Kaplan, Yıldıray. “Dâbık Rivayeti Bağlamında İstanbul’un Yeniden Fethine Dair Bir İnceleme”. Diyanet İlmî Dergi 61/3 (2025) 1015 -1052. https://doi.org/10.61304/did.1607086

Dâbık Rivayeti Bağlasmında İstanbul’un Yeniden Fethine Dair Bir İnceleme* **

Araştırma Makalesi

Geliş Tarihi: 25 Aralık 2024 Kabul Tarihi: 5 Eylül 2025

Yıldıray Kaplan

Dr. / PhD.

Diyanet İşleri Başkanlığı / Presidency of Religious Affairs

https://ror.org/007x4cq57

https://orcid.org/0000-0002-7937-1650

yildiray.kaplan@diyanet.gov.tr

Öz

Günümüzde bazı kesimler tarafından İstanbul’un yeniden fethi gündeme getirilmektedir. Bunu DEAŞ gibi radikal selefî akımlar dillendirdiği gibi hem Arap dünyasında hem de ülkemizde bu kanaati taşıyan çevreler bulunmaktadır. Söz konusu çevreler tarafından delil gösterilen rivayet, Kütüb-i Tis‘a içerisinde sadece Müslim’de (ö. 261/875) yer alan Dâbık rivayetidir. Kaynaklarımızda “A‘mâk” ve “Kostantiniye Hadisi” olarak da adlandırılan rivayet, sened bakımından muttasıl olup diğer şartlarla beraber sahih derecesine ulaşmış âhâd bir hadistir. İlk dönem klasik şerhlerde rivayette geçen Kostantiniye, Rum şehirlerinin büyüklerinden biri şeklinde genel ifadelerle açıklanmış, bu şehrin kıyamet öncesinde fethedileceğinden söz edilmiş, ancak İstanbul olarak ifade edilmemiştir. İstanbul’un fethi öncesi ve sonrasında İstanbul olarak yorumlanan Kostantiniye, modern dönem şerhlerde de İstanbul olarak anlaşılmış, farklı olarak Fatih Sultan Mehmed’in gerçekleştirdiği fetih kabul edilmekle birlikte, İstanbul’un kıyamet öncesinde bir kez daha fethedileceği üzerinde durulmuştur. Kanaatimizce konuya bütüncül bir şekilde yaklaşıldığında ve ilgili diğer rivayetler de göz önünde bulundurulduğunda Dâbık rivayetinden hareketle rivayette geçen Kostantiniye’yi İstanbul olarak anlamak ve bu şehrin kıyamet öncesinde bir kez daha fethedileceği şeklinde bir yorum çıkarmak zor görünmektedir.

Anahtar Kelimeler: Hadis, Dâbık, ‘mâk, Kostantiniye, İstanbul, Kıyamet, Mesih Deccâl, Melhame-i Kübrâ.

*  Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır.

**           Bu makale, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslâm Bilimleri, Hadis Anabilim Dalında Prof. Dr. Bünyamin Erul danışmanlığında Yıldıray Kaplan tarafından hazırlanan Radikal Akımların Referans Aldığı Rivayetler (DEAŞ Örneği) başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.

An Examination of the Notion of a Re-conquest of Istanbul in the Context of the Dābıq Narration* **

Research Article

Received: 25 December 2024 Accepted: 05 September 2025

Abstract

Nowadays, the notion of a re-conquest of Istanbul has been brought to the fore by certain groups. While radical Salafi movements such as Daesh/ISIS have propagated this idea, there are also circles in both the Arab world and Türkiye who hold this belief. The narration cited as evidence by such groups is the Dābiq narration, which appears only in the Ṣaḥīḥ of Muslim (d. 261/875) among the Kutub al-Tisʿa. Referred to in our sources as the “Ḥadīth of Āmāq” or the “Ḥadīth of Kostantiniyya” this narration belongs to the fitan and malāḥim literature. From the perspective of its chain of transmission, the report is muttaṣil (uninterrupted) and, together with the other conditions, it reaches the status of a ṣaḥīḥ āḥād ḥadīth (a sound singular narration). In early classical commentaries, the term Kostantiniyya mentioned in the narration is generally interpreted in broad terms as one of the major cities of the Byzantine lands; it was noted that this city would be conquered before the Day of Judgment, but it was not explicitly identifies Istanbul. The term Kostantiniyya, which began to be interpreted as Istanbul both before and after the conquest of the city, has also been understood as Istanbul in modern commentaries. Unlike the earlier interpretations, however, modern commentaries tend to emphasise that while the conquest carried out by Fatih Sultan Mehmed is acknowledged, the city will be conquered once again before the Day of Judgment. In our view, when the matter is approached holistically and other relevant narrations are taken into consideration, it appears difficult to interpret Kostantiniyya in the Dābiq narration specifically as Istanbul and to conclude from it that the city will be conquered once more before the Day of Judgment.

Keywords: Hadith, Dābiq, Āmāq, Constantinople, Istanbul, Day of Judgment, al-Masih al-Dajjal, al-Malhama al-Kubra.

*  This article is published under the CC BY-NC 4.0 licence.

**           This article is derived from the doctoral dissertation titled Narrations Taken as Reference by Radical Movements (DAESH Example) prepared by Yıldıray Kaplan under the supervision of Prof. Dr. Bünyamin Erul at Ankara University, Institute of Social Sciences Department of Basic Islamic Sciences Hadith.

