ailenin kuruluş, işleyiş ve sonlanmasında önemli ilkeler getirmişlerdir.

Yeryüzünün her tarafına yayılma ayrıcalığına sahip olan^[42] ve yapı bakımından çeşitlilik gösteren aile, kendi içinde bireylerin statüleri ve bu statülere uygun davranış kodları ile belirlenmiştir. Toplumun çekirdeği olması ve insanın ilk sosyalleşmesi bu kurum içinde gerçekleştiğinden aile oldukça önemlidir. Aile çoğunlukla dinî merasim ve semboller eşliğinde kurulur.^[43] Günümüzde dinî semboller kullanılmadan bir evliliğe başlamak neredeyse mümkün değildir.^[44] Ailenin sadece kuruluşunda değil, diğer önemli bütün aşamalarında da dinî örüntüler mevcuttur.^[45]

Yine aile içi pratikler, aile hayatının organizasyonu ve aile hakkında geliştirilen ahlaki ilkeler üzerinde de dinin belirleyici bir rolü vardır.^[46] Dolayısıyla tarihin ilk dönemlerinden itibaren ailenin kuruluş ve devamlılığında dinî referanslar yasallaştırıcı ve meşrulaştırıcı bir yapı işlevi görür. Din, aile kurumunun statüsüne, kuruluş ve işleyişine marjlar koymakta, aileyi ve üyeleri arasındaki rolleri meşrulaştırarak toplumun genel kabulüne sunmakta, ona adeta bir dokunulmazlık zırhı kazandırmaktadır. Böylece din ailenin ve dolayısıyla toplumun devamlılığına katkı sağlamaktadır.

İnsan ihtiyaçlarının karşılanmasında dinin genel kabulleri ana çerçeveyi çizer. Aile kurumunun meşruiyeti de bu çerçevede sağlanmaktadır. Örneğin kadın ve erkek arasındaki ilişkiler, toplumda yaşanabilecek muhtemel sorunlar, dinin aileye tanıdığı meşruiyet sınırları içerisinde azalmakta veya hiç yaşanmamaktadır.^[47] Yaşanması muhtemel sorunların önüne geçmek için gerek ailenin kuruluş aşamasında gerek aile içi rollerin belirlenmesinde dinin ortaya koyduğu kurallar belirleyici olmaktadır. Yaratıcı, kutsal kitaplar aracılığı ile kurallar koymuş ve bu kurallar çerçevesinde aile birlikteliğini kutsal saymıştır. Bu kutsallığın korunması için kadın ve erkek arasındaki ilişkide meşruluk aranır. Nikâh akdi ve bunun etrafında yapılan uygulamalar ile bu birliktelik artık kutsanmış birlikteliktir. Eğer evlilik akdi yapılmamış, şartlar yerine getirilmemişse bu birliktelik meşruiyet zeminini kaybeder.^[48] Semavî dinlerin hepsinde aileye verilen bu kutsiyeti görmemiz mümkündür. Evlilik sadece Kur’ân-ı Kerîm’de teşvik edilmekle kalmaz,^[49] aynı zamanda Talmud’da ve İncil’de de teşvik edilir.^[50] İslâm’da evlilik hukuki bir işlem olsa da gerek Kur’ân-ı Kerîm gerek Hz. Peygamber’in uygulamaları ile güçlü bir kutsallık kazanmıştır.

Herbert Spencer, gelenek olarak aktarılan davranışların, dinî meşruiyet ile garanti altına alındığını söyler.^[51] İslâm dinî ahlâk temelinde bir toplum inşa etme prensibiyle hareket eder.^[52] İslâm dininde esas itibarıyla birçok şeyin mübah ve helal olduğu prensibinden hareket edilir. Bu prensip “eşyada asl olan ibahadır” külli kaidesinde ifadesini bulur. Dolayısıyla dinler doğal halde var olan meşruiyetleri yeni baştan ihdas etmez,^[53] bilakis olanları ya aynen devam ettirir ya da kendilerine uygun şekilde dönüştürürler. Bu meyanda dinler getirmiş olduğu norm ve değerler ile aile kurumunu sağlam temeller üzerine inşa ederler. Örneğin evliliğin dinî çerçevesini oluşturmak ve meşruiyetini sağlamak için nikâh dışı birliktelik gibi fuhşiyat kabilinden olan kötü davranışları ortadan kaldırmayı amaçlarlar.^[54] İslâm, kendisinden önce yaygın olan evlilik dışı cinsel ilişkiyi başka dinlerde olmayan bir başarı ile ortadan kaldırarak bu konuda en iyi örneği ortaya koyan din olmuştur.^[55]

Aile olmadan toplum söz konusu olamaz. Samimi ilişkilerin olduğu birincil gruplardan olan aile, tarihin ilk dönemlerinden itibaren dinî bir grup olarak karşımıza çıkmaktadır.^[56] Dinî hayatın küçümsenemeyecek bir bölümü aile içinde gerçekleşir.^[57] Aileyi toplumla bütünleştiren temel dinamik din olduğu gibi onu kendi içinde tutarlı bir yapı haline getiren de yine bizzat dinin kendisidir. Bu açıdan aile dinsel oluşumun en özel yapısıdır.^[58]

