Güngör, Ali. “Türkiye’de Aile Politikalarının Dönüşümü: 2000 Sonrası Kalkınma Planları Üzerine Bir İnceleme”. Diyanet İlmî Dergi 61/4 (2025), 1793-1826. https://doi.org/10.61304/did.1771102

Türkiye’de Aile Politikalarının Dönüşümü: 2000 Sonrası Kalkınma Planları Üzerine Bir İnceleme*

Araştırma Makalesi

Geliş Tarihi: 23 Ağustos 2025 Kabul Tarihi: 17 Aralık 2025

Ali Güngör

Dr. / PhD.

Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi / Ankara Yıldırım Beyazıt University

Aile ve Toplum Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi / Family and Community Studies Application and Research Center

https://ror.org/04kwvgz42

https://orcid.org/0000-0002-8064-9496

aligungor.dr@gmail.com

Öz

Bu çalışma, 2000 sonrası Türkiye’de hazırlanan kalkınma planlarında aile politikalarının dönüşümünü incelemektedir. Başlangıçta kadınların eğitimi ve istihdamı odağında ele alınan aile politikaları, zamanla aile kurumunun bütüncül biçimde güçlendirilmesini amaçlayan stratejilere dönüşmüştür. Özellikle 2010’lu yıllardan itibaren kalkınma planlarında aile, toplumsal bütünlüğün çekirdeği ve kalkınmanın vazgeçilmez bir unsuru olarak tanımlanmış; aile refahının korunması, aile birliğinin desteklenmesi ve demografik sürdürülebilirliğin sağlanması temel hedefler haline gelmiştir. Bu kapsamda aile danışmanlığı, sosyal yardım ve hizmetlerin aile temelli sunumu, doğurganlığı artırma politikaları gibi çok boyutlu stratejiler öne çıkmıştır. Çalışmada ayrıca, aile politikalarının uygulamadaki etkinliğine dair eleştirel bir değerlendirme yapılmış; hak temelli yaklaşımın güçlendirilmesi, farklı aile tiplerine yönelik kapsayıcılığın artırılması ve aileye aşırı sorumluluk yüklenmesinden kaçınılması gerektiği vurgulanmıştır. Sonuç olarak, Türkiye’nin aile politikalarında geleneksel değerler ile çağdaş gereksinimleri dengeleyen ve bireysel haklarla toplumsal gerçekliği uyumlandıran bütüncül bir yaklaşıma ihtiyaç duyulmaktadır. Bulgular, planlardaki aile vizyonunun gerçekleşmesi için kurumsal düzeyde daha etkili adımlar gerektiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Sosyal Politika, Aile Politikaları, Kalkınma Planları, Sosyal Hizmetler, Aile Vizyonu.

*  Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır

The Transformation of Family Policies in Türkiye: An Analysis of Post-2000 Development Plans*

Research Article

Received: 23 August 2025 Accepted: 17 December 2025

Abstract

This study analyzes the transformation of family policies in Türkiye’s development plans prepared after 2000. Initially focused on women’s education and employment, these policies gradually evolved into strategies aimed at strengthening the family institution in a more holistic manner. Particularly since the 2010s, development plans have defined the family as the core of social cohesion and a fundamental component of national development, with the protection of family welfare, the promotion of family unity, and the assurance of demographic sustainability emerging as key objectives. Within this framework, multidimensional strategies-such as family counseling services, the family-based provision of social assistance and services, and fertility-supportive policies-have gained increasing prominence. The study also offers a critical assessment of the practical effectiveness of these policies, underscoring the need to reinforce a rights-based approach, enhance inclusiveness with respect to diverse family forms, and avoid imposing disproportionate responsibilities on families. In conclusion, Türkiye’s family policies require a comprehensive framework that balances traditional values with contemporary social needs and reconciles individual rights with broader societal realities. The findings suggest that more effective institutional measures are necessary to translate the family vision articulated in development plans into practice.

Keywords: Social Policy, Family Policies, Development Plans, Social Services, Family Vision.

*  This article is published under the CC BY-NC 4.0 licence.

Summary

This study investigates how family-related policies have been framed, prioritized, and transformed in Türkiye’s development plans since 2000. As the principal reference documents guiding Türkiye’s medium- and long-term social policy agenda, development plans provide a critical lens for examining shifts in the country’s broader welfare and demographic strategies. The study employs qualitative document analysis and draws on the Eighth, Ninth, Tenth, Eleventh, and Twelfth Development Plans, as well as complementary policy texts such as the Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Belgesi (2024-2028), in addition to relevant academic literature, legislation, and statistical data.

Historically, early Republican policies approached the family primarily through demographic and institutional perspectives, emphasizing population growth, public health improvements, and the formation of a modern family structure. With the introduction of planned development in the 1960s, family-related issues became closely linked to population planning, and fertility reduction was framed as an economic necessity in the Second and Third Development Plans. This policy orientation began to shift after the 1990s, as socio-economic transformations, urbanization, and changing household patterns altered the needs and expectations shaping family policy.

The analysis of post-2000 development plans reveals a marked expansion in both the scope and depth of family-oriented social policy. The Eighth and Ninth Development Plans emphasized social protection reforms, the systematic targeting of disadvantaged families, the strengthening of social assistance mechanisms, and measures addressing poverty, child labor, disability, and gender-based inequality. These priorities positioned the family not merely as an economic unit but also as a central locus for social risk mitigation and welfare provision.

Beginning with the Tenth Development Plan (2014–2018), the family was more explicitly defined as the core of social cohesion, reflecting a heightened emphasis on social solidarity, intergenerational relations, and value-based policy frameworks. The establishment of the Ministry of Family and Social Policies in 2011 constituted a significant institutional turning point, consolidating previously fragmented services within a single administrative structure and enhancing policy coordination. This period also saw the introduction of the Ailenin ve Dinamik Nüfus Yapısının Korunması Programı, which incorporated demographic concerns-particularly declining fertility rates-into the family policy agenda. This development signaled a strategic shift in which the family was positioned as a central actor in sustaining demographic balance and social stability.

The Eleventh Development Plan (2019–2023) further expanded family policy toward preventive and community-based services. It emphasized strengthening the Social Support Program (ASDEP), improving the quality and coordination of counseling and psychosocial support services, and promoting extended family structures and intergenerational solidarity. Issues such as domestic violence, substance use, and the impacts of digitalization on family life were framed as emerging social risks requiring comprehensive and integrated interventions.

The Twelfth Development Plan (2024-2028) continues this trajectory with a more pronounced value-based and protective orientation. It identifies global social transformations, economic uncertainty, digitalization, and individualization as key factors challenging family well-being. The plan introduces more structured pro-natalist measures, expanded parental leave arrangements, and income-based support mechanisms aimed at alleviating the economic costs of childrearing. In addition, it emphasizes psychosocial resilience, the expansion of family-centered social services, and the promotion of balanced work-family arrangements.

Across all development plans, several consistent themes emerge: the family is portrayed as the foundation of social order; family policy is closely integrated with social assistance, education, health, and labor policies; and service provision increasingly emphasizes preventive, community-based, and coordinated approaches. At the same time, the analysis identifies discrepancies between policy objectives and implementation outcomes, including the limited effectiveness of certain incentive mechanisms, challenges to institutional continuity arising from administrative restructuring, and shortcomings in monitoring and evaluation systems that hinder the advancement of evidence-based policymaking.

The study also highlights significant demographic dynamics-such as declining fertility rates, shrinking household sizes, and the increase in single-parent and single-person households—which place pressure on traditional policy assumptions. Although development plans acknowledge these shifts, the practical capacity to address the multidimensional needs of diverse family types remains uneven. This finding underscores the need to align family policies more closely with evolving social patterns, economic constraints, and caregiving demands.

Overall, the findings indicate that family-oriented policies in Türkiye have gained strategic prominence over the past twenty-five years. The family has increasingly been framed as a central institution for maintaining social cohesion, ensuring demographic sustainability, and supporting welfare provision. Nevertheless, the effectiveness of these policies depends on the integration of social assistance with preventive services, the strengthening of institutional coordination, and the expansion of accessible, high-quality care and counseling services. Future research would benefit from empirical investigations into how the objectives articulated in development plans translate into tangible outcomes for diverse family types and social groups.

Giriş

Aile, hem toplumsal yapının temel birimi hem de politika yapımında merkezi bir unsur olarak insanlığın var olduğu günden bugüne değin önem taşımaktadır.^[1] Türkiye’de kalkınma planları bu alandaki başlıca politika dokümanları olup, aile politikalarının yönelimini şekillendirmede kritik rol oynamıştır.^[2] Tarihsel olarak değerlendirildiğinde, Cumhuriyet’in ilk yılları (1923-1950) kentleşmenin oldukça sınırlı olduğu ve nüfus artışının devlet politikalarıyla teşvik edildiği bir dönem olmuştur.^[3] Bu nedenle aileye ilişkin erken politika tartışmaları, daha çok sağlık göstergelerinin iyileştirilmesi, nüfusun artırılması ve aile yapısının yeniden düzenlenmesi gibi demografik ve kurumsal hedeflere odaklanmıştır³.

1960’lardan itibaren planlı kalkınma yaklaşımı benimsendiğinde, erken kalkınma planlarında aile daha çok nüfus politikaları bağlamında ele alınmıştır. Özellikle 1960 sonrasında nüfus artış hızının kontrol altına alınmasını hedefleyen bir yaklaşım öne çıkmış; bu doğrultuda 1965 tarihli Nüfus Planlaması Kanunu^[4] ile doğurganlığın düşürülmesini teşvik eden düzenlemeler yürürlüğe girmiştir.^[5] Bu çerçeve, dönemin kalkınma anlayışında nüfus artışının ekonomik gelişmeyi yavaşlatabileceği yönündeki kanaatin etkili olduğunu göstermektedir.^[6] Bu yaklaşım, İkinci ve Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planlarında nüfus artış hızının ‘ekonomik kalkınmayı yavaşlatıcı bir etken’ olarak tanımlanmasıyla da uyumludur.^[7] Söz konusu planlarda aile planlaması hizmetlerinin yaygınlaştırılması, doğurganlığın azaltılması ve nüfus artışının kontrol altına alınması kalkınma hedeflerinin ön koşullarından biri olarak sunulmuştur. Ayrıca 1965 tarihli 557 sayılı Nüfus Planlaması Kanunu’nun gerekçesinde kontrolsüz nüfus artışının hem toplumsal refah hem de kalkınma üzerinde baskı oluşturduğu ifade edilerek, doğurganlığın düşürülmesi resmî politika hâline getirilmiştir.^[8] 1980 sonrasında da bu yönelim büyük ölçüde devam etmiş; plana dayalı kalkınma anlayışı içinde nüfus artış hızının sınırlandırılması, kamu söyleminde “iki çocuk ideali”nin benimsenmesiyle birlikte yeniden vurgulanmıştır. Bu dönem, nüfus artışının ekonomik kalkınmayı zorlaştırabileceği yönündeki değerlendirmelerin politika yapım süreçlerinde etkisini sürdürdüğünü göstermektedir.

2000’li yıllar, Türkiye’nin kalkınma planlarında ailenin ele alınış biçiminde belirgin değişimlerin yaşandığı bir dönem olmuştur. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı^[9] (2001-2005) ekonomik kriz koşullarında sosyal politikaların etkinliğini artırmayı amaçlamış; özellikle sosyal yardım ve hizmet sistemlerini yeniden yapılandırarak yoksul ailelerin daha etkin tespit edilip desteklenmesi için “Sosyal Koruma Bilgi Sistemi” kurulmasını hedeflemiştir. Bu plan, sosyal yardımların objektif ölçütlere göre ihtiyaç sahiplerine ulaştırılması ve Sosyal Yardım Temel Yasası çıkarılması gibi yapısal önlemler öngörerek aile refahını korumaya yönelik idari kapasiteyi güçlendirmeye çalışmıştır. Dokuzuncu Kalkınma Planı^[10] (2007-2013), istihdamın artırılması ile beşeri gelişme ve toplumsal dayanışmanın güçlendirilmesine odaklanan bir çerçevede kurgulanmış; gelir dağılımının iyileştirilmesi, yoksullukla mücadele ve sosyal içermenin güçlendirilmesini temel politika hedefleri arasında ele almıştır. Bu planda, önceki dönemlerde başlatılan uygulamaların (ör. 2005 tarihli Özürlüler Kanunu ile engellilerin topluma katılımının artırılması) sürdürülmesine özellikle dikkat çekilmiş; çocuk işçiliğinin önlenmesi, sokakta yaşayan çocuklara yönelik programlar ve kadına karşı şiddetin engellenmesi için toplumsal bilinçlendirme çalışmalarının devamı gerektiği ifade edilmiştir. Bu yönüyle 2000’ler, aileyi etkileyen sosyal sorunların politika gündemine daha fazla girdiği ve aile odaklı hizmetlerde niteliksel gelişmelerin hedeflendiği bir dönemdir.