Summary

In modern times, the issue of the second conquest of Istanbul is being raised by certain circles of hadith interpretation. This view is voiced not only by radical Salafi movements such as DAESH, but also by groups in both the Arab world and in our country who hold this view. The narration cited by these circles is the Dabiq narration, which is found exclusively in the Sahih of Muslim (d. 261/875) under the Kutub al-Sittah. This hadith narration has been regarded as sahih by hadith scholars.

The Dābiq narration was interpreted by early classical hadith commentators using general expressions. For example, the terms Āmāq, Dābiq, and Konstantiniyya mentioned in the narration were not specifically clarified. In later classical commentaries, Āmāq and Dābiq were attempted to be defined as two place names near Aleppo, while Konstantiniyya was interpreted as a large city among the Roman cities without being specifically identified. It was mentioned that this city would be conquered before the Day of Judgment, but it was not interpreted as Istanbul. In modern-period hadith commentaries, it has been stated that Āmāq is a small town near Antioch and Dābiq is a small town near Aleppo. Konstantiniyya, on the other hand, is generally interpreted as Istanbul. While the conquest carried out by Sultan Mehmed the Conqueror is accepted, emphasis has been placed on the idea that Istanbul will be conquered once again before the Day of Judgment. It is also noted that this conquest is linked to the battle known in hadith sources as Malhama al-Kubra, and by the People of the Book as Armageddon, and is also linked to the Mahdi and the Dajjal.

In pre-conquest sources, the Dābiq narration was used as a tool of opposition against Sultan Mehmed II, due to its content, which intertwines topics such as the conquest of Constantinople, the Doomsday, the Malhama, Dajjal, and the descent of the Prophet Isa. It was argued that such a conquest should not take place, as it would trigger the onset of the Doomsday. This understanding continued even after the conquest, as evidenced by the fetihnâme sent to the Mamluk and Kara Koyunlu rulers, where only the part of the narration concerning Constantinople (Konstantiniyya) was quoted. Both before and after the conquest, the “Konstantiniyya” mentioned in the Dābiq narration was interpreted as Istanbul.

Three approaches have been presented regarding the contemporary interpretations of the Dābiq narration. The first is the belief that, based on the Dābiq narration, Istanbul will be conquered for a second time before the Doomsday. The second approach is that the Dābiq narration is considered by some researchers as the formulation of historical events in the form of a hadith. The third approach views the Dābiq narration as the adaptation of the apocalyptic understanding from the Jewish and Christian traditions into the Islamic tradition, and its adoption as a hadith.

The Dābiq narration, which includes apocalyptic topics such as the Doomsday, the Malhama al-Kubra, Dajjal, and the descent of the Prophet Isa, as well as mentioning the conquest of Konstantiniyya by Muslims, contains both fearful and hopeful unknown knowledge. While the conquest of Istanbul has already taken place, the Doomsday has not yet happened, and there are other narrations regarding the conquest of Constantinople. When the issue is evaluated within the context of the narrative as a whole, it becomes difficult to interpret the “Konstantiniyya” mentioned in this narration as Istanbul. On the other hand, some narrations indicate that the conquest of Konstantiniyya will take place without war, through the recitation of takbir and tasbih, while other narrations predict the conquest of Istanbul first, followed by Rome. Historical sources have made a distinction between Greater Rome and Lesser Rome, and in classical hadith commentaries and interpretations, there is no mention of the second conquest of Konstantiniyya or Istanbul. This raises the possibility that in the Dābiq narration, the “Konstantiniyya” mentioned may refer to a city other than Istanbul. Furthermore, some narrations inform us that Rome will be conquered with takbir and tasbih, which makes it plausible to consider that this city is meant to be Rome itself.

In conclusion, the Dābiq narration is a hadith whose cause of utterance, place and time cannot be determined, making it difficult to understand and interpret. In both classical and modern hadith commentary traditions, the narration has been examined from the perspective of both its chain of transmission and its text, and has been interpreted in multiple ways; however, no definitive conclusion has been reached. Today, it is necessary to approach this narration by considering that hadiths are often transmitted in terms of meaning rather than literal words, moving away from literal or fragmentary interpretations. It is important to understand and interpret the narration with plausible and reasonable interpretations, while taking into account the intended meaning, purpose, and the integrity of Islam, without turning it into an absolute doctrinal issue.

Giriş

Dâbık rivayeti, günümüzde bazı kesimler tarafından İstanbul’un yeniden fethi konusunda delil gösterilmektedir. Bu konuya mezkûr rivayetin delil gösterilmesi, içerisinde yer alan “Müteakiben Kostantiniye’yi fethederler” cümlesindeki “Kostantiniye” kelimesinin İstanbul olarak karşılanmasından kaynaklanmaktadır. Bu konuda yapılan bazı çalışmalarda da hadiste geçen “Kostantiniye”nin İstanbul olarak anlaşılıp yorumlandığı tespit edilmiştir.^[1] Biz bu çalışmada Dâbık rivayetini esas alarak bu konuyu farklı boyutlarıyla derinlemesine incelemeye çalışacağız. Kaynaklarımızda “A‘mâk”^[2] ve “Kostantiniye”^[3] hadisi şeklinde isimlendirilen Dâbık rivayetinin öncelikle tahricine ve sened tahliline yer verecek ardından metin ve muhteva tahlilini yapacağız. Daha sonra rivayetin klasik ve modern dönem şerh literatüründe nasıl anlaşılıp yorumlandığını ortaya koyacağız. Bu arada İstanbul’un fethi öncesinde ve sonrasında rivayetin nasıl değerlendirildiğine de yer vereceğiz. Son olarak rivayetin güncel yorumlarına, alanda yapılan çalışmalara, çalışmamızın onlardan ayrılan yönlerine değineceğiz ve bir neticeye varmaya çalışağız.