Evliliğin yanında bekârlık da dinî referanslarla kutsallaştırılabilir.^[59] Batıda geleneksel dinlere alternatif olarak ortaya çıkan Yeni Dini Hareketler’de^[60] bu tür uygulamalar ile karşılaşmaktayız. Shaker Hareketi, Hare Krishna Hareketi ve Moon Hareketi bekârlık uygulamalarına yer veren Yeni Dini Hareketler’den bazılarıdır.^[61] Dinî gerekçelerle evlilikten uzak durma bütün mistik kültürlerde karşımıza çıkmaktadır. Özellikle vakıflık diye tabir edilen özel uygulama ülkemizde bazı dinî gruplarda belirgin şekilde görülmekte ve bu uygulama gerek dinî referanslar gerek grubun karizmatik liderinin hayat çizgisi ile meşrulaştırılmaktadır.^[62]

Aile ortamında geçirilen süreler dinî sosyalleşme açısından oldukça önemlidir. Çünkü sosyalleşme süreçlerinin önemli bir kısmı ailede başlar.^[63] Birey öncelikle aile içinde sosyal davranış kurallarını öğrenir. Toplum hayatının temelini meydana getiren norm ve değerler, inanç ve ritüeller öncelikle aile ortamında öğrenilir.^[64] Bu yüzden aile dinî sosyalleşmenin öğrenildiği ilk yerdir. Aile ortamında tecrübe edilen doğum, sünnet, ölüm vb. olaylar çerçevesinde yapılan ritüeller dinî sosyalleşmeyi sağlar.^[65] Her ne kadar doğum, büluğ, evlenme ve ölüm olayı kişisel alana ait olarak görülse de antropologlar ve sosyologlar bu tür olayların bireyi aşan ve grubu ilgilendiren bir boyutunun olduğunu vurgularlar.^[66] Bu yönüyle aile çeşitli dinî ayin ve törenlerin yerine getirildiği inanç ve ibadet birlikteliğini ifade eden en küçük doğal dinî gruptur. Yemek öncesi ve sonrası yapılan dualar, ad koyma törenleri, adak sunma, mahsulün ekilmesi ve hasadı, dinî bayramlar aile ortamında yerine getirilen dinî uygulamalar kapsamında değerlendirilir.^[67] Bazen bireyin dine kayıtsız kalmasında bile aile faktörü etkisinden bahsedilmektedir.^[68]

Tarihten miras aldığı kültürel ve dinî motifleri yeni üyelere aktarmakla onların sosyalleşmesine katkı sunan aile, toplumun geleceği olan yeni nesillerin yetiştirilmesinde en önemli unsurlardan birisi konumuna yükselmektedir.^[69] Çünkü yeni üyelerin topluma kazandırılması ailenin bir parçası olduğu toplumun ana bünyesini ilgilendiren esaslı konulardandır.

Peter L. Berger’in vurguladığı gibi kozmosta mevcut olan düzen ve mananın^[70] bireye aktarıldığı ilk basamak ailedir.^[71] Bu yüzden ailenin dinsellikle ilişkilendirilen bir yönü vardır. Bu yön aileyi kutsal bir kurum hüviyetine büründürür ve ailenin kurumsal meşruiyetini ortaya koyar.^[72] İlkelinden en gelişmişine kadar tüm toplumlar evlilik ve nikâhta kutsallığın izni ve korumasına ihtiyaç duyar. İslâm dini de ailenin kuruluşu olan evlilik ve nikâhın meşruiyetine oldukça önem vermiştir.^[73] İslâm’da ailenin kuruluşu her ne kadar hukuki bir işleme dayansa da bu birlikteliğe büyük önem verilmiş ve insanların aile kurmaları çeşitli ayetlerle teşvik edilmiştir. Örneğin Kur’ân-ı Kerîm “aranızdan bekarları evlendirin”, “Onlara ısınıp kaynaşasınız diye size kendi türünüzden eşler yaratıp aranıza sevgi ve şefkat duyguları yerleştirmesi de O’nun kanıtlarındandır”, “O, iki eşi, erkeği ve kadını yarattı” âyetleri^[74] ile aile kurumunun dinsel meşruiyet zeminini ortaya koymaktadır. Böylece Müslüman toplumlarda aile kurumu en büyük meşruiyet kaynağını Kur’ân-ı Kerîm’den alır.