Onuncu Kalkınma Planı^[11] (2014-2018), aileyi toplumsal bütünlüğün çekirdeği olarak ele almış; güçlü aile yapısının hoşgörü, sevgi ve karşılıklı anlayış temelinde yetişen bireyler aracılığıyla sağlıklı ve güçlü bir toplumun inşasında merkezi bir rol üstlendiğini ortaya koymuştur. Bu dönemde aile, desteklenmesi gereken bir kurum olarak ele alınmıştır.^[12] 2011 yılında Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının^[13] kurulması, devlet politikalarında ailenin merkezi konuma getirilmesinin göstergesi olmuştur. Onuncu Kalkınma Planı^[14], tek ebeveynli ailelerin ihtiyaçlarına vurgu yapmış; bu aileler için danışmanlık ve izleme hizmetlerinin geliştirilmesini hedeflemiştir. Artan boşanma ve tek ebeveynli hane oranlarına karşı aile danışmanlığı ve evlilik öncesi eğitim hizmetlerinin yaygınlaştırılması gereği belirtilmiştir. Onuncu Kalkınma Planı döneminde Öncelikli Dönüşüm Programları kapsamında çeşitli eylem planlarını uygulamaya konulmuştur. Bu çerçevede geliştirilen Ailenin ve Dinamik Nüfus Yapısının Korunması Programı, toplumsal dönüşümlerin aile kurumu üzerindeki etkilerine yönelik politikalar içermektedir.^[15] Programla aile refahının korunması, kuşaklararası dayanışmanın güçlendirilmesi ve iş-aile yaşamının uyumlaştırılması hedeflenmiş; doğum oranlarının artırılması resmi hedef haline getirilmiştir. Bu yaklaşım, Türkiye’nin 2010’larda aile politikasını nüfusun yaşlanması riskine karşı stratejik araç olarak gördüğünü göstermektedir. Program kapsamında evlilik öncesi eğitimlerin yaygınlaştırılması, aile içi şiddetin önlenmesi, göçle gelen ailelerin kent yaşamına uyumunun desteklenmesi öngörülmüştür. 11. Kalkınma Planı^[16] (2019-2023) bu politikaları geliştirerek Ailenin Güçlendirilmesi başlığında kapsamlı hedefler koymuştur. 11. Kalkınma Planı’nda aileye yönelik hizmetlerin etkinliğinin artırılması, Aile Sosyal Destek Programı’nın (ASDEP) kapasitesinin geliştirilmesi, geniş aile modelinin özendirilmesi ve medya içeriklerinin aile bağlarını güçlendirecek şekilde yönlendirilmesi yer almıştır. Bu planda bağımlılık ve aile içi şiddet, aile bütünlüğüne tehdit olarak ele alınmış; bu sorunlarla mücadele için farkındalık kampanyaları ve koruyucu hizmetlerin güçlendirilmesi hedeflenmiştir.^[17]

12. Kalkınma Planı’nda^[18] (2024-2028) ise aile, “Nitelikli insan, güçlü aile, sağlıklı toplum” ekseninin merkezinde yer almış ve ailenin korunup güçlendirilmesinin artan önemi özellikle vurgulanmıştır. Bu planda, tekrar eden ekonomik krizler, şehirleşme ve bireyselleşme gibi gelişmeler karşısında devletin aileyi koruma sorumluluğunun arttığı ifade edilmiştir. Aile bağlarının zayıflamasına yol açan etkenlerle (yoğun çalışma hayatı, dijitalleşme vb.) mücadele edilerek iş ve aile yaşamının uyumunun sağlanması, evliliklerin ve sağlıklı nesillerin devamının desteklenmesi gibi hedefler planda yer almıştır. Özetle, son kalkınma planlarında aile odaklı koruyucu ve güçlendirici politikalar süreklilik göstermiş; ancak 12. Kalkınma Planı’nda bu söylemin, güncel zorluklar ve toplumsal değişimler ışığında daha belirgin ve değer temelli bir çerçeveye kavuştuğu görülmektedir. Belgede aile kurumunu etkileyen küresel risklere yapılan vurgu, aileyi merkeze alan yaklaşımın bu dönemde daha güçlü biçimde ifade edildiğini göstermektedir.

Türkiye’de 2000 sonrası kalkınma planlarında aileye ilişkin yaklaşımın, ekonomik göstergelerin ötesine geçerek psiko-sosyal ve demografik boyutları kapsayacak şekilde genişlediği görülmektedir. Son dönemde ülkelerin politika belgelerinde ebeveyn izni, çocuk ve yaşlı bakım hizmetleri, bakım sigortası, iş-aile dengesi gibi alanların giderek daha görünür hâle gelmesi bu yönelimi güçlendirmektedir.^[19] Bu eğilim, uluslararası alanyazında aile politikalarının sosyal refahın temel unsurunu oluşturduğu yönündeki kabul ile de paralellik göstermektedir.^[20]

Türkiye’de geçmişte kadın, çocuk, engelli gibi daha çok belirli nüfus gruplarına odaklanan politika yaklaşımlarının yerini, ailenin bütüncül bir yapı olarak ele alındığı entegre bir perspektif almıştır.^[21] Kalkınma planlarının yansıttığı bu dönüşüm, ailenin yalnızca ekonomik kalkınmanın bir unsuru olarak değil, toplumsal dayanışmanın, refahın ve kuşaklararası ilişkilerin sürdürülebilirliği açısından da stratejik konumda değerlendirilmesine katkı sunmuştur.^[22] Bununla birlikte, kalkınma planları odağından aile politikalarının geçirdiği bu değişimin psikolojik danışmanlık ve rehberlik, sosyal hizmet, psikoloji ve sosyoloji gibi farklı disiplinlerin kavramsal çerçeveleriyle birlikte bütüncül biçimde analiz edildiği çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Planlarda aileye yüklenen roller, değerler ve hedefler sosyal politika düzeyinde geniş bir içerik sunsa da, bu unsurların disiplinlerarası bağlamda incelenmesine dair literatürde belirgin bir boşluk bulunmaktadır. Bu nedenle, kalkınma planlarında aile kavramının nasıl tanımlandığı ve hangi boyutlar üzerinden ele alındığına ilişkin kapsamlı bir değerlendirme yapılması önem taşımaktadır.

Bu çalışmanın amacı, 2000 yılı sonrasında hazırlanan kalkınma planlarında aileye ilişkin yaklaşımın nasıl çerçevelendiğini ve bu yaklaşımın zaman içinde hangi yönlerde değiştiğini ortaya koymaktır. Bu doğrultuda çalışma, plan metinlerinde ailenin nasıl tanımlandığını, hangi toplumsal sorun alanlarıyla ilişkilendirildiğini ve aileye yönelik politika hedeflerinin nasıl gerekçelendirildiğini incelemektedir. İnceleme sürecinde özellikle aile odaklı sosyal hizmetler, koruyucu-önleyici mekanizmalar, danışmanlık uygulamaları ve demografik politikaların planlarda nasıl konumlandırıldığına odaklanılmıştır. Böylece kalkınma planlarının aile kurumuna yüklediği roller ile güncel toplumsal eğilimler arasındaki ilişkiyi görünür kılmak ve planların ortaya koyduğu politik çerçevenin gelişim seyrine dair bütüncül bir değerlendirme sunmak amaçlanmaktadır.

Bu çerçevede çalışmanın temel araştırma sorusu şu şekilde şekillenmiştir: “2000 sonrası kalkınma planlarında aileye ilişkin hedefler, söylemler ve politika yönelimleri hangi temalar etrafında biçimlenmektedir ve bu temalar zaman içinde nasıl bir dönüşüm göstermektedir?” Bu soruya verilecek yanıtın, Türkiye’de aile politikalarının son yirmi yıldaki yönelimlerini anlamaya, plan metinlerindeki vurgu ve önceliklerin ardındaki gerekçeleri tartışmaya ve gelecekte aileye yönelik politikaların geliştirilmesine ışık tutacağı değerlendirilmektedir.

1. Aile Kavramı ve Türkiye’de Aile Yapısının Dönüşümü

Aile, sosyal bilimlerde evrensel bir kurum olarak kabul edilmekle birlikte, farklı disiplinlerin odaklandığı boyutlara göre değişen, çok katmanlı ve dinamik bir olgu olarak ele alınmaktadır.^[23] Sosyolojik açıdan aile; toplumsal yeniden üretimin gerçekleştiği, değer ve normların aktarıldığı^[24], kuşaklararası dayanışmanın örgütlendiği temel bir sosyal kurumdur.^[25] Psikoloji ve psikolojik danışma-rehberlik alanlarında aile, bireyin bağlanma örüntülerinin, duygusal düzenleme becerilerinin ve kimlik gelişiminin şekillendiği birincil ilişkisel bağlam olarak görülür.^[26] Sosyal hizmet disiplininde aile, üyelerinin bakım, korunma ve destek ihtiyaçlarının karşılandığı, aynı zamanda yoksulluk, ayrımcılık ve kırılganlık biçimlerinin de yoğunlaştığı temel müdahale birimidir.^[27] Hukuk alanında ise aile; evlilik, boşanma, velayet ve miras gibi düzenlemelerle tanımlanan, hak ve yükümlülüklerin belirlendiği bir statü alanı olarak kavramsallaştırılır.^[28] Bu çok boyutlu yaklaşım, aileyi yalnızca biyolojik ve ekonomik işlevleriyle değil, aynı zamanda duygusal, kültürel ve normatif yönleriyle birlikte değerlendirmeyi gerektirmektedir.

Genel olarak aile; aralarında kan bağı, evlilik veya evlat edinme gibi hukuki ve toplumsal bağlar bulunan, çoğunlukla aynı haneyi paylaşan ve üyelerinin biyolojik, duygusal, ekonomik ve toplumsal ihtiyaçlarını karşılayan en küçük toplumsal birimdir.^[29] Ozankaya^[30] aile kurumunu, insan neslinin biyolojik yeniden üretiminin gerçekleştiği, bireylerin toplumsallaşmaya ilk adımı attığı, cinsel ilişkilerin toplumca kabul gören biçimde düzenlendiği ve ebeveyn-çocuk arasında güvene dayalı duygusal bağların kurulduğu bir yapı olarak tanımlamıştır. Bu tanım, ailenin üreme, çocukların sosyalleşmesi, ekonomik iş birliği ve karşılıklı bakım gibi temel işlevlerine vurgu yapmaktadır.^[31] Nitekim aile, toplumun en küçük yapı taşı olarak görülmekte ve toplumsal değişim süreçlerine paralel biçimde kendi biçim ve rollerinde dönüşüm geçirmektedir.^[32] 12. Kalkınma Planı’nda^[33] yoğun küresel tehdit altında olan aile, “kadın ve erkeğin evlilik bağıyla kurulan, milli ve manevi değerlerin taşıyıcısı olan aile” şeklinde tanımlanmış; böylece aile, hem cinsiyet rolleri hem hukuki bağ hem de taşıdığı değerler açısından açıkça normatif bir çerçeveye oturtulmuştur. Üst politika belgesi niteliğindeki kalkınma planında bu ifadenin yer alması, post-familism tartışmalarının ve cinsiyetsizleştirme yönelimlerinin gündemde olduğu günümüzde aileye ilişkin ulusal normatif çerçevenin sınırlarını göstermesi bakımından dikkat çekicidir.^[34]

Türkiye’de aile yapısının zaman içinde değişim gösterdiğine ilişkin bulgular, aile biçimlerinin belirli eğilimler doğrultusunda farklılaştığını, ancak bu değişimin tek yönlü ve tüm toplumsal kesimlerde aynı hızda gerçekleşen bir dönüşüm olarak değerlendirilemeyeceğini ortaya koymaktadır.^[35] TÜİK’in^[36] hanehalkı istatistiklerine göre, 2008 yılında 4,0 olan ortalama hanehalkı büyüklüğü yıllar içinde kademeli olarak azalarak 2024 yılı sonunda 3,11’e gerilemiştir; aynı dönemde çekirdek aileler hanelerin %67,4’ünü oluştururken geniş aile oranı %16,7’ye karşılık gelmiş ve tek kişilik hanelerin oranı %13,9’a yükselmiştir. Bu veriler, çekirdek ailenin yaygınlığını koruduğuna işaret etmekle birlikte, TAYA^[37] araştırmalarında da vurgulandığı üzere geniş aile yapısının özellikle ekonomik kırılganlığın, bakım ihtiyacının veya göç temelli yer değiştirmelerin yoğun olduğu bağlamlarda varlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Türkiye’de aile yapısındaki farklılaşmanın, kırdan kente göç, istihdam yapısındaki dönüşüm, eğitim düzeyindeki artış ve dijitalleşme gibi demografik ve sosyoekonomik süreçlerle ilişkili olarak ortaya çıktığı görülmektedir.^[38] Bu nedenle aile, durağan bir kategori olarak değil, toplumsal koşullarla etkileşim içinde şekillenen dinamik bir kurum olarak değerlendirilmektedir. Aile biçimlerindeki çeşitlenme, sosyal politika tartışmalarında ailenin hem evrensel işlevleri hem de Türkiye’nin özgün demografik, ekonomik ve kültürel koşullarına bağlı olarak değişen yönleriyle ele alınmasını gerektirmektedir.

Bu bulgular, Türkiye’de aile yapısındaki dönüşümün tek yönlü ve bütün toplumsal kesimlerde aynı hızda ilerleyen bir süreçten ziyade, ekonomik yapıdaki değişim, kırdan kente göç, istihdam örüntülerinin farklılaşması, eğitim düzeyinin yükselmesi ve dijitalleşme gibi dinamiklerle iç içe geçmiş çok boyutlu bir olguya işaret ettiğini göstermektedir. Hanehalkı büyüklüğünün küçülmesi, tek kişilik ve tek ebeveynli hanelerin artması ve geniş aile desteğinin görece zayıflaması, ailelerin bakım, dayanışma ve geçim işlevlerini daha sınırlı kaynaklarla yerine getirmesini gerektirmekte; bu durum aileyi, yalnızca kültürel bir değer alanı olmanın ötesinde, sosyal politika müdahalesi açısından dikkatle izlenmesi gereken temel bir refah birimi hâline getirmektedir. Bu çerçevede 2000 sonrası kalkınma planlarında aileye, sosyal hizmetler, psikososyal destek, koruyucu–önleyici mekanizmalar ve demografik hedefler etrafında daha geniş kapsamlı bir politika alanı olarak yer verildiği görülmektedir. Çalışmanın izleyen bölümlerinde, söz konusu dönüşümün kalkınma planları metinlerinde nasıl kavramsallaştırıldığı ve aileye ilişkin hedef ve söylemlerin bu değişen toplumsal bağlamla hangi temalar üzerinden ilişkilendirildiği ayrıntılı biçimde analiz edilmektedir.