1. Dâbık Rivayeti

Araştırma konumuz olan Dâbık rivayetini Ebû Hüreyre’den (ö. 58/678) Müslim (ö. 261/875) rivayet etmiş, aynı tarikle İbn Hibbân (ö. 354/965)^[4] ile Hâkim de (ö. 405/1014) ^[5] eserlerinde hemen hemen aynı lafızlarla nakletmişlerdir.

Dâbık rivayeti, Müslim’in Sahîh’inde şöyle yer almaktadır: 

ÍîÏñîËîæðê ÒïçîêòÑï Èòæï ÍîÑòÈí¬ ÍîÏñîËîæîÇ åïÙîäñîé Èòæï åîæòÕïèÑí¬ ÍîÏñîËîæîÇ ÓïäîêòåîÇæï Èòæï ÈðäîÇäí¬ ÍîÏñîËîæîÇ Óïçîêòäì¬ Ùîæò ÃîÈðêçð¬ Ùîæò ÃîÈðê çïÑîêòÑîÉî¬ Ãîæñî ÑîÓïèäî Çääçð Õîäñîé Çääçï Ùîäîêòçð èîÓîäñîåî¬ âîÇäî: äîÇ Êîâïèåï ÇäÓñîÇÙîÉï ÍîÊñîé êîæòÒðäî ÇäÑñïèåï ÈðÇäòÃîÙòåîÇâð Ãîèò ÈðÏîÇÈðâí¬ áîêîÎòÑïÌï Åðäîêòçðåò ÌîêòÔì åðæî ÇäòåîÏðêæîÉð¬ åðæò ÎðêîÇÑð Ãîçòäð ÇäòÃîÑòÖð êîèòåîÆðÐí¬ áîÅðÐîÇ ÊîÕîÇáñïèǬ âîÇäîÊð ÇäÑñïèåï: ÎîäñïèÇ ÈîêòæîæîÇ èîÈîêòæî ÇäñîÐðêæî ÓîÈîèòÇ åðæñîÇ æïâîÇÊðäòçïåò¬ áîêîâïèäï ÇäòåïÓòäðåïèæî: äîǬ èîÇääçð äîÇ æïÎîäñðê Èîêòæîãïåò èîÈîêòæî ÅðÎòèîÇæðæîǬ áîêïâîÇÊðäïèæîçïåò¬ áîêîæòçîÒðåï ËïäïËì äîÇ êîÊïèÈï Çääçï Ùîäîêòçðåò ÃîÈîÏëǬ èîêïâòÊîäï ËïäïËïçïåò¬ ÃîáòÖîäï ÇäÔñïçîÏîÇÁð ÙðæòÏî Çääçð¬ èîêîáòÊîÊðÍï ÇäËñïäïËï¬ äîÇ êïáòÊîæïèæî ÃîÈîÏëÇ áîêîáòÊîÊðÍïèæî âïÓò×îæò×ðêæðêñîÉî¬ áîÈîêòæîåîÇ çïåò êîâòÊîÓðåïèæî ÇäòÚîæîÇÆðåî¬ âîÏò ÙîäñîâïèÇ Óïêïèáîçïåò ÈðÇäÒñîêòÊïèæð¬ ÅðÐò ÕîÇÍî áðêçðåð ÇäÔñîêò×îÇæï: Åðæñî ÇäòåîÓðêÍî âîÏò Îîäîáîãïåò áðê Ãîçòäðêãïåò¬ áîêîÎòÑïÌïèæî¬ èîÐîäðãî ÈîÇ×ðäì¬ áîÅðÐîÇ ÌîÇÁïèÇ ÇäÔñîÃòåî ÎîÑîÌî¬ áîÈîêòæîåîÇ çïåò êïÙðÏñïèæî äðäòâðÊîÇäð¬ êïÓîèñïèæî ÇäÕñïáïèáî¬ ÅðÐò ÃïâðêåîÊð ÇäÕñîäîÇÉï¬ áîêîæòÒðäï ÙðêÓîé ÇÈòæï åîÑòêîåî Õîäñîé Çääçï Ùîäîêòçð èîÓîäñîåî¬ áîÃîåñîçïåò¬ áîÅðÐîÇ ÑîÂçï ÙîÏïèñï Çääçð¬ ÐîÇÈî ãîåîÇ êîÐïèÈï ÇäòåðäòÍï áðê ÇäòåîÇÁð¬ áîäîèò ÊîÑîãîçï äîÇæòÐîÇÈî ÍîÊñîé êîçòäðãî¬ èîäîãðæò êîâòÊïäïçï Çääçï ÈðêîÏðçð¬ áîêïÑðêçðåò Ïîåîçï áðê ÍîÑòÈîÊðçð