Peygamberler de dinî meşruiyet kaynağıdırlar. Bu yüzden dinî otorite kaynağı olan peygamberler misyonları gereği çoğunlukla olayları ilahi takdire uygun olarak düzenleme noktasında bireye veya topluma ikazlarda ve pratik tavsiyelerde bulunurlar^[75] ve inananlar için örneklik teşkil ederler.^[76] Bu yüzden peygamberler, toplumdaki bazı kurumların ve uygulamaların meşrulaştırılmasında kaynaktırlar. Böylece aile kurumunun meşruiyetinde Hz. Peygamber Kur’ân-ı Kerîm’den sonra kendisine müracaat edilen ikinci kaynaktır. Nitekim bu konuda Kur’ân-ı Kerîm, Hz. Peygamberʼin kişiliğini Müslümanlar için “güzel bir örnek” (Ahzâb 33/21), bir otorite ve meşruiyet kaynağı olarak gösterir. Hz. Peygamber gerek kendisi evlenerek gerek, “Evlenmeye gücü yetenler evlensin”,^[77] “Nikâh benim sünnetimdir, kim benim sünnetime uygun davranmazsa benden değildir”,^[78] “Kişi evlendiğinde dininin yarısını tamamlamış olur, diğer yarısı için de Allah’tan korksun”^[79] vb. hadislerle insanları evliliğe teşvik etmiş ve aile kurumuna meşruiyet kazandırmıştır. Bunun yanında muhtemel kötülüklere, aşırılık ve taşkınlıklara karşı ailenin koruyucu ve kollayıcı fonksiyonuna her zaman dikkat çekmiştir. Hz. Muhammed’in uygulamalı olarak önderlik ettiği ailesi, kendisinin hayata bakış tarzı, sorunlarla baş etme yöntemi, sınır ve mahremiyetin tesisi gibi pek çok konuda Müslümanlar için eşsiz bir örnek olarak^[80] meşruiyet kaynağı olmaya devam etmektedir.

Ailenin kuruluşunda aranan meşruiyet arayışları, devamlılığının sağlanmasında da karşımıza çıkar. Aile bireyleri arasında sorumluluğun paylaşımı yine Kur’ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in örnekliği ile meşru bir zemine oturtulur. Gerek erkek gerek kadının aile içindeki rollerinin tespitinde dinî referanslar ile karşılaşmaktayız. Hz. Peygamber erkek ve kadını aynı düzeyde mesuliyeti altındakilerden sorumlu tutmaktadır.^[81] Özellikle Hz. Peygamberin aile içindeki örnekliği Müslüman toplumlarda hüsnü kabul görmüştür.

Hukuki bir işlemden ibaret olan nikâh eyleminde devletin resmi onayının dışında bireylerin ayrıca dinî nikâh/imam nikâhı adı altında yapageldikleri uygulama dinin referans gücüne bir atıftır. İnsanların resmi nikâhın yanında dinî bir uygulamaya da müracaat etmeleri, dinin meşrulaştırım gücünden istifade etmeye yönelik arayışlarının bir örneğidir. Bu konuya başka bir örnek ise Batı hukuk sistemlerinde çocuğun evlatlık olarak kabulü uygun görülürken, Müslüman toplumlarda bunun onay görmemesi, İslâm’ın bu uygulamayı meşru görmemesinden kaynaklanmaktadır. Her iki kültürel yapıda görülen bu farklılıkta dinin meşrulaştırım gücünü görmekteyiz. Dinin onay verdiği meşru görülmekte, onay vermediği reddedilmektedir.

Sosyal bilimciler aile kurumunun bugüne kadar görülmedik biçimde artık soyut ve kısa ömürlü temeller üzerine kurulduğunu ifade etmektedirler. Günümüzde sağlam temeller üzerine kurulmuş ve düzenli olan her şey giderek toplumsal hayattan çekilmektedir.^[82] Bunun yanında kentleşme sürecine paralel olarak bireyselliğin artması aile bağlarını zayıflatmış, geleneksel aile yapısının eğitim, sosyalleştirme, dayanışma gibi rolleri çözülmüş ve bu rollerden bazıları diğer kurumlara geçmiştir. Böylelikle aile bireylerinin dinî bilgi edinme kaynakları değişime uğramıştır.^[83]

Sekülerleşme süreçleriyle birlikte din giderek anlam ve meşruiyet kaynağı olma iddiasından uzaklaşmaktadır.^[84] Çünkü sekülerleşme tartışmaları dinin referans gücünü sarsmıştır. Ne ki bu tartışmalar dinin yok olduğunu göstermemekte, sadece sosyal bilinç ve sistemin işleyişinde dinin öneminin azaldığını göstermektedir. Bununla birlikte dinî değerler hala referans kaynağı olmakta, ahlaki sistemin zeminini oluşturmaktadır.^[85] Modernlik öncesi döneme özgü hayatın bütün sınırlarını kuşatan din, geleneksel toplumsal kurguda en güçlü otorite kaynağı ve meşrulaştırma aracı iken^[86] “dünyanın büyüsünün bozulduğu”^[87] modernleşme ve sekülerleşme ile değişim ve dönüşüm geçiren günümüz toplumlarında dinin referans gücünde azalmadan bahsetmek sair zamanlara nazaran daha kolaylaşmıştır.