2. Yöntem

Bu çalışma, 2000 yılı sonrası Türkiye’de hazırlanan kalkınma planlarında aileye dair politika, hedef ve söylemlerin analizini amaçlayan nitel ve doküman analizine dayalı bir derleme çalışmasıdır. Araştırma, kurumsal belgeler ve alan yazını doğrultusunda yapılandırılmıştır. Çalışmada öncelikle 8., 9., 10., 11. ve 12. Kalkınma Planları ile Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Belgesi (2024-2028)^[39] temel analiz kaynakları olarak seçilmiştir. Bu belgeler, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yayımlanmış resmi politika dokümanlarıdır. Ayrıca, kalkınma planlarına ilişkin aile politikalarını değerlendiren akademik makaleler, kamu raporları, yasal mevzuat metinleri ve TÜİK verileri çalışmaya dâhil edilmiştir.

Kalkınma planlarındaki aileye dair ifadeler, nitel doküman incelemesi çerçevesinde betimsel bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Bu kapsamda plan metinleri sistematik biçimde taranarak, ailenin nasıl tanımlandığı, aileye hangi işlev ve rollerin yüklendiği, aileyle ilişkilendirilen risk alanlarının nasıl çerçevelendiği ve aile odaklı politika araçlarının hangi bağlamlarda gündeme geldiği incelenmiştir. Çalışma, araştırma sorusuyla uyumlu olarak, aile söylemi ve kurumsal konumlandırma, aileye yönelik sosyal hizmet ve danışmanlık uygulamaları, risk altındaki aile gruplarına (örneğin tek ebeveynli aileler, yaşlı ve engelli bireyler) yönelik politikalar ve demografik/nüfus politikaları gibi ana başlıklar etrafında yapılandırılmış; ilgili bölümlerde kalkınma planlarından elde edilen bulgular seçilmiş akademik çalışmalar, kamu raporları ve TÜİK göstergeleriyle birlikte yorumlanmıştır. Bu çalışma herhangi bir insan katılımcı verisi içermemektedir. Araştırmada yalnızca kamuya açık belgeler ve akademik yayınlar incelendiğinden etik kurul izni gerekmemektedir. Tüm kaynaklara uygun biçimde atıf yapılmış ve bilimsel etik kurallarına riayet edilmiştir.

3. 2000 Sonrası Kalkınma Planlarında Aile Politikalarının Analizi

3.1. Kalkınma Planlarında Ailenin Konumlandırılması

Türkiye’de 2000 sonrası kalkınma planları, aileyi toplumsal yapının temeli ve kalkınmanın vazgeçilmez bir unsuru olarak tanımlamaktadır.^[40] Özellikle 2010’lu yıllardan itibaren hazırlanan planlarda aile kurumu, bireyleri ve toplumu bir arada tutan “toplumun çekirdeği” şeklinde nitelendirilmiş ve güçlü toplum inşasının yolu olarak görülmüştür. 11. Kalkınma Planı (2019-2023) bu bakışı açıkça ortaya koyarak, aileyi güçlendirmenin toplumsal bütünleşmeyi ve sosyal riskleri azaltmada “en etkili ve en önemli” politikalardan olduğunu vurgulamıştır.^[41] Dolayısıyla, aileye yönelik politikalar kamu yönetiminde yüksek öncelikli hale getirilmiştir.

Kurumsal konumlandırma açısından, kalkınma planları aileyi çok boyutlu politikaların merkezi bir nesnesi yapmıştır. Onuncu Kalkınma Planı (2014-2018) döneminde ilk kez aile odaklı özel bir dönüşüm programı (Ailenin ve Dinamik Nüfus Yapısının Korunması Programı) hayata geçirilmiş; bu program aracılığıyla farklı bakanlık ve kurumlar arasında koordinasyon sağlanarak aile politikaları kurumsallaştırılmıştır.^[42] Ayrıca, 2011 yılında Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının (bugün Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) kurulması da, aile konusunun devlet yapısında ayrı bir politika alanı olarak konumlandırıldığının göstergesidir.^{[43] [44]} Bakanlık, daha önce farklı kurumlar altında yürütülen kadın, çocuk, sosyal yardım, yaşlı ve engelli hizmetlerini tek çatı altında toplayarak aileye yönelik politikaların bütüncül şekilde yürütülmesini hedeflemiştir.

Kalkınma planlarında aile, sadece sosyal bir birim olarak değil, aynı zamanda milli kimliğin ve değerlerin taşıyıcısı bir kurum olarak da konumlandırılır.^[45] Plan metinlerinde sıkça milli ve manevi değerler vurgusu yapılarak, küresel değişimler karşısında ailenin korunması gerektiği belirtilmiştir. Özellikle geleneksel muhafazakâr yaklaşımla, aile kurumunun çözülmesinin kültürel değerlere zarar vereceği endişesi dile getirilmekte; hızlı kentleşme, bireyselleşme ve yeni iletişim teknolojileri gibi gelişmelerin aile yapısını aşındırdığı ifade edilmektedir. Nitekim 10. Kalkınma Planı’nda göç, kentleşme ve değer erozyonu nedeniyle “aile kurumu zayıflamaya başlamıştır” tespiti yapılarak buna karşı önlem alınması öngörülmüştür.^[46]

Öte yandan, kalkınma planlarındaki aile söylemi yalnızca gelenekselci bir çerçeveyle sınırlı değildir. Planlar, çağdaş yönetim anlayışıyla ailenin refah devleti politikalarının odağında konumlandığını göstermektedir.^[47] 11. Kalkınma Planı’nda aile odaklı hizmetlerin katılımcı bir yaklaşımla tasarlanacağı ve hizmet kalitesinin artırılacağı belirtilmektedir.^[48] Bu vurgu, aile politikalarının kanıta dayalı, bütüncül ve çok aktörlü bir yapıda geliştirilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Bununla birlikte bazı araştırmacılar, Türkiye’de tutarlı ve uzun vadeli bir aile politikası çerçevesinin henüz yeterince kurumsallaşmadığını; politika uygulamalarının dönemsel ihtiyaçlar ve kısa vadeli önceliklerle şekillenebildiğini ileri sürmektedir.^[49],^[50] Bu değerlendirme, özellikle 2000 sonrası dönemde politika yapım süreçlerini etkileyen yönetsel ve kurumsal dalgalanmaları dikkate almayı gerektirmektedir.^[51] Örneğin 2018’de Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının tek bakanlık altında birleştirilmesi ve 2020’de yeniden ayrılması^[52], aile politikalarının kurumsal sürdürülebilirliği açısından önemli yapısal değişimlerdir. Akademik yazında bu tür yönetimsel yeniden yapılanmalar, uzun vadeli sosyal politika stratejilerinin istikrarını etkileyen kurumsal dalgalanmalar olarak değerlendirilmektedir. Bu çerçevede, 2000’ler sonrası kalkınma planlarında aile, sosyal bütünlüğün teminatı ve kamusal politikanın temel birimi olarak kurumsallaşmıştır. Aile; geleneksel değerlerin koruyucusu, sosyal riskleri önleyici ve kalkınmanın sürdürülebilirliğini destekleyen stratejik bir alan olarak konumlandırılmıştır.^[53]

3.2. Aileye Yönelik Sosyal Hizmet Stratejileri

Kalkınma planlarında, aileye yönelik sosyal hizmetlerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması merkezi bir strateji olarak ele alınmaktadır.^[54] Özellikle 2010’lu yıllarda aile odaklı sosyal hizmet programlarında önemli genişlemeler yaşanmıştır. 10. ve 11. Kalkınma Planları, aileye sunulan hizmetlerin kapsamlı, standart, etkin ve yaygın hale getirilmesini temel hedeflerden biri olarak belirlemiştir. Bu doğrultuda, ailelere yönelik eğitim, danışmanlık ve rehberlik faaliyetlerinin artırılması planlanmıştır. Nitekim 11. Kalkınma Planı, Aile Eğitim Programı (AEP)^[55] içeriklerinin güncellenmesi, yeni modüller geliştirilmesi ve eğitimci sayısının artırılması gibi somut adımlar öngörmüştür. Aynı şekilde, aile danışmanlığı hizmetlerinin kurumsallaştırılması ve yaygınlaştırılması üzerinde durulmuş; plan döneminde en az 40 bin kişinin aile danışmanlığı hizmeti alması hedeflenmiştir.^[56]

Aileye yönelik sosyal hizmet stratejilerinin önemli boyutu, hizmetlerin aile temelli sunulması yaklaşımıdır.^[57] Kalkınma planları, sosyal yardım ve bakım hizmetlerinin aile ortamında sağlanmasını amaçlamıştır.^[58] Çocuk, yaşlı ve engelli bakımında önceliğin kurumsal bakım yerine aile yanı desteklere verilmesi yönünde politikalar geliştirilmiştir. 6. Beş Yıllık Kalkınma Planı (1990-1994), kurum bakımı yerine ailelerin desteklenerek çocukların aile yanında kalması gerektiğini vurgulamıştır.^[59] 2000’ler sonrasında evde bakım ücretleri ve koruyucu aile uygulamaları gibi aileyi destekleyici modeller yaygınlaşmıştır. 2006’dan bu yana yürürlükte olan evde bakım ücreti, bakıma muhtaç engelli bireylere aile içinde bakımı teşvik etmek amacıyla, bakım veren aile üyelerine maddi destek sağlamaktadır.^[60]

Aile odaklı sosyal hizmetlerin kurumsal altyapısı da son yirmi yılda güçlendirilmiştir.^[61] 2011’de kurulan Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı bünyesinde Aile ve Toplum Hizmetleri, Çocuk Hizmetleri, Engelli ve Yaşlı Hizmetleri ve Sosyal Yardımlar gibi genel müdürlükler tesis edilerek, farklı hedef gruplara yönelik hizmetler aile politikası şemsiyesi altında toplanmıştır.^[62] Ayrıca ülke genelinde Sosyal Hizmet Merkezleri kurulup yaygınlaştırılmıştır. Bu merkezler, ailelere bulundukları mahalde erişerek ekonomik destek, psikososyal danışmanlık, eğitim gibi çok çeşitli hizmetleri tek kapıdan sunmayı hedefleyen topluluk temelli yapılardır.^[63] Örneğin bir Sosyal Hizmet Merkezi aracılığıyla, ihtiyaç sahibi bir aileye nakdi yardımdan çocukların okul desteğine, kadınlara mesleki eğitimden aile içi iletişim seminerlerine kadar pek çok hizmet entegre şekilde ulaştırılabilmektedir. Bu tarz merkezileşmiş ve saha odaklı yaklaşım, sosyal hizmetlerin aileye nüfuzunu artıran çağdaş bir modeldir.

Kalkınma planlarında yer alan önemli bir strateji Aile Sosyal Destek Programı (ASDEP)’dır.^[64] ASDEP, uzman personelin hane ziyaretleriyle ailelerin sorunlarını tespit etmesi ve ilgili hizmete yönlendirmesi esasına dayanan proaktif bir programdır.^[65] 11. Kalkınma Planı, ASDEP’in kurumsal kapasitesinin artırılarak daha fazla ailenin takibe alınacağını belirtmiştir. Program özellikle dezavantajlı bölgelerde sosyal riskleri erken tespit etmeyi amaçlamaktadır. Aileye yönelik sosyal hizmet stratejilerinde eğitim önemli yer tutar. Evlilik öncesi eğitim programları ve ebeveynlik okulları 2010’larda yaygınlaştırılmıştır. Onuncu Kalkınma Planı (2014–2018) kapsamında yeni evli çiftlere yönelik evlilik ve aile yaşamına hazırlık amaçlı eğitici içeriklerin geliştirilmesi ve belediyeler bünyesinde Aile Okulları uygulamasının hayata geçirilmesi öngörülmüştür. Aile Eğitim Programı (AEP) kapsamında vatandaşlar aile içi iletişim ve çocuk gelişimi konularında eğitim almıştır. 2013’te 50 bin olan AEP katılımcı sayısı 2018’de 175 bine çıkarılmış, 2024’te ise 910 binden fazla kişiye eğitim verilmiştir.^[66] Özetle, kalkınma planlarının sosyal hizmet stratejileri aile eksenli bir dönüşümü işaret etmektedir. Sosyal yardımlar ve hizmetler, aile birimini merkeze alacak biçimde yeniden yapılandırılırken; “aile refahının korunması” devletin temel görevlerinden biri olarak tanımlanmıştır.^[67]

Bu kapsamda, aileye yönelik hizmetlerin hem nicelik hem nitelik bakımından artırılması (daha fazla insana ulaşması ve daha kaliteli olması) amaçlanmaktadır. Eleştirel açıdan bakıldığında, bu strateji aynı zamanda sosyal devletin sorumluluklarının bir kısmını ailenin dayanışma kapasitesine yüklemektedir. Özellikle küresel neoliberal etkilerle, devletin bakım ve koruma işlevlerinin aile kurumuna devredilmesi eğilimi görülmektedir.^[68] Bunun, güçlü aile yapılarında dayanışmayı artıracağı; ancak zayıf ailelerde riskleri derinleştirebileceği unutulmamalıdır. Dolayısıyla aileye yönelik sosyal hizmet stratejileri, aile kurumunu desteklerken devletin diğer sosyal politika araçlarıyla dengeli yürütülmesi gereken bir alandır.^[69]

3.3. Psikososyal Destek, Aile Danışmanlığı ve Koruyucu Önlemler

Aile refahını artırmaya yönelik politikaların önemli bir boyutu da psikososyal destek hizmetleri, aile danışmanlığı ve koruyucu önleyici tedbirlerdir.^[70] Kalkınma planları, aile içi sorunların çözümü ve aile bütünlüğünün korunması için bu alanlarda kapsamlı girişimler öngörmüştür. Özellikle artan boşanma oranları, bağımlılığın artan çeşitli türleri, aile içi şiddet vakaları ve çocuk istismarı gibi riskler karşısında erken müdahale ve danışmanlık mekanizmalarının güçlendirilmesi temel politika haline gelmiştir.