Ebû Hüreyre’den rivayet edildiğine göre, Resûlüllah (s.a.s.) şöyle buyurmuştur: “Romalılar, A‘mâk’a [Amik Ovası] yahut Dâbık’a [Mercidâbık] inmedikçe kıyamet kopmayacaktır. Onların karşısına o gün Medine’den yeryüzü halkının en hayırlılarından bir ordu çıkacaktır. Askerler saf bağladıkları vakit Romalılar; “Bizimle, bizden esir olanların arasını serbest bırakın onlarla harp edelim.” diyecekler. Müslümanlar da: “Hayır! Vallahi sizinle din kardeşlerimizin arasını serbest bırakmayız.” diyecekler. Müteakiben onlarla harp edecekler ve üçte biri hezimete uğrayacak, Allah ebediyen kendilerinin tövbesini kabul etmeyecek. Üçte biri öldürülecek. Bunlar Allah katında şehitlerin en faziletlisi olacaklar. Üçte biri ise fethe mazhar olacak ve ebediyen kendi aralarında fitneye düşmeyecekler. Müteakiben Kostantiniye’yi fethedecekler. Bu fatihler kılıçlarını zeytin ağaçlarına asmış, ganimetleri taksim ederken aniden içlerinde şeytan “Mesîh [Deccâl] geride bıraktığınız ailelerinizi gerçekten de ele geçirdi.” diye bağıracak. İslam ordusu hemen [Kostantiniye’den] çıkacak. Aslında şeytanın bu sözü yalandır. Onlar Şam’a geldikleri zaman [Deccâl gerçekten] çıkar. İslam ordusu savaşa hazırlanıp ordunun saflarını düzeltirken namaz ikame edilir, o esnada Meryem oğlu Îsâ (s.a.s.) iner ve onlara imamlık yapar. Allah’ın düşmanı [Deccâl], Îsâ’yı (s.a.s.) gördüğü vakit tıpkı tuzun suda eridiği gibi erir. Şayet Îsâ (s.a.s.) onu bırakmış olsaydı tamamen helak olup gidecekti, ama Allah, Deccâl’i onun eliyle öldürecek ve onun kanını Îsâ’nın (s.a.s.) süngüsünde onlara gösterecektir.”^[6]

1.1. Dâbık Rivayetinin Sened Tahlili

Müslim’in sened zinciri; Müslim ← Ebû Hayseme Züheyr b. Harb^[7] (ö. 234/849) ← Muallâ b. Mansûr^[8] (ö. 211/826) ← Süleyman b. Bilal^[9] (ö. 172/788) ← Süheyl b. Zekvân es-Semmân el-Medenî^[10] (ö. 140) ← Ebû Sâlih Zekvân es-Semmân b. Abdillâh et-Teymî^[11] (ö. 101/719-20) ← Ebû Hüreyre ← Resûlullah (s.a.s.) şeklindedir.

Müslim’in isnad zincirinde hem tahdis hem an’ane kalıbı kullanılmış olup raviler arasında hoca-talebe ilişkisi bulunmaktadır; dolayısıyla rivayet muttasıldır. Ancak ravilerden Süheyl b. Ebû Salih, hadis âlimleri tarafından ilerleyen yaşlarda hafızasındaki unutkanlık nedeniyle cerh edilmiştir. Dolayısıyla bu rivayetin senedinde inkıta bulunmamakla birlikte Süheyl b. Ebû Salih’te zapt kusuru yer almaktadır. Diğer taraftan Ebû Sâlih bu rivayeti Ebû Hüreyre’den naklederken tek kalmış ve başka hiç kimse nakletmemiştir. Bu ravi, Ebû Hüreyre’den daha başka nakillerde de bulunmuş ve hepsinde de teferrud etmiştir. Bu yüzden Buhârî, bu ferd hadisleri babasından nakleden Süheyl’in rivayetlerine asılda yer vermeyip şahit-mütabaat kısmında nakletmiştir. Ama Müslim hem asılda hem de şahit ve mütabaatta bu şahıstan nakilde bulunmuştur. Dâbık rivayetine gelince ilk olarak Müslim’in isnadındaki problemli halka olan Süheyl kısmında mütabaat bulunmamaktadır. İkinci olarak Müslim bu rivayeti asıl olarak nakletmiş peşinden şahit ya da mütabaat zikretmemiştir.

Dâbık rivayetini İbn Hibbân ve Hâkim de Müslim’in isnadıyla nakletmişlerdir. Şu kadar var ki, Süleyman b. Bilâl’den itibaren Müslim ve İbn Hibbân, Mualla b. Mansûr’dan nakletmiş, Hâkim ise Ebû Bekir Abdülhumeyd b. Ebû Üveys’ten rivayet etmiştir. Hâkim bu rivayetin Müslim’in şartına göre sahih olduğu kaydını düşmüştür.^[12] İbn Hibbân’ın rivayetini Nâsıruddin el-Elbânî (ö. 1999) ve Şuayb el-Arnaût (ö. 2016) sahih olarak değerlendirmişlerdir.^[13]

Sonuç olarak Dâbık rivayeti sahâbeden sadece Ebû Hüreyre kanalıyla gelmektedir. Aynı şekilde Ebû Hüreyre’den de bu rivayeti sadece Ebû Salih Zekvân es-Semmân b. Abdillah et-Teymî nakletmiştir. Ondan sadece oğlu Süheyl b. Zekvân es-Semmân el-Medenî, Süheyl’den de sadece Süleyman b. Bilâl nakletmiştir. Buraya kadar Müslim ile İbn Hibbân ve Hâkim’in isnadı aynıdır. Dolayısıyla Dâbık rivayeti, sahâbe, tâbiûn ve etbau’t-tâbiûn tabakasında fert bir hadistir. Rivayet daha sonraki tabakalarda meşhur olmuştur. Dâbık rivayetinin medarı, Süheyl b. Ebû Salih olup bu zat hem ihtilatla muallel hem de babasından teferrüdünde proplem vardır. Bunun dışında sened tahlili neticesinde ulaştığımız kanaat, Dâbık rivayetinin sened itibarıyla sahih olduğu yönündedir.