Geleneksel toplum yapısında üyelerinin çoğunu doğumlarından ölümlerine kadar kendi sınırlarında tutan, bütünleşmiş, sürekli bir birlik olan aile,^[88] modern Batı medeniyetindeki süreci ile birlikte artık büyük oranda ibadet birliği olmaktan çıkmıştır.^[89] Özellikle kırsal kesimde aile içi kadın erkek ilişkilerinde kadına karşı gösterilen şiddet, kadını ikinci plana iten davranışlar bazen dinî gerekçelerle meşrulaştırılmaya çalışılmaktadır.^[90] Dinin toplumsal ilişki ağlarını etkilemedeki gücü aynı zamanda istismara açık yumuşak karnı olma ihtimalini de barındırmaktadır.^[91] Aile içi ilişkilerde kadına biçilen roller, toplumsal yaşamda kadının bulduğu varlık alanı, geleneksel algılarla belirlenmeye hatta sınırlandırılmaya çalışılmaktadır. Oysa bu tür eylem ve davranışların din ile irtibatlandırılmasından çok geleneksel toplum algısından kaynaklandığı iddia edilebilir.

Geleneksel toplum yapısında hayatın tüm veçhelerini kendi marjı altında tutmaya çalışan din, en büyük meşruiyet kaynağı olma özelliğini, modernlikle birlikte yavaş yavaş kaybetmeye, dine ayrılan alanın daraltılmasıyla birlikte referans gücü azaltılmaya çalışıldıkça, kendisine yeni yaşam alanları açmakta, “kutsalın dönüşü”,^[92] “Tanrı’nın intikamı”^[93] gibi adlandırmaların işaret ettiği gibi varlığını devam ettirmektedir.^[94] Modernleşme, sekülerleşme paradigmaları karşısında yaşamış olduğu tüm badirelere karşın dinin hâlâ aile kurumu özelinde güçlü bir meşrulaştırma aracı olduğunu ifade edebiliriz.^[95]

Sonuç

Din ve aile, insanlık tarihi boyunca birbirleriyle sıkı bir ilişki içerisinde olmuş, hemen her dönemde ve kültürde temel toplumsal kurumlar olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir. Toplumlar, temel kurumlarını kendi kutsal referansları doğrultusunda meşrulaştırmakta ve bu kurumlara anlam kazandırmaktadırlar. Müslüman toplumlarda aile kurumu, büyük ölçüde dinî referanslarla meşrulaştırılmış; ailenin inşası, aile içi rol ve statülerin dağılımı ile bireyler arası ilişkiler İslâmî öğretiler çerçevesinde şekillendirilmiştir. Bu yapı sayesinde hem toplumsal kontrol sağlanmakta hem de kültürel süreklilik temin edilmektedir.

Her ne kadar aile yapısı ve biçimleri kültürler arasında farklılık arz etse de ailenin evrensel bir kurum olduğu gerçeği değişmemektedir. Din, bu evrenselliği kendi kuşatıcılığıyla besleyerek aileye kutsallık atfetmekte ve böylelikle aile kurumunu toplumun dokunulmaz kalelerinden biri hâline getirmektedir. Aile, bireyin ilk dinî sosyalleşmesini gerçekleştirdiği yer olarak önemli bir işleve sahiptir. Doğum, ölüm, evlilik, sünnet gibi hayatın kritik eşiklerinde dinî ritüel ve uygulamalarla şekillenen aile hayatı, dinî normların gündelik yaşamdaki somut yansıma alanlarından biri olmaktadır.

İslâm toplumlarında ailenin meşruiyet zemini, Kur’ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in uygulamalarına dayanmaktadır. Bu dinî referanslar, Müslüman aile yapısına hem normatif hem de kültürel bir çerçeve sunmakta ve ailenin toplumsal yapı içerisindeki konumunu sağlamlaştırmaktadır. Ancak kentleşme, modernleşme ve sekülerleşme süreçleriyle birlikte aile yapısında önemli dönüşümler yaşanmakta; özellikle referans sistemlerinde belirgin değişiklikler gözlemlenmektedir. Geleneksel toplumlarda hayatın tüm yönlerini kuşatan dinî otorite, modern toplumlarda daha sınırlı ve tartışmalı bir konuma evrilmiştir. Bununla birlikte, günümüzde dahi dinin aile üzerindeki referans gücünü tamamen kaybettiğini söylemek mümkün değildir. Modernleşme ve bireyselleşme süreçleri meşruiyet kaynaklarında farklılaşmalara neden olmuş olsa da din, aile özelinde güçlü bir meşrulaştırma zemini sunmaya devam etmektedir.

İslâm, aile kurumunu toplumsal yapının sağlam temeller üzerine inşa edilmesi adına kutsal referanslarla desteklerken; bu kuruma zarar verebilecek davranışları da günah kavramı üzerinden mahkûm ederek toplumsal çözülmelere karşı bir koruma mekanizması işlevi görmektedir. Nitekim birçok canlıda ortak olan üreme, çoğalma ve cinsellik gibi biyolojik dürtüler, din aracılığıyla belirli kurallar çerçevesinde anlamlandırılmış, kutsallaştırılmış ve aile kurumu etrafında meşru bir zemine kavuşturulmuştur.