10. Kalkınma Planı^[71] kapsamında uygulamaya konulan Aile ve Boşanma Süreci Danışmanlığı hizmeti^[72], evliliklerde yaşanan çatışmaların veya boşanma aşamasındaki çiftlerin sağlıklı bir şekilde yönlendirilmesini hedefleyen önemli bir adımdır. Belediyeler ve bakanlık işbirliğiyle, boşanma sürecindeki ailelere psikososyal destek vermek üzere uzmanların görevlendirilmesi planlanmıştır. Bu kapsamda Aile Danışma Merkezlerinin yaygınlaştırılması ve her büyükşehir belediyesinde en az bir merkez kurulması hedeflenmiştir. Boşanma süreci danışmanlığıyla amaçlanan, ayrılık kaçınılmaz olsa bile çatışmanın en aza indirilmesi, çocukların bu süreçten en az zararla çıkmasının sağlanması ve mümkünse uzlaştırıcı bir rol üstlenilmesidir. Söz konusu hizmet, Türkiye’de geleneksel olarak mahkeme süreçlerinde ele alınan boşanma olgusuna sosyal hizmet perspektifinden yaklaşarak koruyucu bir işlev görmeyi amaçlamaktadır.

Aile danışmanlığı yaygınlaştırılan bir hizmettir.^[73] 2012’de yürürlüğe giren Aile Danışmanlığı yönetmeliği ile standartlar belirlenmiş; aile danışmanlarının eğitimi ve sertifikasyonu düzenlenmiştir. 10. Kalkınma Planı’nda “aile danışmanlığı hizmetinden yararlanan kişi sayısının 40 bine çıkarılması” hedeflenmiştir. ASHB 2024 yılı faaliyet raporunda 23 bin başvuruya hizmet verildiği aktarılmıştır. Aynı raporda 2012-2024 arasında 135.237 başvuruya hizmet sunulduğu belirtilmiştir. Plan döneminde belediyeler, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ve STK’lar ailelere profesyonel danışmanlık sunmuş; evlilik, ebeveynlik, ergenlik sorunları, aile içi iletişim konularında rehberlik verilmiştir. Evlilik öncesi eğitim programları ülke genelinde standardize edilmiştir. Sağlık Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı ve STK’ların işbirliğiyle yeni evlenecek çiftlere eğitim setleri hazırlanmış; askerlik ve üniversite kurumları üzerinden gençlere evlilik ve aile hayatı seminerleri verilmiştir. Bu uygulamalar, evlilik kurumuna hazırlık aşamasında koruyucu önlemler olarak değerlendirilebilir.

Aile içi şiddetin ve istismarın önlenmesi, psikososyal destek ve koruyucu hizmetlerin belki de en kritik boyutudur.^[74] Kalkınma planları da bu konuda somut hedefler içermektedir. 10. Kalkınma Planı eylem programında Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM) sayısının kademeli olarak 81 ile çıkarılması net bir hedef olarak konmuş ve 2017 sonuna kadar bu hedef gerçekleştirilmiştir.^[75] ŞÖNİM’ler, şiddet mağduru kadınlar ve aile bireyleri için hukuki, psikolojik ve barınma desteği sağlayan uzmanlaşmış merkezlerdir.^[76] Plan doğrultusunda ŞÖNİM altyapısının güçlendirilmesi, personel eğitimi ve kurumlar arası işbirliğinin artırılması sağlanmıştır.

Kalkınma planları farkındalık eğitimleri ve önleme mekanizmalarına odaklanmıştır. 11. Plan, aile içi şiddeti doğuran tutumların eğitimle dönüştürülmesini amaçlayan faaliyetler öngörmüştür. Bu kapsamda okullarda şiddetle mücadele müfredatının güçlendirilmesi ve medya kampanyalarıyla toplumsal bilincin artırılması planlanmıştır. 10. Plan programında belediyelerdeki kadın danışma merkezlerince bilgilendirme toplantıları ve emniyet personeline aile içi şiddet eğitimi verilmesi yer almıştır. Bu çabalar, şiddetin erken tespiti ve mağdurların korunmasını amaçlamaktadır. Çocukların ihmal ve istismarının önlenmesi koruyucu aile politikalarının temelidir.^[77] Kalkınma planları, çocuk koruma sisteminin aile merkezli gelişimini desteklemiştir. Eylem planlarında Çocuk Erken Tanı ve Uyarı Sistemi kurulması ve riskli çocukların tespiti bulunmaktadır. Çocuk Destek Merkezlerinin artırılması ve rehber öğretmenlerin riskli durumları bildirmesiyle istismar vakalarının tespiti hedeflenmiştir.

Psikososyal destek boyutunda, sadece kriz durumları değil rutin dönemler de ele alınmaktadır. 11. Kalkınma Planında afet ve acil durumlarda ailelere psikososyal destek hizmetlerinin koordineli sunulacağını belirtirken normal zamanlarda da ASDEP ve sosyal hizmet merkezleri aracılığıyla ailelerin düzenli takibinin yapılacağını belirtmiştir.^[78] Özellikle travmatik olaylar (doğal afetler, salgınlar vb.) sonrasında ailelere yönelik rehberlik ve danışmanlık hizmetleri, planların öngördüğü bir dayanıklılık geliştirme stratejisidir.^[79]

Genel olarak bakıldığında, 2000 sonrası dönemde Türkiye’de aile danışmanlığı ve koruyucu-önleyici hizmetler büyük bir dönüşüm geçirmiş, hem nicelik hem nitelik olarak büyümüştür.^[80] Aile içi sorunlarla başa çıkmada “önleyici sosyal hizmet” yaklaşımı benimsenmiş; sorun ortaya çıktıktan sonra müdahaleden ziyade, sorun oluşmadan önce eğitim ve danışmanlıkla risklerin azaltılması hedeflenmiştir.^[81] Bu yaklaşım, sosyal hizmet disiplininin çağdaş eğilimleriyle uyumlu olup aileyi birincil önemde müdahale birimi olarak görmektedir. Bütüncül değerlendirildiğinde, psikososyal destek ve koruyucu önlemler alanında aile politikaları hem geleneksel aile birliğini korumayı hem de bireylerin haklarını güvenceye almayı hedefleyen çok boyutlu bir perspektif sunmaktadır.

3.4. Tek Ebeveynli Aileler ve Risk Altındaki Gruplara Yönelik Politikalar

Son yirmi yılda Türkiye’de aile yapısında önemli değişimler yaşanmış; tek ebeveynli aileler ve diğer risk altındaki aile gruplarının sayısı artmıştır.^[82] Bu gelişme kalkınma planlarına da yansımış ve bu gruplara yönelik özel politikalar geliştirilmeye başlanmıştır. 10. Kalkınma Planı muhtemelen ilk kez tek ebeveynli aileleri açıkça politika hedefi haline getirmiştir. Planın ilgili programında, “tek ebeveynli ailelerin ihtiyaçlarının belirlenmesi, sorunlarının çözümünde danışmanlık verilmesi ve izleme-takip mekanizmalarının kurulması” gerektiği vurgulanmıştır. Tek ebeveynli ailelere yönelik hizmetlerin kurumsallaştırılması da gündeme gelmiştir. Belediyeler bünyesindeki aile danışma birimleri ve sosyal hizmet merkezleri, bu aileleri tespit ederek periyodik danışmanlık sunmaya başlamıştır. Örneğin, yoksul durumdaki dul kadınlara yönelik nakdi destek programları uygulamaya konmuş; belirli bir gelirin altında kalan eşini kaybetmiş kadınlara düzenli ödeme yapılmaya başlanmıştır. Bu tür programlar, kadın yoksulluğuyla mücadele ve çocukların bakımının desteklenmesi açısından önem taşır. Kalkınma planları her ne kadar bu spesifik programlardan bahsetmese de, “dezavantajlı durumdaki ailelere sosyo-ekonomik destek” verilmesi gereğini sıklıkla dile getirmektedir. Nitekim 1996 yıllık programında bile sağlıklı nüfus, yaşlılık, engellilik gibi nedenlerle dezavantajlı ailelere destek olunması gerektiği belirtilmiştir. Bu çizgi, günümüzde tek ebeveynli aileler, engelli ve yaşlı birey sahibi aileler gibi çeşitli risk gruplarını kapsamaktadır.

Türkiye’de boşanma ve tek ebeveynli hane oranlarındaki yükseliş, istatistiklere de yansımıştır. TÜİK (2025)^[83] verilerine göre 2001 yılında yaklaşık 92 bin çift boşanmışken 2024 yılında boşanma sayısı yaklaşık 190 bine çıkmıştır. Boşanma hızındaki artış, daha fazla sayıda çocuklu hanenin değişime uğraması ve anne veya babayla çocuklardan oluşan yeni aile formlarının çoğalması demektir.^[84] Nitekim 2024 itibariyle Türkiye’de hanehalklarının %10,9’u tek ebeveynli ailelerden oluşmaktadır. Aynı şekilde tek kişilik (yalnız yaşayan) hane oranı da %20’ye yükselmiştir. Bu veriler, geniş aile ve iki ebeveynli çekirdek aile modelinin görece azalırken, tek ebeveynli ve tek kişilik aile tiplerinin yükseldiğini göstermektedir. Kalkınma planları, bu dönüşümü yakından izleyerek “parçalanmış aile yapılarında artış” yaşandığını tespit etmiş ve bunu bir sosyal risk alanı olarak tanımlamıştır. Geleneksel değerlere önem atfeden yaklaşımlar, aile parçalanmasının getirebileceği olumsuzluklara (çocukların psikososyal gelişimi, ekonomik zorluklar, vb.) dikkat çekmekte ve bu ailelere yönelik koruyucu politikaları zorunlu görmektedir.

Risk altındaki gruplara dair politikalar tek ebeveynlerle sınırlı değildir. Yoksulluk sınırının altındaki aileler, engelli ve ağır hasta yakını olan aileler, yaşlı yalnız bireylerin aileleri, göçmen ve sığınmacı aileler de kalkınma planlarının sosyal politika hedeflerindedir. 10. Plan’da aileye dair politikalar çerçevesinde gelir dağılımının iyileştirilmesi ve sosyal harcamaların etkinliğinin artırılması üzerinde durulmuştur. Bu kapsamda sosyal yardımların aile odaklı şekilde ihtiyaç gruplarına ulaştırılması amaçlanır. On Birinci Kalkınma Planı’nda ise ailenin ekonomik ve sosyal işlevlerini olumsuz etkileyen bağımlılık türlerine dikkat çekilmiş; bağımlılıklarla mücadelede ailelere yönelik bilgilendirme ve destekleyici çalışmaların planlanması öngörülmüştür. Madde bağımlılığı veya kumar gibi sorunları olan bireylerin ailelerine psikososyal destek verilmesi, gençlerin zararlı alışkanlıklardan korunması için ailelerin eğitilmesi gibi önlemler alınması hedeflenmiştir. Kalkınma planları, kötü alışkanlıklarla mücadelenin aile kurumu üzerinden yürütülmesini öngörmekte, belediye gençlik merkezlerinin yaygınlaştırılması ve ailelere farkındalık eğitimleri düzenlenmesini listelemektedir.

Engelli ve yaşlı aile bireylerine yönelik politikalar, risk altındaki gruplar için önemlidir. Türkiye’de engelliye sahip ailelerin temel destek mekanizması evde bakım aylığıdır (bakıma muhtaç ağır engellinin yakınına verilen maaş). Kalkınma planları engelli ve yaşlı bakımında aile temelli modeli desteklerken, yerel yönetimler Yaşlı Destek Programı (YADES) gibi yenilikçi uygulamaları teşvik etmiştir.^[85] YADES kapsamında büyükşehirlerde yaşlılara ev işleri yardımı, teknisyen desteği ve ziyaret hizmetleri sunulmuştur. Engelli bireylerin eğitim ve istihdam olanaklarını artırmak için ücretsiz taşıma programları ve bakım veren aile üyelerine erken emeklilik gibi haklar sağlanmıştır. Bu önlemler, engelli bireyin aileye getirdiği yükleri azaltarak ailenin dayanıklılığını artırmayı amaçlar.