1.2. Dâbık Rivayeti ile Muhteva Benzerliği Olan Rivayetler

Araştırma konumuz olan Dâbık rivayeti ile muhteva benzerliği olan rivayetler tespit ettik. Bu rivayetler sahabeden Abdullah b. Mes‘ûd, Enes b. Mâlik, Amr b. Avf b. Zeyd el-Müzenî, Ebû Hüreyre ve Amr b. As kanalıyla gelmiştir. Abdullah b. Mes‘ûd rivayeti Müslim’de şöyle nakledilmektedir:

Yüseyr b. Câbir’den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Kûfe’de kızıl bir rüzgâr esti. Derken işi gücü sadece ‘Ey Abdullah b. Mes‘ûd, kıyamet geldi’ demek olan bir adam geldi, bunun üzerine Abdullah oturdu, dayanmıştı ve şunu söyledi: Miras taksim edilmedikçe ve ganimetlerle ferahlanmadıkça kıyamet kopmaz. Sonra eliyle Şam tarafına doğru işaret ederek şöyle dedi: ‘Düşman, İslâm ehli için toplanıyor. İslâm ehli de onlar için toplanıyor.’ Bunun üzerine ben, ‘Romalıları mı kastediyorsun?’ dedim. “Evet”, dedi. O vakit sizinle onların arasında şiddetli bir savaş olacak. Müslümanlar ölüm için bir öncü fırka kuracak. Öyle ki, galip olmadıkça geri dönmeyecek, ta ki gece aralarına girinceye kadar çarpışacaklar, nihayet onlar da Müslümanlar da dönecek, hiç bir taraf galip gelmeyecek ve öncü fırka bitecektir. Sonra Müslümanlar tekrar ölüm için bir öncü fırkası kuracak. Öyle ki, galip gelmeden geri dönmeyecek ve ta ki gece aralarını ayırıncaya kadar çarpışacaklar. Onlar da bunlar da geri döneceklerdir. Hiç biri galip gelmeyecektir ve böylece bu fırka da bitecektir. Sonra Müslümanlar (yine) ölüm için bir öncü fırkası kuracak. Öyle ki, galip gelmedikçe geri dönmeyecek ve akşama kadar çarpışacaklar. Nihayet onlar da bunlar da geri dönecek. Hiç biri galip gelmeyecektir ve öncü fırka bitecektir. Dördüncü gün gelince düşmanlara karşı İslâm ehlinden kalanlar saldıracak, Allah düşmanları hezimete uğratacak ve onları -ya misli görülmeyen yahut misli görülmedik demiştir- bir şekilde tepeleyeceklerdir. O derece ki yanlarından kuş geçecek, o dahi ölmüş olarak yere düşmeden onları geri bırakmayacaktır. Bir babanın oğulları birbirlerini sayacak, yüz kişi oldukları halde onlardan yalnız bir adam kaldığını göreceklerdir. Şu halde hangi ganimete sevinilecek yahut hangi miras taksim edilecektir. Onlar bu halde iken, aniden bundan daha büyük bir musibet işitecekler. Kendilerine, Deccâl zürriyetiniz hususunda sizin yerinizi aldı, diye bir yaygaracı gelecek, hemen ellerindeki şeyleri atacaklar ve yola koyulacaklar, öncü olarak on süvari göndereceklerdir. Abdullah b. Mes‘ûd şöyle dedi: Allah Resûlü (s.a.s) “Ben onların isimlerini, babalarının isimlerini, atlarının renklerini pek âlâ biliyorum. Onlar o gün yeryüzünde en iyi süvarilerdir. Yahut o gün yeryüzündeki en iyi süvarilerdendir.” buyurmuştur.^[14]

Abdullah b. Mes‘ûd rivayeti, kaynaklarda hemen hemen birbirine yakın lafızlarla geçmektedir.^[15] Farklı olarak sadece Ma’mer b. Râşid’in el-Câmii’nde “Kostantiniye’ye girinceye kadar [yollarına] devam ederler.” ifadesi yer almaktadır.^[16] Görüldüğü üzere Abdullah b. Mes‘ûd rivayetinin muhtevasında Dâbık rivayetinde olduğu gibi kıyamet öncesi Romalılarla Müslümanlar arasında Şam’da meydana gelecek olan savaştan söz edilmekte, Deccâl ile ilgili kısım da Dâbık rivayetindeki anlatımla benzerlikler göstermektedir.

Enes b. Mâlik rivayeti Tirmizî’de (ö. 279/892) şöyle nakledilmektedir:

Enes b. Mâlik’ten (r.a.) rivâyete göre, o şöyle demiştir: “Kostantiniye’nin fethi ile kıyamet birliktedir.” Mahmûd diyor ki: Bu hadis garibdir. Kostantiniye, Rumların şehridir ve Deccâl çıktığında fethedilecektir. Kostantiniye, Hz. Peygamber’in (s.a.s.) bazı ashâbı zamanında bir kere fethedilmişti.^[17]

Enes b. Mâlik rivayeti, kıyamet ile Kostantiniye’nin fethini birlikte ele almakta, bu yönüyle Dâbık rivayetine benzemektedir.