Kaynakça

Aron, Raymon. Sosyolojik Düşüncenin Evreleri, çev. Korkmaz Alemdar. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 8. Basım, 2010.

Arslantürk, Zeki. Kutsalın Dönüşü Yeni Toplum Arayışları. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 1998.

Ateş, Ali Osman. İslâm’a Göre Cahiliye ve Ehl-i Kitab Örf ve Âdetleri. İstanbul: Beyan Yayınları, 1996.

Aydın, Mustafa. Kurumlar Sosyolojisi. Ankara: Vadi Yayınları, 2. Basım, 2000.

Beck, Ulrich - Beck-Gernsheim, Elisabeth. “Aşkın Olağan Karmaşası”. çev. Günseli Altaylar. Sosyoloji: Başlangıç Okumaları. ed. Anthony Giddens. İstanbul: Say Yayınları, 2009.

Berger, Peter L. - Luckmann, Thomas. The Social Construction of Reality. New York: Penguin Books, 1966.

Berger, Peter L. Kutsal Şemsiye: Dinin Sosyolojik Teorisinin Ana Unsurları. çev. Ali Coşkun. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2011.

Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin. Şuabü’l-İman. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1410/1990.

Bilgin, Vejdi. Din ve Toplum -Din Sosyolojisine Giriş. İstanbul: Beyan Yayınları, 2021.

Buhârî, İsmail. Sahîh-i Buhârî. Suudi Arabistan: Dâru’s-Selâm, 2000.

Çelik, Celaleddin. “Sekülerleşmenin Kuramsal Sosyolojik Serüveni”. Journal of Islamic Research 28/3 (2017), 209-223.

Çelik, Celaleddin. Geleneksel Şehir Dindarlığından Modern Kent Dindarlığına. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2013.

Çelik, Ercan - Efe, Adem. “Çocukların Suça Sürüklenmesinin Önlenmesinde Aile Kurumu ve Dinin Önemi”. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 23/4 (2018), 1425-1432.

Çelik, Ercan. “İslâm’ın Ahlak Boyutunun Dinin Tecrübe Boyutları Açısından Değerlendirilmesi”. Turkish Studies - Religion 20/2 (2025), 349-361. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.80197.

Çelik, Ercan. “Olağanüstü Durumlar Sosyolojisi ve Din”. İslâm Düşüncesinde Rahmet ve Musibet. ed. Mehmet Emin Çiftci. İstanbul: Siyer Yayınları, 2021.

Çelik, Ercan. “Yüksek Eğitim Sisteminde Din Sosyolojisinin Yeri”. Klasikten Moderniteye Geçiş Bağlamında Türkiye’de Dini Eğitim (19. ve 20. Yüzyıllar). ed. Seyfullah Kara - Salih Aybey. 253-268. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2022.

Çelik, Ercan. Çocuk, Suç ve Din İlişkisi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2023.

Çiftçi, Adil. Din ve Modernlik Toplumbilim Yazıları I. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.

Demiryürek, Ahmet Selim. Dini Gruplarda Adanma: Meşveret Cemaatinde “Vakıflık”. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.

Düzgün, Şaban Ali. Din Birey ve Toplum. Ankara: Akçağ Yayınları, 2013.

Râzî, Ebû Bekir. Muhtârü’s-sıhâh. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1999.

Edgell, Penny. “Din ve Aile”. çev. Yıldız Kızılabdullah - Şahin Kızılabdullah. Din Sosyolojisi Çağdaş Gelişmeler. 67-90. Ankara: İmge Kitabevi, 2012.

Evans-Pritchard, Edward v.dğr. The Institutions of Primitive Society: A Series of Broadcast Talks. Oxford: Basil Blackwell, 1954.

Fichter, Joseph. Sosyoloji Nedir. çev. Nilgün Çelebi. Ankara: Atilla Kitabevi, 5. Basım, 2001.

Freyer, Hans. Sosyoloji Kuramları Tarihi. çev. Tahir Çağatay. Ankara: Doğu Batı Yayınlar, 2015.

Günay, Ünver. Din Sosyolojisi. İstanbul: İnsan Yayınları, 1998.

Günay, Ünver. Erzurum ve Çevre Köylerinde Dinî Hayat. İstanbul: Erzurum Kitaplığı, 1999.

İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid el-Kazvinî. Sünen-ü İbn Mâce. Arabistan: Daru’s-Selam, 2000.

Kehrer, Günter. Din Sosyolojisi. çev. Semahat Yüksel. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 1992.

Kepel, Gilles. Tanrının İntikamı Din Dünyayı Yeniden Fethediyor. çev. Selma Kırmız. İstanbul: İletişim Yayınları, 1992.

Köktaş, M. Emin. Din ve Siyaset. Ankara: Vadi Yayınları, 1997.

Kurt, Abdurrahman. Din Sosyolojisi. Bursa: Dora Yayınları, 2011.

Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 1999.

Marx, Karl - Engels, Friedrich. Din Üzerine. çev. Kaya Güvenç. Ankara: Sol Yayınları, 2013.