Kalkınma planları, 2000’ler sonrasında aile politikalarında “her ailenin kendi ihtiyacına göre desteklenmesi” yönünde ilkesel bir çerçeve benimsemiştir. Bu yaklaşım, geleneksel olarak tek tip aile modeli üzerinden şekillenen politika dilinin yerine, tek ebeveynli aileler, geniş aileler, yaşlı çiftler gibi farklı aile tiplerini gözeten bir perspektifin plan düzeyinde ifade edildiğini göstermektedir. Bununla birlikte, bu ilkesel yönelimin uygulamaya aynı ölçüde yansımadığı; özellikle tek ebeveynli ailelerin ekonomik kırılganlıklarının ve boşanmış kadınların yoksulluk riskinin yüksekliğinin devam ettiği görülmektedir. Türkiye’de 2022 itibarıyla yoksulluk oranı %21’i aşarken, görece yoksulluk %14 düzeyindedir ve bu oranlarda kadınların ve çocukların orantısız biçimde temsil edildiği rapor edilmektedir. Dolayısıyla risk altındaki aile gruplarına yönelik politika hedeflerinin başarısı, yalnızca aile odaklı düzenlemelerle değil, genel sosyal politika tedbirlerinin etkinliğiyle yakından ilişkilidir. Kalkınma planlarında bu bağın kurulduğu ve aile politikalarının sürdürülebilir kalkınma hedefleriyle ilişkilendirildiği görülmekte; ancak plan metinlerinde yer alan “hiç kimseyi geride bırakmama” ilkesinin sahaya ne ölçüde yansıdığı ayrı bir değerlendirme alanı olarak önemini korumaktadır.

3.5. Nüfus, Doğurganlık ve Aile Yapısı Üzerinden Demografik Politikalar

2000’ler sonrası Türkiye’de aile politikalarının önemli bir yönü de demografik hedefler doğrultusunda şekillenmiştir. Özellikle doğurganlık hızı, nüfus artış hızı, aile yapısındaki değişimler ve ilk evlenme yaşı kalkınma planlarında yakından izlenmiş ve çeşitli politikalara yön vermiştir. Türkiye, 1990’lara dek uyguladığı nüfus planlaması (doğurganlığı azaltıcı) politikalarını 2000 sonrasında tersine çevirerek nüfusun dinamik yapısını koruma hedefini benimsemiştir.^[86] Bu dönüşümün arka planında, doğurganlık oranlarındaki düşüş ve nüfusun yaşlanma trendine girmesi yatmaktadır. TÜİK (2025)^[87] verilerine göre 1960 yılında 6,3, 1980 yılında 4,4, 1995 yılında 2,8, 2001 yılında 2.38, 2010 yılında 2,0 olan toplam doğurganlık hızı, 2024 yılında 1.48 çocuğa kadar gerileyerek Türkiye tarihinde kaydedilen en düşük sevciyeye inmiştir. Bu değer, nüfusun kendini yenileme düzeyi olan 2.10’un oldukça altındadır ve Türkiye’yi uzun vadede nüfus daralması riskiyle karşı karşıya bırakmaktadır. Nitekim 2024 itibariyle yıllık nüfus artış hızı ‰3.4 gibi çok düşük bir orana inmiştir^[88]. Ülke nüfusu yapısal olarak da değişime uğramış; genç nüfus oranı azalırken 65 yaş üstü nüfus oranı %10’a yaklaşmıştır.

Kalkınma planları bu demografik tabloya kayıtsız kalmamış ve pro-natalist (doğurganlığı artırmaya yönelik) politikaları gündeme getirmiştir. Onuncu Kalkınma Planı’nda aile ve nüfus politikaları çerçevesinde, toplam doğurganlık hızının nüfusun yenilenme düzeyinin üzerine çıkarılması temel hedefler arasında yer almıştır. Bu doğrultuda 2015 yılında uygulamaya konulan Doğum Yardımı programı kapsamında, yeni doğan her çocuk için annelere nakdî destek sağlanması kararlaştırılmıştır. Aynı dönemde, çalışan annelere doğum sonrası altı aya kadar yarı zamanlı çalışma hakkı tanınmıştır: ilk çocuk sonrası 2 ay, ikinci çocuk sonrası 4 ay, üçüncü çocuk sonrası 6 ay yarı zamanlı çalışma imkânı getirilmiştir. Bu düzenleme, kadınların çocuk yapmaya teşvik edilmesi ve iş hayatından kopmamaları amacıyla geliştirilmiştir. Devlet memurları için kullanılan doğum ve süt izni haklarının özel sektör çalışanlarına genişletilmesi sağlanmıştır. Memurlarda mevcut 10 günlük babalık izni, 2015’te tüm çalışan babalara en az 5 gün olarak yaygınlaştırılmıştır. Bu da babaların yeni doğan bakımına katılımını özendiren adımdır.

12. Kalkınma Planı’nda^[89] yer alan aile tanımı, önceki planlara kıyasla daha net bir biçimde aileyi toplumun kültürel sürekliliğini sağlayan temel kurum olarak konumlandırmaktadır. Plan metninde ailenin “kadın ve erkeğin evlilik bağıyla kurulan, millî ve manevî değerlerin taşıyıcısı bir yapı” olarak tanımlanması, Türkiye’de aile politikasının uzun süredir benimsediği aileyi değer temelli ve kültürel bir çerçevede ele alma yaklaşımının devam ettiğini göstermektedir. Belgede yer alan “aile yapısını zayıflatan küresel eğilimler”, “değer erozyonu” ve “aile kurumunun korunması” gibi ifadeler ise, hızlı toplumsal değişimin getirdiği risklere karşı aileyi destekleme ve güçlendirme gereğini vurgulayan koruyucu bir politika diline işaret etmektedir. Bu yaklaşım, bir yandan doğurganlıkta yaşanan düşüş, yalnızlaşma, bireyselleşme ve dijitalleşme gibi yapısal dönüşümlere karşı aileyi güçlendirmeyi hedeflerken; diğer yandan aileyi toplumsal istikrarın, kültürel devamlılığın ve kuşaklar arası dayanışmanın merkezi bir unsuru olarak ele almaktadır. Dolayısıyla kalkınma planlarında aile, yalnızca sosyal bir birim olarak değil, aynı zamanda toplumun değer dünyasını ve sosyal bütünlüğünü ayakta tutan bir temel yapı olarak konumlandırılmakta; bu çerçeve, aile politikalarına yön veren kültürel ve toplumsal hassasiyetlerin altını çizmektedir.

2025 yılı itibarıyla ise pro-natalist politikalar daha da kapsamlı hale gelmiştir. Ailenin korunması ve güçlendirilmesi politikalarının bir parçası olarak yürürlüğe giren yeni “Yeni Doğum Yardımı” programı, yalnızca tek seferlik destekten ibaret olmayıp, düzenli ve uzun vadeli ödemeler içeren bir yapıya kavuşturulmuştur. Buna göre 1 Ocak 2025 ve sonrasında doğan çocuklar için; ilk çocukta tek seferlik 5.000 TL, ikinci çocuk için 5 yaşına kadar aylık 1.500 TL, üçüncü ve sonraki çocuklar için ise 5 yaşına kadar aylık 5.000 TL doğum yardımı ödenmektedir.^[90] Böylece ailelere doğrudan nakdi destek sağlanmakla kalınmamakta, aynı zamanda çocuk bakımının ilk yıllarında ekonomik yükün hafifletilmesi hedeflenmektedir. Ayrıca, “Evlenecek Gençlerin Desteklenmesi Projesi” kapsamında 2 yılı geri ödemesiz, toplam 48 ay vadeli ve 150.000 TL tutarında faizsiz kredi imkânı sunulmuş; bu krediyi kullanan çiftlere çocuk sahibi olmaları halinde borç erteleme avantajı tanınmıştır.^[91] Söz konusu uygulamalar, gençleri evliliğe ve ebeveynliğe teşvik etmeyi, aynı zamanda ekonomik engelleri azaltarak doğurganlık kararlarını kolaylaştırmayı amaçlamaktadır.

Bu yeni teşvik mekanizmaları, yalnızca demografik hedeflere ulaşmayı değil, aynı zamanda ailelerin yaşam döngüsü boyunca desteklenmesini hedefleyen daha kapsamlı bir sosyal politika vizyonunun parçası olarak görülmelidir. Ancak, literatürde bu tür maddi teşviklerin doğurganlık üzerindeki kalıcı etkisinin sınırlı olabileceği, sürdürülebilirlik için istihdam, bakım hizmetleri ve kreş desteği politikalarıyla birlikte yürütülmesi gerektiği de vurgulanmaktadır.^[92] Ayrıca 2024 yılında yürürlüğe giren yönetmelikle, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na tabi kadın ve erkek memurlara, çocuklarının doğumundan itibaren ilköğretim çağına başlayana kadar yarı zamanlı çalışma hakkı tanınmıştır. Bu hak, yalnızca annelere değil babalara ve evlat edinen ebeveynlere de uygulanmakta; böylece ebeveynlik sorumluluklarının paylaşımını teşvik eden ve iş-yaşam dengesine yönelik önemli bir sosyal politika adımı olarak değerlendirilmektedir.

Demografik politikalar kapsamında evlilik yaşının düşürülmesi ve evliliğin teşvik edilmesi de dolaylı biçimde gündeme gelmektedir. Her ne kadar ortalama ilk evlenme yaşı kadınlarda 22,7’den 25,8’e; erkeklerde ise 26,0’dan 28,3’e yükselmiş olsa da, gençlerin evlilikten uzaklaşmaması için çeşitli teşvik mekanizmaları geliştirilmiştir. Bu çerçevede, 27 yaşından önce evlenenlere tasarruflarına ek olarak devlet katkısı sağlanan “çeyiz hesabı” uygulaması yürürlüğe girmiştir. Benzer şekilde, 2023 seçim beyannamelerinde yeni evlenecek gençlere yönelik faizsiz kredi vaatleri yer almıştır. Her ne kadar bu düzenlemeler kalkınma planlarında doğrudan ifade edilmese de, Türkiye’nin demografik kaygılarının aile politikalarına yansıyan göstergeleri olarak değerlendirilebilir.

Nüfus politikalarının aile yapısı üzerinden bir boyutu da geniş ailelerin teşviki ve kuşaklararası dayanışmanın güçlendirilmesidir.^[93] 11. Kalkınma Planı, “geniş ve büyük aile modelleri özendirilecek, kuşaklararası dayanışma güçlendirilecektir” hedefini koymuştur. Bu ifade, üç neslin bir arada yaşadığı veya yakın ilişki sürdürdüğü aile yapısının destekleneceğini belirtir. Asgari geçim indirimi uygulamasında 2016’da yapılan değişiklikle, üçüncü çocuk için indirim oranı %5’ten %10’a çıkarılmıştır. Bu teşvikler, çok çocuklu aileleri ekonomik olarak destekleme amacındadır. Ayrıca evlat edinme durumunda annelik haklarının biyolojik annelerle eşitlenmesi düzenlemeleri yapılmıştır.

Demografik politikaların bir yönü de yaşlanan nüfusa uyum sağlamaktır. Türkiye her ne kadar genç nüfus avantajını belli ölçüde korusa da, yaşlı nüfus payı hızlı artmaktadır.^[94] Kalkınma planları bu duruma yönelik olarak aktif yaşlanma ve aile içinde yaşlı bakımını destekleme stratejileri geliştirmiştir.^[95] Yaşlıların aile yanında daha uzun süre kalabilmesi için evde sağlık hizmetleri, gündüz bakım merkezleri gibi çözümler planlanmıştır. Örneğin belediyeler tarafından yaşlılara gündüzlü bakım veren merkezlerin yaygınlaştırılması 10. Plan eylemleri arasındadır. Yine 11. Kalkınma Planı, yaşlıların bağımsız ve aktif yaşayabildiği bir ortam oluşturularak yaşam kalitelerinin artırılmasını hedeflemiştir. Bu hedef, aile içinde yaşlı bakımını destekleyici politikalar (evde bakım ücreti, vergi muafiyeti, bakım sigortası tartışmaları vb.) ile birlikte ele alınmaktadır.

Sonuç olarak, kalkınma planları bağlamında Türkiye’nin demografik politikaları aile üzerinden şekillenen proaktif bir karakter kazanmıştır. “Dinamik nüfus yapısının korunması”, 2023 vizyonunun bir parçası olarak tanımlanmış ve bunun yolu da aileyi güçlendirmek, çocuk sahibi olmayı kolaylaştırmak olarak belirlenmiştir. Bu politikalar kimi zaman nüfusçu bir söylemle (örneğin en az üç çocuk tavsiyesi) dile getirilmiş, kimi zaman da yapısal önlemlerle desteklenmiştir. Uygulanan tedbirlerin kısa vadede doğurganlık üzerindeki etkisi sınırlı kalsa da (TÜİK, 2025)^[96] verileri doğurganlık düşüşünün 2016 sonrasında da sürdüğünü gösteriyor), uzun vadede aile davranışlarını etkileme potansiyeli bulunmaktadır. Burada önemli olan, nüfus hedefleriyle kadınların ve ailelerin bireysel hak ve tercihleri arasında denge kurmaktır. Akademik çevreler, salt doğum sayısını artırmaya odaklı politikaların bireylerin eğitim ve kariyer hedefleriyle çatışmamasını, aksine “win-win” senaryoların çalışmasını önermektedir. Bu bağlamda Türkiye’nin demografik geleceği, aile politikalarının başarısına ve bu politikaların ne kadar kapsayıcı ve dengeli biçimde uygulandığına sıkı sıkıya bağlı olacaktır.