Amr b. Avf b. Zeyd el-Müzenî rivayeti İbn Mâce’de (ö. 273/887) şöyle aktarılmaktadır:

“Amr b. Avf’tan (r.a.) rivayet edildiğine göre Resûlullah (s.a.s.) şöyle buyurmuştur: “Müslümanların silahlarını bırakacağı yerin en yakını Bevlâ [adlı yer] olmadıkça kıyamet kopmayacaktır.” Sonra Hz. Peygamber (s.a.s.) “Ey Ali, Ey Ali, Ey Ali!” diye seslendi. Hz. Ali (r.a.) “Anam babam sana feda olsun buyur ey Allah’ın Resûlü.” diye cevap verdi. Hz. Peygamber (s.a.s.) “Siz muhakkak İshakoğulları [Benü’l-Asfar-Rumlar] ile savaşacaksınız. Sizden sonra gelenler de onlarla savaşacak. Nihayet Allah yolunda hiçbir kınayanın kınamasından korkmayan, Müslümanların en seçkinleri, Hicaz halkı onların karşısına çıkacak. Tesbih ve tekbirlerle Kostantiniye’yi fethedecekler. O güne dek bir benzerini elde etmedikleri kadar ganimet elde ederler. Hatta o kadar ki kalkanlarla ganimetleri taksim edecekler. Sonra biri gelecek ve onlara ‘Mesih [Deccâl] gerçekten de sizin ülkenizde çıktı.’ diyecek. Aslında bu bir yalandır. Bunu doğru kabul eden de pişman olacaktır doğru kabul etmeyen de pişman olacaktır.”^[18]

Amr b. Avf b. Zeyd el-Müzenî rivayeti de Romalılarla Müslümanlar arasında kıyamet öncesinde meydana gelecek savaştan söz etmekte, tesbih ve tekbirlerle Kostantiniye’nin fethedileceğini haber vermekte, rivayetteki Deccâl ile ilgili anlatım da Dâbık rivayetindekine benzemektedir.

Ebû Hüreyre rivayeti, Müslim’de şöyle nakledilmektedir:

Ebû Hüreyre’den (r.a.) rivayet edildiğine göre, Hz. Peygamber (s.a.s.) şöyle buyurmuştur: “Bir tarafı karada, bir tarafı denizde olan bir şehir işittiniz mi?” Ashâb-ı kirâm “Evet, Ey Allah’ın Resûlü!” diye cevap verdiler. Bunun üzerine Hz. Peygamber (s.a.s.) şöyle buyurdu: “İshakoğullarından yetmiş bin kişi bu şehre gaza etmedikçe kıyamet kopmayacaktır. Oraya geldiklerinde konaklayacaklar ve silahla çarpışmayacaklar hatta bir ok dahi atmayacaklar. ‘La ilahe illallah, Allahu Ekber’, diyecekler ve hemen iki yanından biri düşecek.” (Sevr: “Benim bildiğim yalnızca Resûl-i Ekrem’in ‘Denizdeki yanı düşecek.’ şeklinde buyurduğudur.”) “Sonra ikinci defa ‘La ilahe illallah, Allahu Ekber’ diyecekler, öteki yanı da düşecek. Sonra üçüncü defa ‘La ilahe illallah, Allahu Ekber’ diyecekler ve kendilerine açılacak. Müslümanlar hemen oraya girecek ve ganimetler elde edecekler. Ganimetleri kendi aralarında taksim ederken o esnada yanlarına imdat dileyerek bağıran biri gelip ‘Deccâl çıktı.’ diyecek. Onlar da her şeyi bırakıp geri dönecekler.”^[19]

Ebû Hüreyre rivayetinin sonunda Hâkim, “Bu şehir Kostantiniye’dir. Sahih rivayetle gelmiştir ki onun fethi kıyametle birliktedir.” ziyadesine yer vermiştir. ^[20] Ebû Hüreyre rivayeti de kıyamet öncesinde Kostantiniye’nin fethinden söz etmekte, Deccâl ile ilgili anlatım da Dâbık rivayetine benzemektedir.

Zû Mihber el-Habeşî rivayeti, Ebû Dâvûd’da (ö. 275/889) şöyle nakledilmektedir:

Hassan b. Atıyye şöyle demiştir: Mekhûl, İbn Ebû Zekeriyya ve ben Halid b. Ma‘dân’a gittik. Halid bize Cübeyr b. Nüfeyr’den naklen, (Müslümanlarla Rumlar arasındaki) sulhu haber verdi. Cübeyr “Resûlullah’ın ashabından olan Zû Mihber’e gidelim” dedi. Ona geldik. Cübeyr Müslümanlarla Romalılar arasındaki sulhu sordu. Zû Mihber şöyle dedi: Resûlullah’ı (s.a.s) şunları söylerken dinledim: “Romalılarla güvenilir bir sulh yapacaksınız. Onlar ve siz arkanızdaki bir düşmanla savaşacaksınız. Zafer kazanacak, ganimet elde edecek ve (tehlikeden) salim olacaksınız. Sonra dönüp, tepecikleri olan bir otlakta konaklayacaksınız. Hıristiyanlardan biri haçı kaldırıp ‘haç kazandı’ diyecek. Müslümanlardan bir adam buna öfkelenip haçı kıracak. İşte o zaman Romalılar ahdi bozup savaş için toplanacaklar.”^[21]

Zû Mihber rivayeti, İbn Hibbân’da şu ziyade ile rivayet edilmiştir:

Necâşî’nin kardeşinin oğlu Zû Mihber’in Resûlullah’tan işittiğine göre o şöyle buyurmuştur: “Romalılarla güvenilir bir sulh yapacaksınız. Onlar ve siz, onların arkasında bir düşmanla savaşacaksınız. Zafer kazanacak, selamette olacak ve ganimet elde edeceksiniz. Ta ki tepecikleri olan bir otlakta konaklayacaksınız. Romalılardan biri, haç kazandı, diyecek. Müslümanlardan biri de ‘hayır Allah kazandı’ diyecek. Onların haçı Müslümanlardan uzakta değilken onu dolandıracaklar. Sonra Müslümanlardan bir adam haçlarına saldıracak ve haçı kıracak. Romalılar haçlarını kırana öfkelenecek ve onun boynunu vuracaklar. Sonra Müslümanlar da silahlarına sarılacak ve birbirleriyle savaşacaklar. Allahu Teâlâ, bu Müslüman gruba şehadeti lütfedecektir. Romalılar, onların melikine şöyle diyecek: Ey Araplar biz size yeteriz. Sonra savaş için toplanacaklar ve seksen sancak altında onlara gelecekler. Her sancağın altında on iki bin asker bulunacaktır.”^[22]

Zû Mihber rivayeti de Romalılarla Müslümanlar arasında gerçekleşecek olan savaştan söz etmekte, bu yönüyle Dâbık rivayetine benzemektedir.

Ayrıca Amr b. As’tan gelen, Kostantiniye mi yoksa Roma mı daha önce fethedilecektir, sorusuna Hz. Peygamber’in (s.a.s.) verdiği “Hirakl’in şehri daha önce fethedilecektir.”^[23] şeklinde verdiği cevabın yer aldığı rivayet de Dâbık rivayeti ile ilişkilidir. Zira bu rivayetteki Kostantiniye’den kastedilen İstanbul’dur.

2. Dâbık Rivayetinin Metin ve Muhteva Tahlili

Bahis konusu Dâbık rivayetini nakleden kaynaklar karşılaştırıldığında önemli bir farklılığa rastlanmamaktadır. Bu durum, ilk dört tabakada rivayetin fert olmasının tabii bir neticesidir. Yalnızca Hâkim’in naklinde “Dâbık” yer almamış; “ceyş” yerine de “celeb” kelimesi kullanılmıştır. Ayrıca Müslim ve İbn Hibbân’da namazın hangi namaz olduğu belirtilmemişken Hâkim’de namaz, sabah namazı şeklinde geçmiştir.

Rivâyet, kıyamet kopmadan önce Romalıların A‘mâk veya Dâbık’a inmesi, burada Romalılarla Müslümanlar arasında büyük bir savaş meydana gelmesi, bu savaşta Müslümanların ilk olarak yenilmesi, sonunda zafere ulaşması, ardından Kostantiniye’yi fethetmesi, daha sonra Deccâl’in ortaya çıkması, Hz. İsâ’nın nüzulü ve Deccâl’i öldürmesi konularını içermektedir.

Hadis literatüründe fiten, kıyamet alametleri ve melahim başlığı altında yer alan Dâbık rivayetinin, Müslümanlar açısından gelecekte ortaya çıkacak hem korkulu hem müjdeli olayları birlikte haber vermesi, gaybî bilgiler içermesi, içerikte yer alan bazı kelime ve kavramlarla açıkça neyin kastedildiğinin belirsiz olması, rivayetin hangi bağlamda, nerede ve ne zaman ifade edildiğinin tespit edilemeyişi^[24] rivayetin doğru anlaşılmasını ve yorumlanmasını zorlaştırmaktadır.

Problemi somutlaştırdığımızda şunları ifade edebiliriz: Rivayette geçen “Rum” ne anlama gelmektedir? A‘mâk ve Dâbık neresidir? A‘mâk, Amik ovası mıdır? Dâbık, Mercidâbık mıdır? A‘mâk veya Dâbık denmesi râviden kaynaklı bir tereddütü mü ifade etmektedir, yoksa başka bir problem mi vardır? Rivayetteki Medine, Medine-i Münevvere midir, Halep midir, yoksa başka bir yer midir? Rivayette gelecekte olacağı ifade edilen savaşın Hıristiyan kaynaklarındaki Armageddon, İslâm kaynaklarındaki melhame-i kübra ile bir ilgisi var mıdır? Rivayetteki Kostantiniye neresidir? İstanbul mudur? Roma mıdır? Yoksa başka bir yer midir? Şayet Kostantiniye ile kastedilen İstanbul ise Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u fethettikten sonra neden kıyamet kopmamıştır? Ya da kıyamete yakın İstanbul’un ikinci kez fethi mi söz konusudur? Bu rivayetin diğer Kostantiniye’nin fethi rivayetleri ile bir ilgisi var mıdır? Rivayette geçen Mesîh ile kastedilen kimdir? Deccâl midir? Rivayette geçen Şâm tam olarak neresidir? Bu rivayette Mehdî’ye bir işaret var mıdır? Rivayette yer alan Hz. İsa’nın nüzulü nasıl anlaşılmalıdır? Dâbık rivayeti ile benzer konuları nakleden rivayetler dikkate alındığında yorumda bize ne ölçüde bir katkı sunacaktır? Aynı şekilde bu konulardaki diğer rivayetlerin bütünlüğü içerisinde bu rivayeti nasıl anlayıp yorumlayacağız? Kısacası bu rivayet Kur’an-Sünnet bütünlüğü çerçevesinde neye tekabül etmektedir? İşte Dâbık rivayeti sıralamaya çalıştığımız tüm bu soru(n)ları içinde barındırmaktadır. Dolayısıyla bu soru(n)ların sağlıklı bir şekilde cevaplandırılabilmesi için rivayetin, klasik ve modern dönem hadis şerh geleneğimizde nasıl anlaşılıp yorumlandığı, tarihî olaylarla bir bağlantısının kurulup kurulmadığı, önceki kutsal metinler ve yorumlarından uyarlanmış bir metin olup olmadığının tespiti büyük önem arz etmektedir.