Merter, Mustafa. Hekaton’la Son Tango. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023.

Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. Arabistan: Daru’s-Selam, 2000.

Okumuş, Ejder. Din ve Kültür. Ankara: Maarif Mektepleri Yayınları, 2017.

Okumuş, Ejder. Meşruiyet Ekseninde Din ve Devlet. İstanbul: Pınar Yayınları, 2003.

Sezen, Yümni. İslâmın Sosyolojik Yorumu. İstanbul: Birleşik Yayıncılık, 2000.

Subaşı, Necdet. Gündelik Hayat ve Dinsellik. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.

Subaşı, Necdet. Sınırları Yoklamak Din Sosyolojisi Okumaları. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2007.

Tekin, Mustafa. “Dinlerin Perspektifinden Aile Kurumu”. Aile Sosyolojisi. ed. Kadir Canatan - Ergün Yıldırım. İstanbul: Açılım Kitap, 2018.

Turan, Süleyman. “Yeni Dini Hareketlerde Kadın”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 16/1 (2016), 123-145.

Usta, Niyazi. “Din, Devlet ve Toplum”. Dini Araştırmalar 3/8 (2000), 137-148.

Wach, Joachim. Din Sosyolojisi. İstanbul: İFAV Yayınları, 1995.

Wach, Joachim. Sociology of Religion. Illinois: The University of Chicago Press, 1957.

Wallace, Ruth A. - Alison Wolf, Çağdaş Sosyoloji Kuramları –Klasik Geleneğin Geliştirilmesi-, çev. M. Rami Ayas - Leyla Elburuz. Ankara: Doğu Batı Yayınlar, 2015.

Weber, Max. Temel Sosyoloji Kavramları. İstanbul: Can Sanat Yayınları, 2025.

Weber, Max. The Sociology of Religion. London: Methuen & Co Ltd., 1965.

Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2014.

^[1]   Ali Yıldırım - Hasan Şimşek, Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri (Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2014), 227.

^[2]   Joachim Wach, Sociology of Religion (Illinois: The University of Chicago Press, 1957); Günter Kehrer, Din Sosyolojisi, çev. Semahat Yüksel (İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 1992), 9; Ercan Çelik, “Yüksek Eğitim Sisteminde Din Sosyolojisinin Yeri”, Klasikten Moderniteye Geçiş Bağlamında Türkiye’de Dini Eğitim (19. ve 20. Yüzyıllar), ed. Seyfullah Kara - Salih Aybey (Ankara: İlahiyat Yayınları, 2022), 253; Joachim Wach, Sociology of Religion (Illinois: The University of Chicago Press, 1957).

^[3]   Günter Kehrer, Din Sosyolojisi, çev. Semahat Yüksel (İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 1992), 7; Ercan Çelik, “İslâm’ın Ahlâk Boyutunun Dinin Tecrübe Boyutları Açısından Değerlendirilmesi”, Turkish Studies - Religion 20/2 (2025), 355.

^[4]   Vejdi Bilgin, Din ve Toplum -Din Sosyolojisine Giriş (İstanbul: Beyan Yayınları, 2021), 102.

^[5]   Joseph Fichter, Sosyoloji Nedir, çev. Nilgün Çelebi (Ankara: Atilla Kitabevi, 2001), 119.

^[6]   Ruth A. Wallace - Alison Wolf, Çağdaş Sosyoloji Kuramları –Klasik Geleneğin Geliştirilmesi-, çev. M. Rami Ayas - Leyla Elburuz (Ankara: Doğu Batı Yayınlar, 2015), 71.

^[7]   Mustafa Aydın, Kurumlar Sosyolojisi (Ankara: Vadi Yayınları, 2000), 13-16.

^[8]   Bilgin, Din ve Toplum -Din Sosyolojisine Giriş, 15; Fichter, Sosyoloji Nedir, 125.

^[9]   Fichter, Sosyoloji Nedir, 120-122.

^[10] Aydın, Kurumlar Sosyolojisi, 16-17.

^[11] Adil Çiftçi, Din ve Modernlik Toplumbilim Yazıları I (Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002), 129-133.

^[12] Wallace - Wolf, Çağdaş Sosyoloji Kuramları –Klasik Geleneğin Geliştirilmesi-, 71-86; Abdurrahman Kurt, Din Sosyolojisi (Bursa: Dora Yayınları, 2011), 39-40.

^[13] Ebû Bekir er-Râzî, Muhtârü’s-sıhâh (Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1999), 294.

^[14] Bilgin, Din ve Toplum -Din Sosyolojisine Giriş, 77.

^[15] Ejder Okumuş, Meşruiyet Ekseninde Din ve Devlet (İstanbul: Pınar Yayınları, 2003), 91.

^[16] Peter L. Berger, Kutsal Şemsiye: Dinin Sosyolojik Teorisinin Ana Unsurları, çev. Ali Coşkun (İstanbul: Rağbet Yayınları, 2000), 78.