4. Tartışma

Türkiye’de aile odaklı sosyal politika alanında son yıllarda önemli ilerlemeler kaydedilmiş olup, bu alandaki güçlü yönler ve sınırlılıklar akademik bir bakış açısıyla değerlendirilebilir. Güçlü yönler bakımından, aile refahının geliştirilmesi devlet politikalarında öncelikli bir hedef haline gelmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 41. maddesi aileyi toplumun temeli olarak tanımlamakta ve devletin ailenin huzur ve refahı için gerekli tedbirleri almasını emretmektedir. Bu anayasal ilke, güncel strateji belgelerine de yansımıştır. Örneğin, 12. Kalkınma Planı (2024-2028) aile kurumunun korunup güçlendirilmesini, sağlıklı nesillerin yetişmesi ve dinamik nüfus yapısının sürdürülmesi için temel amaçlardan biri olarak vurgulamıştır. Benzer şekilde Cumhurbaşkanlığı himayesinde ASHB uhdesinde hazırlanan “Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Belgesi (2024-2028)” tüm paydaşları ortak bir çerçevede buluşturup aile yapısını korumaya yönelik somut adımlar içermektedir.

Kurumsal açıdan bakıldığında, aile politikalarının tek elden ve etkin biçimde yürütülmesi için önemli adımlar atılmıştır. 2011 yılında Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının kurulması, daha önce farklı kurumlarca yürütülen aileyle ilgili hizmetlerin tek çatı altında toplanmasını sağlamıştır. Böylece aileye yönelik faaliyetler daha merkezi ve icracı bir yapıda uygulanmaya başlamış, önceki dağınık yapı büyük ölçüde giderilmiştir. Bunun yanı sıra, aile refahına yönelik hizmetler pek çok bakanlık ve kurum tarafından çok boyutlu bir şekilde sunulmaktadır. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı başta olmak üzere Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı ve yerel yönetimler ailelere ekonomik destek, sağlık, eğitim ve danışmanlık gibi farklı alanlarda hizmet sağlamaktadır. Bu çok sektörlü yapı, kadınlar, çocuklar, engelliler ve yaşlılar gibi çeşitli kesimlerin ihtiyaçlarını kapsayacak şekilde aile politikalarının geniş bir yelpazede ele alınmasına imkân tanımaktadır.

Aile politikalarının kapsamının giderek genişlemesi de önemli bir olumlu yön olarak belirtilebilir. Geçmişte daha çok nüfus planlaması gibi tek boyutlu amaçlarla ele alınan aile politikaları, özellikle 2000’li yıllardan itibaren aile refahının kendisinin önemli bir hedef olarak kabul edilmesiyle dönüşüm geçirmiştir. Kalkınma planları incelendiğinde aileyle ilgili yalnızca ekonomik konuların değil, aynı zamanda kadının toplumdaki yeri, aile içi şiddet ve bağımlılık gibi sosyal sorunların da politika gündemine alındığı görülmektedir. Örneğin, 1996-2000 dönemine ait planlarda aile içi sorumlulukların paylaşılması ve kadının ekonomik-sosyal hayata katılımında eşitliğin sağlanması vurgulanmış; 2010’lar ve sonrasında ise kadına yönelik şiddetin önlenmesi, çocuk koruma hizmetlerinin yaygınlaştırılması gibi konular aile politikalarının ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Aile kurumunu etkileyen güncel riskler (ör. boşanma artışı, tek ebeveynli aileler, kuşaklar arası iletişim azalması) resmi belgelerde tespit edilerek bu alanlarda önleyici politikalar geliştirilmeye başlanmıştır. Bu durum, aile politikalarının daha bütüncül bir yaklaşımla ele alındığını ve sosyal boyutunun güçlendiğini göstermektedir. Somut programlar düzeyinde de aile politikalarının güçlü yönleri bulunmaktadır. Onuncu Kalkınma Planı kapsamında başlatılan “Ailenin ve Dinamik Nüfus Yapısının Korunması Programı”, aile refahını artırmak ve demografik yapıyı desteklemek üzere çok sayıda eylem öngörmüştür. Bu program çerçevesinde evlilik öncesi eğitim, Aile Eğitim Programı (AEP) ve aile danışmanlığı hizmetlerinin yaygınlaştırılması hedeflenmiş, belirli performans göstergeleri tanımlanmıştır.

Bununla birlikte, kalkınma planlarında ortaya konan demografik hedefler, önceki bölümlerde ayrıntılarıyla ele alınan güncel nüfus göstergeleriyle birlikte değerlendirildiğinde, bu hedeflere ulaşmanın çeşitli açılardan güçleştiğini gösteren işaretler bulunmaktadır. Toplam doğurganlık hızının 2000’li yılların ortasından bu yana belirgin bir düşüş eğilimi sergilemesi ve 2024 itibarıyla tarihsel olarak en düşük seviyelerine inmesi, bu görünümü destekleyen temel göstergelerden biridir. Nitekim ülkelerin son yedi yıldaki doğurganlık hızı değişimleri karşılaştırıldığında Türkiye’nin, Çin, Güney Kore, Arjantin ve Kuveyt’ten sonra doğurganlığı en hızlı gerileyen beşinci ülke konumunda olduğu görülmektedir.^[97] Eğilimin orta vadede benzer biçimde devam etmesi hâlinde, bugün toplam doğurganlık hızı birçok Avrupa Birliği ülkesinin üzerinde seyreden Türkiye’nin, zaman içinde AB ortalamasının altına gerileyebileceğini ve genç nüfus oranında belirgin bir azalma yaşanabileceğini öngören projeksiyonlar bulunmaktadır. Bu tablo, kalkınma planlarında yer alan “dinamik nüfus yapısının korunması” hedefine ulaşılmasının, yalnızca doğum teşviklerine değil, çocuk sahibi olma kararlarını etkileyen değerler, istihdam güvencesi, bakım ve kreş hizmetlerine erişim, barınma olanakları ve aile yaşamını destekleyen sosyal politikaların bütüncül bir biçimde güçlendirilmesine bağlı olduğunu göstermektedir.

Zayıf yönler ve sınırlılıklar açısından değerlendirilmeye devam edildiğinde Türkiye’de mevcut aile politikalarının bazı önemli sorunları olduğu görülmektedir. Birincisi, aileye yönelik hizmetlerin niteliği konusundaki eksiklikler dikkat çekmektedir. Mevcut politikalar sıklıkla hizmetlerin sayısal genişlemesine odaklanmakta, ancak hizmet kalitesinin değerlendirilmesi ve iyileştirilmesi ikinci planda kalabilmektedir. Nitekim yapılan bir araştırmada^[98], aileye yönelik hizmetlerin daha çok niceliksel olarak ifade edildiği ve sürdürülebilir kalkınma bağlamında niteliğinin geliştirilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Yardım programlarında ulaşılan kişi sayıları veya dağıtılan nakdi yardımlar artarken, verilen hizmetlerin uzun vadeli etkisi, yarattığı değişim ve hizmet alanların memnuniyeti gibi nitel boyutlar yeterince izlenmemektedir. Bu durum, aile politikalarının gerçek anlamda etkililiğini sınırlayabilmektedir. Öte yandan, evliliği teşvik etmeye yönelik finansal araçların fiilî kullanım düzeyinin oldukça sınırlı kaldığı görülmektedir. Nitekim Bakanlığın 2024 Faaliyet Raporu’na göre, 2016’da başlatılan Çeyiz Hesabı uygulaması kapsamında Aralık 2024 itibarıyla yalnızca 1.345 aktif hesap bulunmakta ve toplam birikim 46,9 milyon TL düzeyindedir. Bu göstergeler, söz konusu mekanizmanın beklenen yaygınlığa ulaşamadığını, dolayısıyla demografik hedefler açısından sınırlı bir etki yarattığını düşündürmektedir. Teşvik araçlarının etkisinin düşük kalması, Türkiye’de gençlerin evliliğe yönelimlerini belirleyen ekonomik ve sosyo-kültürel dinamiklerin tek boyutlu finansal desteklerle tam olarak karşılanamadığına işaret edebilir.

Kalkınma planlarının uygulama sürecine bakıldığında, politika hedefleri ile sahadaki gerçekleşmeler arasında da belirgin bir uyumsuzluk olduğu görülmektedir. Plan metinlerinde doğurganlığın yenilenme düzeyinin üzerine çıkarılması, kurumsal kreş kapasitesinin artırılması, aile danışmanlığı ve psikososyal destek hizmetlerinin yaygınlaştırılması gibi iddialı hedefler yer almasına karşın; istatistikler toplam doğurganlık hızının tarihsel olarak en düşük düzeylere gerilediğini ve ücretsiz/erişilebilir çocuk bakım hizmetlerinin hâlâ sınırlı kaldığını göstermektedir. Benzer şekilde, aileyi destekleyici sosyal hizmetlerin hem yatay (kurumlar arası) hem dikey (merkez-yerel) koordinasyonu, bakanlıkların art arda birleştirilip ayrıldığı kurumsal yeniden yapılanmalar gibi nedenlerle kırılganlaşmaktadır. Öte yandan, sosyal yardımların kapsamının genişlemesi olumlu olmakla birlikte, yardım odaklı yaklaşımın koruyucu ve önleyici hizmetleri gölgelediği; hane ziyaretleri, danışmanlık ve eğitim programlarının çoğu kez nakdi destek mekanizmalarının gerisinde kaldığı görülmektedir. Bu tablo, kalkınma planlarının metin düzeyinde bütüncül ve iddialı bir aile politikası mimarisi sunsa da, uygulamada daha parçalı, tepkisel ve kısa vadeli reflekslerle işleyen bir yapının hâkim olduğuna işaret edebileceği değerlendirilmektedir.

Aile politikalarının etkinliğini değerlendirirken, çalışmanın önceki bölümlerinde ortaya konan hanehalkı yapısındaki belirgin dönüşümlerin de göz önünde bulundurulması önem taşımaktadır. Hane büyüklüğünün uzun vadede küçülmesi, tek kişilik hanelerin yaygınlaşması ve yaşam biçimlerinin çeşitlenmesi, aile yapısının klasik geniş aile modelinden daha bireyselleşmiş yapılara doğru yöneldiğini göstermektedir. Bu eğilim, bir yandan kentleşme, eğitim ve istihdam dinamikleriyle uyumlu yeni yaşam tercihlerine işaret ederken; diğer yandan bakım yükünün paylaşılması, kuşaklar arası dayanışmanın sürdürülmesi ve sosyal destek ağlarının işlerliği açısından yeni kırılganlık alanları ortaya çıkarabilmektedir. Bu nedenle, kalkınma planlarında öngörülen aile odaklı politikaların kapsam ve niteliğinin, hane yapılarındaki bu çeşitlenmeyi dikkate alacak biçimde yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir.

Bu çerçevede, mevcut aile politikalarında koruyucu ve önleyici hizmetlerin halen yeterince güçlü olmadığı eleştirisi de öne çıkmaktadır. Ailelerin sorunlarını oluşmadan engellemeye veya erken aşamada müdahaleye yönelik sosyal hizmet işlevleri, uygulamada istenen düzeyde değildir. Örneğin, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na bağlı sosyal hizmet merkezlerinde yürütülen ev ziyaretleri ve ihtiyaç değerlendirmeleri, şu an için daha çok formlarla sınırlı yüzeysel bir tespit olarak kalmaktadır. Bu süreçlerde tespit edilen sorunların çözümü için aktif sosyal hizmet müdahaleleri (örneğin psikososyal destek, aile danışmanlığı, uzun vadeli takiple güçlendirme) sınırlı düzeyde yürütülmektedir. Dolayısıyla mevcut yapıda sosyal yardımların dağıtımı öne çıkarken, ailelerin güçlendirilmesine yönelik rehabilite edici veya geliştirmeye yönelik hizmetler görece geri planda kalmaktadır.

Benzer bir sınırlılık, sosyal yardım odaklı yaklaşımlarda da görülmektedir. Nitekim yoksullukla mücadelede Türkiye’de sosyal yardımlara önemli bir pay ayrılmasına rağmen, yoksulluğun sadece ekonomik değil aynı zamanda sosyal etkileri olduğu; bu nedenle yalnızca ayni ve nakdi yardımların yoksulluğu kalıcı olarak azaltmada yeterli olamadığı literatürde^[99] belirtilmektedir. Ailelere düzenli maddi destek sağlamak tek başına onların yoksulluk döngüsünden çıkmasına yetmemektedir. İstihdam, eğitim ve sosyal hizmet müdahaleleri ile desteklenmeyen aileler, sosyal yardım bağımlılığı riskinden kurtulmakta zorlanabilirler.