^[17] Peter L. Berger - Thomas Luckmann, The Social Construction of Reality (New York: Penguin Books, 1966), 111-112.

^[18] Şaban Ali Düzgün, Din Birey ve Toplum (Ankara: Akçağ Yayınları, 2013), 19.

^[19] M. Emin Köktaş, Din ve Siyaset (Ankara: Vadi Yayınları, 1997), 14-15.

^[20] Bilgin, Din ve Toplum -Din Sosyolojisine Giriş, 102.

^[21] Wallace - Wolf, Çağdaş Sosyoloji Kuramları –Klasik Geleneğin Geliştirilmesi-, 116.

^[22] Max Weber, Temel Sosyoloji Kavramları (İstanbul: Can Sanat Yayınları, 2025), 47-57.

^[23] Wallace - Wolf, Çağdaş Sosyoloji Kuramları, 109-133; Hans Freyer, Sosyoloji Kuramları Tarihi, çev. Tahir Çağatay (Ankara: Doğu Batı Yayınlar, 2015), 84.

^[24] Karl Marx - Friedrich Engels, Din Üzerine, çev. Kaya Güvenç (Ankara: Sol Yayınları, 2013), 101; Ayrıca bk. Bilgin, Din ve Toplum -Din Sosyolojisine Giriş, 59.

^[25] Berger, Kutsal Şemsiye, 50.

^[26] Berger, Kutsal Şemsiye, 76.

^[27] Wach, Sociology of Religion, 49.

^[28] Berger, Kutsal Şemsiye, 149.

^[29] Bilgin, Din ve Toplum -Din Sosyolojisine Giriş, 78.

^[30] Necdet Subaşı, Gündelik Hayat ve Dinsellik (İstanbul: İz Yayıncılık, 2004), 147-148.

^[31] Ercan Çelik, “Olağanüstü Durumlar Sosyolojisi ve Din”, İslâm Düşüncesinde Rahmet ve Musibet, ed. Mehmet Emin Çiftci (İstanbul: Siyer Yayınları, 2021), 130.

^[32] Celaleddin Çelik, “Sekülerleşmenin Kuramsal Sosyolojik Serüveni”, Journal of Islamic Research 28/3 (2017), 214.

^[33] Ejder Okumuş, Din ve Kültür (Ankara: Maarif Mektepleri Yayınları, 2017), 176.

^[34] Kehrer, Din Sosyolojisi, 75.

^[35] Çiftçi, Din ve Modernlik Toplumbilim Yazıları I, 132-133.

^[36] Freyer, Sosyoloji Kuramları Tarihi, 182.

^[37] Gordon Marshall, Sosyoloji Sözlüğü (Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 1999), “Aile Sosyolojisi”, 7; Berger, Kutsal Şemsiye, 149.

^[38] Edward Evans-Pritchard vdğr., The Institutions of Primitive Society: A Series of Broadcast Talks (Oxford: Basil Blackwell, 1954), 50; Ayrıca bk. Bilgin, Din ve Toplum -Din Sosyolojisine Giriş, 60.

^[39] Wach, Sociology of Religion, 58.

^[40] Wach, Sociology of Religion, 58-59.

^[41] Berger, Kutsal Şemsiye, 202.

^[42] Kehrer, Din Sosyolojisi, 99.

^[43] Kehrer, Din Sosyolojisi, 100.

^[44] Berger, Kutsal Şemsiye, 198.

^[45] Kehrer, Din Sosyolojisi, 100-101.

^[46] Penny Edgell, “Din ve Aile”, çev. Yıldız Kızılabdullah - Şahin Kızılabdullah, Din Sosyolojisi Çağdaş Gelişmeler (Ankara: İmge Kitabevi, 2012), 68.

^[47] Mustafa Tekin, “Dinlerin Perspektifinden Aile Kurumu”, Aile Sosyolojisi, ed. Kadir Canatan - Ergün Yıldırım (İstanbul: Açılım Kitap, 2018), 236.

^[48] Mustafa Merter, Hekaton’la Son Tango (İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023), 59.

^[49] Nur Suresi, 24/32; Rum Suresi, 30/21.

^[50] Ali Osman Ateş, İslâm’a Göre Cahiliye ve Ehl-i Kitab Örf ve Âdetleri (İstanbul: Beyan Yayınları, 1996), 280-283.

^[51] Kehrer, Din Sosyolojisi, 21.

^[52] Çelik, “İslâm’ın Ahlâk Boyutunun Dinin Tecrübe Boyutları Açısından Değerlendirilmesi”, 358.

^[53] Niyazi Usta, “Din, Devlet ve Toplum”, Dini Araştırmalar 3/8 (2000), 144.

^[54] el-Furkân 25/68; el-İsra 17/32; İsmail el-Buhârî, Sahîh-i Buhârî (Suudi Arabistan: Dâru’s-Selâm, 2000), “Edep”,, 20, “Küsuf”, 2.

^[55] Max Weber, The Sociology of Religion (London: Methuen & Co Ltd., 1965), 238-239.