Son olarak, aile politikalarının izlenmesi ve değerlendirilmesi konusundaki sınırlılıklara değinmek gerekir. Ailelere sunulan hizmetlerin kalitesi ve etkisi sistematik olarak değerlendirilmemekte; politika oluşturma süreçlerinde hizmet kullanıcılarının geri bildirimlerine yeterince yer verilmemektedir. Örneğin, sosyal hizmetlerden yararlanan ailelerin memnuniyet düzeyleri, uzun vadede yaşam koşullarında meydana gelen iyileşmeler gibi göstergeler düzenli olarak ölçülmemektedir. Bu tür verilerin eksikliği, hangi programların gerçekten işe yaradığının tespitini zorlaştırmakta ve bilimsel temelli politika iyileştirmelerini engelleyebilmektedir. Aynı zamanda hizmetten yararlananların karar alma süreçlerine katılımındaki eksiklik, sunulan hizmetlerin ihtiyaçlara uygunluk düzeyini olumsuz etkileyebilir. Dolayısıyla mevcut aile politikası uygulamalarında, veriye dayalı değerlendirme ve katılımcı geri bildirim mekanizmalarının güçlendirilmesine ihtiyaç vardır. Bu bütüncül değerlendirme, mevcut aile politikalarının stratejik hedefleri ile uygulama süreçleri arasındaki uyumsuzlukların giderilmesinin, politikaların etkililiğini artırmada temel bir gereklilik olduğunu ortaya koymaktadır

Sonuç

Bu çalışma, 2000 sonrası kalkınma planlarında aileye yönelik politika dilinin ve önceliklerin nasıl çerçevelendiğini inceleyerek Türkiye’de aile odaklı sosyal politikanın yönelimlerine ilişkin bütüncül bir tablo sunmayı amaçlamıştır. Bulgular, planların genelinde ailenin giderek daha fazla “toplumsal yapının temeli”, “toplumsal bütünlüğün çekirdeği” ve “demografik sürdürülebilirliğin güvencesi” olarak konumlandırıldığını; bu söylemin 10. 11. ve 12. Kalkınma Planları ile birlikte hem sosyal politika hem de değer temelli bir referans çerçevesi hâline geldiğini göstermektedir.

Aileye ilişkin politikaların araç seti incelendiğinde, sosyal yardımlar, aile temelli hizmet modelleri, danışmanlık ve eğitim programları, ASDEP ve benzeri saha temelli uygulamalar ile pro-natalist teşviklerin giderek çeşitlendiği; bu kapsamda evlenecek gençlere yönelik iki yılı geri ödemesiz fon destekleri ile doğum sonrası ailelere düzenli nakdi yardımlar gibi yeni mekanizmaların da politika repertuvarına eklendiği görülmektedir. Bu yönüyle kalkınma planları, yalnızca klasik nüfus politikalarına odaklanan dar bir çerçeveden çıkarak, aileyi sosyal hizmetler, psikososyal destek, bakım ilişkileri ve demografik hedefler arasında kesişen bir politika alanı olarak ele almaktadır. Bununla birlikte, doğurganlık, boşanma, hanehalkı büyüklüğü ve tek kişilik/tek ebeveynli hane oranlarındaki değişim, planlarda öngörülen “aile modeli” ile fiili toplumsal eğilimler arasında belirgin bir mesafe bulunduğuna işaret etmektedir.

Kurumsal düzeyde bakıldığında, aile politikalarının tek çatı altında toplanması, sosyal hizmet merkezlerinin yaygınlaştırılması ve aile odaklı programların çeşitlenmesi önemli bir kapasite artışına işaret etmektedir. Ancak uygulama süreçlerinde, hizmetlerin niteliğinin izlenmesi, etki değerlendirmelerinin sistematik biçimde yapılması ve kullanıcı geri bildirimlerinin karar alma mekanizmalarına yansıtılması konularında devam eden sınırlılıklar bulunmaktadır. Sosyal yardım eksenli yaklaşımın zaman zaman koruyucu-önleyici ve güçlendirici hizmetlerin önüne geçmesi, sahadaki uygulamanın kalkınma planlarında çizilen bütüncül mimariyle tam olarak örtüşmediğini düşündürmektedir.

Genel olarak, bulgular Türkiye’de aile odaklı politikaların son yirmi beş yılda hem kapsam hem de görünürlük bakımından güçlendiğini, ancak bu güçlenmenin demografik eğilimler, hane yapılarındaki çeşitlenme ve ekonomik-sosyal kırılganlıklar karşısında sınandığını ortaya koymaktadır. Bu tablo, aile politikalarının yalnızca normatif vurgular üzerinden değil; istihdam güvencesi, bakım hizmetlerine erişim, barınma koşulları ve kuşaklararası dayanışma gibi alanlarla eklemlenen bütüncül sosyal politika paketleri içinde değerlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir.

Bu çalışma, kalkınma planlarının aileye ilişkin söylem ve hedeflerini disiplinlerarası bir perspektifle yan yana getirerek, hem gelecekte yapılacak ampirik araştırmalar hem de politika tartışmaları için analitik bir zemin sunmaktadır. İlerleyen çalışmalarda, plan metinlerindeki hedeflerin farklı aile tipleri ve toplumsal gruplar üzerindeki somut etkilerini derinlemesine inceleyen saha araştırmalarının, aile politikalarının etkililiğinin değerlendirilmesi açısından önemli bir boşluğu dolduracağı değerlendirilebilir. Elde edilen genel çerçeve, aile politikalarının stratejik önemini korumakla birlikte, uygulamada bütüncül ve sürdürülebilir mekanizmalara duyulan ihtiyacı görünür kılmaktadır.

Kaynakça

2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu. Kanun No. 2828. Resmî Gazete, 27 Mayıs 1983, Sayı: 18059. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2828&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. 2024 Yılı Performans Programı. Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2025. https://www.aile.tr/media/193368/performans-2024.pdf

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. 2024-2028 Stratejik Planı. Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2024. https://www.aile.gov.tr/media/157370/stratejik-plan-2024.pdf

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Afet ve Acil Durumlarda Psikososyal Destek. Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2025. https://www.aile.gov.tr/sss/afet-ve-acil-durumlarda-psikososyal-destek/

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Aile Danışmanlığı Hizmet Modeli Raporu. Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2018.

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Aile Danışmanlığı. Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2025. https://www.aile.gov.tr/athgm/uygulamalar/aile-danismanligi-hizmeti/

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Aile Eğitim Programı. Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2025. https://www.aile.gov.tr/sss/aile-ve-toplum-hizmetleri-genel-mudurlugu/aile-egitim-programi/

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Belgesi ve Eylem Planı 2024-2028. Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2024. https://ulusaleylem.aile.gov.tr/media/m1garif1/ailenin-korunmasi-ve-gu-c-lendirilmesi-vizyon-belgesi-ve-eylem-plani.pdf

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Faaliyet Raporu 2024. Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2025. https://www.aile.gov.tr/media/197323/faaliyet-raporu-2024_son_28-02-2025.pdf

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planı (2016-2020). Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2016. https://www.aile.gov.tr/uploads/ksgm/uploads/pages/dagitimda-olan-yayinlar/kadina-yonelik-siddetle-mucadele-ulusal-eylem-plani-2016-2020-icin-tiklayiniz.pdf

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Psikososyal Destek Nedir? Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2025. https://www.aile.gov.tr/Raporlar/ATHGM/Psikosoyal_Destek_%20Nedir.pdf https://www.aile.gov.tr/sss/afet-ve-acil-durumlarda-psikososyal-destek/

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Türkiye’de Yaşlılara Yönelik Hizmetler Raporu. Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2018. https://www.aile.gov.tr/media/9323/kitaptuerkiyede-yaslilara-yonelik-hizmetler-kurumsal-ya%C5%9Fl%C4%B1-bak%C4%B1m%C4%B1-ve-illerin-durumu2018.pdf

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Yaşlı Destek Programı (YADES). Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2025. https://www.aile.gov.tr/eyhgm/sayfalar/yades/

Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. Türkiye Aile Yapısı Araştırması: Tespitler, Öneriler. İstanbul: Araştırma ve Sosyal Politika Serisi 07, 2014. https://www.aile.gov.tr/media/50219/taya2013trk.pdf

Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Türkiye Aile Yapısı İleri İstatistik Analizi. Ankara: Araştırma ve Politika Serisi 65, 2019. https://www.aile.gov.tr/media/35869/taya-18_turkce_kitap.pdf

Akkuş Güvendi, Merve. “Karşılaştırmalı Bir Perspektiften Türkiye’de Aile Politikaları”. İlke Politika Notu 8 (2018), 1-26. https://ilke.org.tr/images/yayin/pdf/karsilastirmali_bir_perspektiften_turkiyede_aile_politikalari.pdf

Akyüz, Münire - Fatih Altun. “Aileye Yönelik Sosyal Politikaların Süreç Analizi Yoluyla İncelenmesi”. Sosyal Çalışma Dergisi 6/2 (2022), 170-184. https://dergipark.org.tr/tr/pub/scd/issue/74490/1221011

Beyaz, Cenk - Faruk Taşçı (ed.). Sosyal Panorama 2025: Nüfus ve Aile. Ankara: SETA Yayınları, 2025. https://media.setav.org/tr/dosya/2025/08/sosyal-panorama-nufus-ve-aile.pdf

Beyaz, Cenk. Türkiye’nin Yüz Yılı: Türkiye’nin Demografisi. İstanbul: Nokta Yayınları, 2024.

Bilgili, Muhammed Yunus. “Ekonomik, Ekolojik ve Sosyal Boyutlarıyla Sürdürülebilir Kalkınma” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/49 (2017), 559-569.

Bloom, Elizabeth C. “The Effectiveness of Community Support Systems and Psychosocial Rehabilitation Services for Mentally Ill Children and Their Families”. International Journal of Psychosocial Rehabilitation 14/1 (2009).

Crosby, Danielle A. - Lisa Gennetian - Aletha C. Huston. “Child Care Assistance Policies Can Affect the Use of Center-Based Care for Children in Low-Income Families”. Applied Developmental Science 9/2 (2005), 86-106.

Cumhurbaşkanlığı. 1 No’lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi. Kararname No. 1. Resmî Gazete, 10 Temmuz 2018, Sayı: 30474. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/07/20180710-1.pdf

Cumhurbaşkanlığı. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının Kurulmasına... Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi. Resmî Gazete, 21 Nisan 2021, Sayı: 31461. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/04/20210421-5.pdf

Çolak, Çağrı D. “XI. Kalkınma Planında Yeni Kamu Yönetişimi Paradigmasından İzler”. Ombudsman Akademik 6/11 (2019), 39-71.

Devlet Planlama Teşkilatı. Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı (1990-1994). Ankara: Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı, 1989. https://ms.hmb.gov.tr/uploads/sites/23/2025/02/6-Altinci_Bes_Yillik_Kalkinma_Plani-1990-1994.pdf

Devlet Planlama Teşkilatı. Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1963-1967). Ankara: Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı, 1963. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Kalkinma_Plani_Birinci_Bes_Yillik_1963-1967.pdf

Devlet Planlama Teşkilatı. Dokuzuncu Beş Yıllık Kalkınma Planı (2007-2013). Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayını, 2006. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Dokuzuncu_Kalkinma_Plani-2007-2013.pdf

Devlet Planlama Teşkilatı. İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1968-1972). Ankara: Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı, 1968. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Ikinci_Bes_Kalkinma_Plani-1968-1972.pdf

Devlet Planlama Teşkilatı. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2001-2005). Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayını, 2000. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Uzun_Vadeli_Strateji_ve_Sekizinci_Bes_Yillik_Kalkinma_Plani-2001-2005.pdf

Dumon, Wilfried. “Avrupa Topluluğu Ülkelerinde Aile Politikaları.” çev. M. R. Esengün. Aile ve Toplum 1/2 (1991), 5-15.

Duran, Resul. “Türkiye Aile Yapısının Geleceğine Yönelik Çıkarımların Değerlendirilmesi” Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi 2/1 (2022), 147-164. https://dergipark.org.tr/tr/pub/okad/issue/70010/1104735

Giddens, Anthony – Sutton, Philip W. Sosyoloji. Çev. Emine Arzu Kayhan. Yay. haz. Senem Tüfekçioğlu – Ayşe Nilüfer Durakbaşa – Funda Karapehlivan. 8. bs. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2019.

Gladding, Samuel T. Aile Terapisi: Tarihi, Kuram ve Uygulamaları. Ankara: Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği Yayınları, 2015.

Goel, Sachin - Alpana Sivam. “Social Dimensions in the Sustainability Debate…”. International Journal of Urban Sustainable Development 7/1 (2015), 61-71.

Güngör, Ali. “Tek Ebeveynli Aileler: Sosyal Psikolojik Bir Değerlendirme”. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi 23/58 (2023), 129-155. https://dergipark.org.tr/tr/pub/spcd/issue/76274/1154433

İçağasıoğlu Çoban, Arzu - Cengiz Özbesler. “Türkiye’de Aileye Yönelik Sosyal Politika ve Hizmetler” Aile ve Toplum 5/18 (2009), 31-41. https://dergipark.org.tr/tr/pub/spcd/issue/21099/227224

Kalkınma Bakanlığı. Onuncu Kalkınma Planı (2014-2018). Ankara: Kalkınma Bakanlığı Yayınları, 2013. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Onuncu_Kalkinma_Plani-2014-2018.pdf

Koçak, Selin - Büşra Demir. “Türkiye’de Aile Politikalarının Sürdürülebilir Kalkınma ve Sosyal Hizmetler Açısından Değerlendirilmesi”. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi 85 (2023), 65-77. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iusskd/issue/83080/1299286

Merter, Mustafa. Hekaton’la Son Tango: Aileyi İfsad Etme ve İnsanlığı Yeniden Yapılandırma Küresel Projesi. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023.

Nüfus Planlaması Hakkında Kanun. Kanun No. 557. Resmî Gazete, 19 Nisan 1965, Sayı: 11964.

Ozankaya, Özer. Toplumbilim. İstanbul: Cem Yayınevi, 1994.

Sosyal Yardımlar Genel Müdürlüğü. Yeni Doğum Yardımı. Ankara: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 2025. https://www.aile.gov.tr/sygm/programlarimiz/sosyal-yardim-programlarimiz/

Strateji ve Bütçe Başkanlığı. On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023). Ankara: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2018. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/On_Birinci_Kalkinma_Plani-2019-2023.pdf

Strateji ve Bütçe Başkanlığı. On Birinci Kalkınma Planı 2019-2023 İlerleme Raporu. Ankara: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2021.

Strateji ve Bütçe Başkanlığı. On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028). Ankara: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2023. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-Ikinci-Kalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf

Turğut, Faruk. “Türk Siyasetinde Son Dönem Aile Politikaları.” Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 35 (2016), 411-426. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sefad/issue/24704/261287.

Türk Medeni Kanunu. Kanun No. 4721. Resmî Gazete, 8 Aralık 2001, Sayı: 24607. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4721&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5.

Türkiye İstatistik Kurumu. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Aktif-Yaslanma-Endeksi-2024-57937#:~:text=T%C3%BCrkiye’nin%202024%20y%C4%B1l%C4%B1%20i%C3%A7in%20AYE%20genel%20endeks%20de%C4%9Feri%2029,genel%20endeks%20de%C4%9Feri%20%C4%B0BBS%201.

Türkiye İstatistik Kurumu. Aktif Yaşlanma Endeksi, 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Aktif-Yaslanma-Endeksi-2024-57937#:~:text=T%C3%BCrkiye’nin%202024%20y%C4%B1l%C4%B1%20i%C3%A7in%20AYE%20genel%20endeks%20de%C4%9Feri%2029,genel%20endeks%20de%C4%9Feri%20%C4%B0BBS%201.

Türkiye İstatistik Kurumu. Doğum İstatistikleri, 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dogum-Istatistikleri-2024-54196.

Türkiye İstatistik Kurumu. Evlenme ve Boşanma İstatistikleri, 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Evlenme-ve-Bo%C5%9Fanma-%C4%B0statistikleri-2024-54194&dil=1.

Türkiye İstatistik Kurumu. İstatistiklerle Aile, 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Aile-2024-53898.

World Bank. Turkey Social Assistance Review. Washington, DC: World Bank, 2020.

Yüksek Planlama Kurulu. Öncelikli Dönüşüm Programları Eylem Planları: Ailenin ve Dinamik Nüfus Yapısının Korunması Programı (2014-2018). Ankara: Kalkınma Bakanlığı Yayınları, 2015. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Oncelikli_Donusum_Programlari.pdf.

^[1]   Anthony Giddens - Philip W. Sutton, Sosyoloji (İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2019), 54-58

^[2]   Selin Koçak - Büşra Demir, “Türkiye’de Aile Politikalarının Sürdürülebilir Kalkınma ve Sosyal Hizmetler Açısından Değerlendirilmesi”, Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi 85 (2023), 65-77

^[3]   Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı [AÇSHB] Türkiye Aile Yapısı İleri İstatistik Analizi (Ankara Araştırma ve Politika Serisi 65, 2019).

^[4]   Nüfus Planlaması Hakkında Kanun, Kanun No. 557, Resmî Gazete, 19 Nisan 1965, Sayı: 11964.

^[5]   Cenk Beyaz, Türkiye’nin Yüz Yılı: Türkiye’nin Demografisi (İstanbul: Nokta Yayınları, 2024).

^[6]   Devlet Planlama Teşkilatı (DPT). Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1963-1967). Ankara: Başbakanlık DPT, 1963.

^[7]   DPT. İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1968-1972) (Ankara: Başbakanlık DPT, 1968).

^[8]   Beyaz, Türkiye’nin Yüz Yılı: Türkiye’nin Demografisi.

^[9]   DPT, Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2001-2005) (Ankara: DPT Yayını, 2000).

^[10] DPT, Dokuzuncu Beş Yıllık Kalkınma Planı (2007-2013), (Ankara: DPT Yayını, 2006).

^[11] Kalkınma Bakanlığı, Onuncu Kalkınma Planı (2014-2018) (Ankara: Kalkınma Bakanlığı Yayınları, 2013).

^[12] Koçak -Demir, “Türkiye’de Aile Politikalarının Sürdürülebilir Kalkınma ….”

^[13] 633 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname, “Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının Kuruluşu Hakkında KHK”, Resmî Gazete, 8 Haziran 2011.

^[14] Kalkınma Bakanlığı, Onuncu Kalkınma Planı.

^[15] Yüksek Planlama Kurulu, Öncelikli Dönüşüm Programları Eylem Planları: Ailenin ve Dinamik Nüfus Yapısının Korunması Programı (2014-2018) (Ankara: Kalkınma Bakanlığı Yayınları, 2015).

^[16] Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB) On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023) (Ankara: SBB, 2018).

^[17] SBB, On Birinci Kalkınma Planı 2019-2023 İlerleme Raporu (Ankara: SBB, 2021).

^[18] SBB, On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028) (Ankara: SBB, 2023).

^[19] Danielle A. Crosby - Lisa Gennetian - Aletha C. Huston, “Child Care Assistance Policies Can Affect the Use of Center-Based Care for Children in Low-Income Families”, Applied Developmental Science 9/2 (2005), 86-106.

^[20] Wilfried Dumon, “Avrupa Topluluğu Ülkelerinde Aile Politikaları”, çev. M. R. Esengün, Aile ve Toplum 1/2 (1991), 5-15.

^[21] Faruk Turğut, “Türk Siyasetinde Son Dönem Aile Politikaları”, Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 35 (2016), 411-426.

^[22] Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı [ASHB], Türkiye Aile Yapısı Araştırması: Tespitler, Öneriler (İstanbul: Araştırma ve Sosyal Politika Serisi 07, 2014).

^[23] Samuel T. Gladding, Aile Terapisi: Tarihi, Kuram ve Uygulamaları (Ankara: Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği Yayınları, 2015).

^[24] Giddens – Sutton, Sosyoloji, 112.

^[25] Özer Ozankaya, Toplumbilim (İstanbul: Cem Yayınevi, 1994), 10-25.

^[26] Gladding, Aile Terapisi, 25-40.

^[27] 2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu, Kanun No. 2828, Resmî Gazete, 27 Mayıs 1983, Sayı: 18059.

^[28] Türk Medeni Kanunu, Kanun No. 4721, Kabul Tarihi: 22 Kasım 2001, Resmî Gazete: 8 Aralık 2001, Sayı: 24607.

^[29] ASHB, Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Belgesi ve Eylem Planı (Ankara: ASHB, 2024).

^[30] Ozankaya, Toplumbilim, 85-110.

^[31] Giddens – Sutton, Sosyoloji, 180-225.

^[32] Gladding, Aile Terapisi, 40.

^[33] SBB, On İkinci Kalkınma Planı.

^[34] Mustafa Merter, Hekaton’la Son Tango: Aileyi İfsad Etme ve İnsanlığı Yeniden Yapılandırma Küresel Projesinin Bir Meta-Analizi (İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023).

^[35] ASHB, “2024-2028 Stratejik Planı” (Ankara: ASHB, 2024)

^[36] TÜİK, Evlenme ve Boşanma İstatistikleri, 2024 (24 Şubat 2025).

^[37] AÇSHB, Türkiye Aile Yapısı İleri İstatistik Analizi.

^[38] ASHB, Türkiye Aile Yapısı Araştırması.

^[39] ASHB, Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Belgesi

^[40] SBB, On Birinci Kalkınma Planı.

^[41] SBB, On Birinci Kalkınma Planı.

^[42] Yüksek Planlama Kurulu, Öncelikli Dönüşüm Programları Eylem Planları.

^[43] Arzu İçağasıoğlu Çoban - Cengiz Özbesler, “Türkiye’de Aileye Yönelik Sosyal Politika ve Hizmetler”, Aile ve Toplum 5/18 (2009), 31–41.

^[44] Turğut, “Türk Siyasetinde Son Dönem Aile Politikaları”, 411-426.

^[45] Koçak - Demir, “Türkiye’de Aile Politikalarının Sürdürülebilir Kalkınma…”, 65-77

^[46] Kalkınma Bakanlığı, Onuncu Kalkınma Planı.

^[47]  SBB, On İkinci Kalkınma Planı

^[48] Çağrı D. Çolak, “XI. Kalkınma Planında Yeni Kamu Yönetişimi Paradigmasından İzler”, Ombudsman Akademik 6/11 (2019), 39-71.

^[49] Merve Akkuş Güvendi, “Karşılaştırmalı Bir Perspektiften Türkiye’de Aile Politikaları”, İlke Politika Notu 8 (2018), 1-26.

^[50] Münire Akyüz - Fatih Altun, “Aileye Yönelik Sosyal Politikaların Süreç Analizi Yoluyla İncelenmesi”, Sosyal Çalışma Dergisi 6/2 (2022), 170-184.

^[51] Cenk Beyaz - Faruk Taşçı (ed.), Sosyal Panorama 2025: Nüfus ve Aile (Ankara: SETA Yayınları, 2025).

^[52] Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının Kurulması ile Kamu Personel İşlemlerinin Yürütülmesine İlişkin Bazı Cumhurbaşkanlığı Kararnamelerinde Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, Resmî Gazete, 21 Nisan 2021, Sayı: 31461.

^[53] ASHB, Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Belgesi.

^[54] SBB, On İkinci Kalkınma Planı.

^[55] ASHB, Aile Eğitim Programı (Ankara: ASHB, 2025).

^[56] ASHB, 2024 Yılı Performans Programı (Ankara: ASHB, 2025).

^[57] Ali Güngör, “Tek Ebeveynli Aileler: Sosyal Psikolojik Bir Değerlendirme”, Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi 23/58 (2023), 129-155.

^[58] SBB, On İkinci Kalkınma Planı

^[59] DPT, Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı.

^[60] ASHB, Türkiye’de Yaşlılara Yönelik Hizmetler Raporu (Ankara: ASHB, 2018).

^[61] Resul Duran, “Türkiye Aile Yapısının Geleceğine Yönelik Çıkarımların Değerlendirilmesi”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi 2/1 (2022), 147-164.

^[62] 1 No’lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, Kararname No. 1, Resmî Gazete, 10 Temmuz 2018, Sayı: 30474.

^[63] AÇSHB, Türkiye Aile Yapısı İleri İstatistik Analizi.

^[64] ASHB, Aile Sosyal Destek Programı (ASDEP). (Ankara: ASHB, 2025).

^[65] ASHB, 2024-2028 Stratejik Planı.

^[66] ASHB, Faaliyet Raporu 2024. (Ankara: ASHB, 2025).

^[67] Muhammed Yunus Bilgili, “Ekonomik, Ekolojik ve Sosyal Boyutlarıyla Sürdürülebilir Kalkınma”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/49 (2017), 559-569.

^[68] Sachin Goel - Alpana Sivam, “Social Dimensions in the Sustainability Debate: The Impact of Social Behaviour in Choosing Sustainable Practices in Daily Life”, International Journal of Urban Sustainable Development 7/1 (2015), 61-71.

^[69] ASHB, Ailenin Korunması ve Güçlendirilmesi Vizyon Belgesi.

^[70] Elizabeth C. Bloom, “The Effectiveness of Community Support Systems and Psychosocial Rehabilitation Services for Mentally Ill Children and Their Families”, International Journal of Psychosocial Rehabilitation 14/1 (2009).

^[71] Kalkınma Bakanlığı, Onuncu Kalkınma Planı.

^[72] ASHB, Aile Danışmanlığı (Ankara: ASHB, 2025).

^[73] ASHB, Aile Danışmanlığı Hizmet Modeli Raporu (Ankara: ASHB, 2025).

^[74]  Gladding, Aile Terapisi.

^[75] ASHB, Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planı (2016-2020) (Ankara: ASHB, 2016).

^[76] ASHB, Faaliyet Raporu 2024.

^[77] ASHB, 2024-2028 Stratejik Planı.

^[78] ASHB, Afet ve Acil Durumlarda Psikososyal Destek (Ankara: ASHB, 2025).

^[79] ASHB, Psikososyal Destek Nedir? (Ankara: ASHB, 2025).

^[80] ASHB, Faaliyet Raporu 2024.

^[81] ASHB, 2024-2028 Stratejik Planı.

^[82] Güngör, “Tek Ebeveynli Aileler”, 129-135.

^[83] TÜİK, İstatistiklerle Aile, 2024.

^[84] Güngör, “Tek Ebeveynli Aileler”, 140-145.

^[85] ASHB, Yaşlı Destek Programı (YADES) (Ankara: ASHB, 2025).

^[86] Beyaz, Türkiye’nin Demografisi, 60.

^[87] TÜİK, Doğum İstatistikleri, 2024.

^[88] TÜİK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024.

^[89] SBB, On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028)

^[90] ASHB, Sosyal Yardımlar Genel Müdürlüğü, Yeni Doğum Yardımı (Ankara: ASHB, 2025).

^[91] ASHB, Aile ve Gençlik Fonu: Evlenecek Gençlerin Desteklenmesi Projesi (Ankara: ASHB, 2025).

^[92] Anne H. Gauthier, “The Impact of Family Policies on Fertility in Industrialized Countries: A Review of the Literature”, Population Research and Policy Review 26/3 (2007), 323-346.

^[93] Beyaz, Türkiye’nin Demografisi.

^[94] TÜİK, Aktif Yaşlanma Endeksi, 2024.

^[95] SBB, On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028).

^[96] TÜİK, Doğum İstatistikleri, 2024.

^[97] Cenk Beyaz, Türkiye’nin Demografisi

^[98] Akyüz - Altun, “Aileye Yönelik Sosyal Politikaların Süreç Analizi Yoluyla İncelenmesi”.

^[99] World Bank, Turkey Social Assistance Review (Washington DC: World Bank, 2020).