^[56] Ünver Günay, Din Sosyolojisi (İstanbul: İnsan Yayınları, 1998), 239.

^[57] Kehrer, Din Sosyolojisi, 102.

^[58] Necdet Subaşı, Sınırları Yoklamak Din Sosyolojisi Okumaları (İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2007), 106.

^[59] Wach, Sociology of Religion, 66.

^[60] Yeni Dini Hareketler, Çoğunlukla XIX. yüzyılın başlarında ortaya çıkan bir takım yeni dinî grup, cemaat, akım, hareket ve oluşumları ifade eder. Daha detaylı bilgi için bk. Günay, Din Sosyolojisi, 442452.

^[61] Süleyman Turan, “Yeni Dini Hareketlerde Kadın”, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 16/1 (2016), 133-135.

^[62] Ahmet Selim Demiryürek, Dini Gruplarda Adanma: Meşveret Cemaatinde “Vakıflık” (Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017).

^[63] Aydın, Kurumlar Sosyolojisi, 5.

^[64] Ercan Çelik, Çocuk, Suç ve Din İlişkisi (İstanbul: Beyan Yayınları, 2023), 103.

^[65] Bilgin, Din ve Toplum -Din Sosyolojisine Giriş, 80.

^[66] Wach, Sociology of Religion, 64.

^[67] Günay, Din Sosyolojisi, 241.

^[68] Ünver Günay, Erzurum ve Çevre Köylerinde Dinî Hayat (İstanbul: Erzurum Kitaplığı, 1999), 244-245.

^[69] Ercan Çelik - Adem Efe, “Çocukların Suça Sürüklenmesinin Önlenmesinde Aile Kurumu ve Dinin Önemi”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 23/4 (2018), 1426.

^[70] Berger, Kutsal Şemsiye, 59.

^[71] Çelik - Efe, “Çocukların Suça Sürüklenmesinin Önlenmesinde Aile Kurumu ve Dinin Önemi”, 1429.

^[72] Subaşı, Sınırları Yoklamak Din Sosyolojisi Okumaları, 116.

^[73] Yümni Sezen, İslâmın Sosyolojik Yorumu (İstanbul: Birleşik Yayıncılık, 2000), 240.

^[74] Nûr 24/32; en-Nisa 2/3; er-Rûm 30/21; en-Nahl 16/72; en-Necm 53/45.

^[75] Joachim Wach, Din Sosyolojisi (İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1995), 423.

^[76] Çelik, “İslâm’ın Ahlâk Boyutunun Dinin Tecrübe Boyutları Açısından Değerlendirilmesi”, 357.

^[77] Buhârî, “Nikah”, 3; Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc Müslim, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ (Arabistan: Daru’s-Selam, 2000), “Nikah”, 1.

^[78] Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid el-Kazvinî İbn Mâce, Sünen-ü İbn Mace (Arabistan: Daru’s-Selam, 2000), “Nikah”, 1.

^[79] Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin Beyhaki, Şuabü’l-İman (Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1410/1990), IV, 382.

^[80] Subaşı, Sınırları Yoklamak Din Sosyolojisi Okumaları, 117.

^[81] Buhârî, “İstikraz”, 20.

^[82] Ulrich Beck - Elisabeth Beck-Gernsheim, “Aşkın Olağan Karmaşası”, çev. Günseli Altaylar, Sosyoloji: Başlangıç Okumaları, ed. Anthony Giddens (İstanbul: Say Yayınları, 2009), 191.

^[83] Celaleddin Çelik, Geleneksel Şehir Dindarlığından Modern Kent Dindarlığına (İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2013), 140.

^[84] Celaleddin Çelik, “Sekülerleşmenin Kuramsal Sosyolojik Serüveni”, 216.

^[85] Köktaş, Din ve Siyaset, 24.

^[86] Subaşı, Gündelik Hayat ve Dinsellik, 147.

^[87] Raymond Aron, Sosyolojik Düşüncenin Evreleri, çev. Korkmaz Alemdar (İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2010), 385; Berger, Kutsal Şemsiye: Dinin Sosyolojik Teorisinin Ana Unsurları, 18.

^[88] Çelik - Efe, “Çocukların Suça Sürüklenmesinin Önlenmesinde Aile Kurumu ve Dinin Önemi”, 1429.

^[89] Wach, Din Sosyolojisi, 106.

^[90] Günay, Erzurum ve Çevre Köylerinde Dinî Hayat, 186.

^[91] Subaşı, Gündelik Hayat ve Dinsellik, 156.

^[92] Zeki Arslantürk, Kutsalın Dönüşü Yeni Toplum Arayışları (İstanbul: Ayışığıkitapları, 1998).

^[93] Gilles Kepel, Tanrının İntikamı Din Dünyayı Yeniden Fethediyor, çev. Selma Kırmız (İstanbul: İletişim Yayınları, 1992).

^[94] Subaşı, Gündelik Hayat ve Dinsellik, 152.

^[95] Çelik, “Yüksek Eğitim Sisteminde Din Sosyolojisinin Yeri”, 253.