2.1. Klasik Şerhlerde Dâbık Rivayeti

Mevcut kaynaklara göre hadis şerh edebiyatında Dâbık rivayetini ilk defa Ahmed b. Ömer el-Kurtubî (ö. 656/1258) şerh etmiştir. Müslim’in müstakil bir pasajda naklettiği bu rivayeti Kurtubî, “Kıyamet, Kostantiniye Fethedilmeden, Melhame-i Kübra Olmadan, Deccâl Çıkmadan ve İsa b. Meryem Onu Öldürmeden Kopmaz” başlığı altında ele almıştır. Şerhte sened ve metin tenkidine girilmemiş ve yalnızca çoğul olan A‘mâk ifadesinin ‘çöl kıyıları’ ve Dâbık kelimesinin de bir nehir isminden alınma şehir adı olduğu dile getirilmiş, Kostantiniye’nin fethi ile ilgili herhangi bir tahlil yapılmamıştır. Rivayeti kıyametin kopması bağlamında değerlendirdiğinden Kurtubî, aynı başlık içerisinde bu hadisi İbn Mes‘ûd’un daha önce yer verdiğimiz “إðæñî ÇäÓñîÇÙîÉî äîÇ Êîâïèåï ÍîÊñîé äîÇ êïâÓîåî åðêÑîÇËì” şeklindeki mevkuf rivayetiyle birlikte değerlendirmiştir.^[25] Kurtubî, “Kıyametin Öncesinde Gerçekleşecek Olaylar” başlığı altında da Kostantiniye’nin tehlil ve tekbirlerle fethedileceğini ve kıyametin bu fetihten sonra kopacağını bildiren Ebû Hüreyre rivayetini şerh ederken Dâbık rivayetine de yer vermiştir. Bu rivayetin içerisinde yer alan el-Medîne kelimesinden kastedilenin Kostantiniye olduğu, ancak bu rivayetteki el-Medîne hakkında Hz. Peygamber’in anlattığı ile Dâbık rivayetindekinin örtüşüp örtüşmediğini araştırmak gerektiği kaydedilmiştir. Ardından Dâbık rivayetinin zahirinin, Kostantiniye’nin ancak savaşla fethedileceğine delalet ettiği; bu rivayetin ise Kostantiniye’nin tehlil ve tekbirle fethedileceğini gösterdiği ifade edilmiştir. İki rivayet arasındaki bu farklılığın nereden kaynaklandığı üzerinde durulmamış, Kostantiniye’nin fethinin kıyamet alametlerinden olduğu, buna pekçok rivayetin şahitlik ettiği belirtilerek bu konuda Tirmizî’deki Muaz b. Cebel’den “Melhame-i Uzmâ, Kostantiniye’nin fethi ve Deccâl’in ortaya çıkışı yedi ay içindedir”^[26] merfu hadisi ile Enes b. Mâlik’in “Kostantiniye’nin fethi kıyametin kopması ile birliktedir”^[27] mevkuf rivayeti aktarılmıştır. Enes b. Mâlik rivayetinin devamında, Kostantiniye’nin Rum şehri olduğu, Deccâl’in ortaya çıkışı anında fethedileceği, Hz. Peygamber’in bir kısım ashâbı zamanında fethedildiği kaydedilmiştir. Kostantiniye’nin fethi ile ilgili son olarak şârih şunları ifade etmiştir: “Deccâl’in çıkışına bitişik olarak gerçekleşecek olan fetih, bu hadislerde murad edilen fetihtir. Çünkü bugün Kostantiniye Rumların elindedir. Bu olayların tafsilatını en iyi Allah bilir.”^[28] Görüldüğü üzere Hz. Peygamber’in ashâbı zamanında fethedilen Kostantiniye ile ilgili bir açıklama yapılmamıştır. Diğer taraftan İstanbul’un fethinden yaklaşık iki asır önce vefat etmiş olan Kurtubî, bu hadiste geçen Kostantiniye’den açıkça İstanbul anlamı da çıkartmamıştır. Aynı şekilde A‘mâk ve Dâbık kelimelerini de sadece lügavi açıdan kısaca izah etmiş, ancak isimlendirme ve konumlandırma yapmamıştır. Rivayeti yorumlarken aynı konuda farklı rivayetleri sıralamış, hadisleri hadislerle açıklama yoluna gitmiştir.

Tûribiştî (ö. 661/1263) Dâbık rivayetine “Fiten Babı” başlığı altında yer vermiş, Kurtubî’den farklı olarak A‘mâk’ın, şehrin uçlarında bir yer ismi; Dâbık’ın da şehirde pazar yeri, hurma yurdu olduğunu belirtmiş; rivayette bahsedilen olayların melhame-i kübradan sonra olacağını, melhame-i kübranın ise Romalıların saldırısından sonra meydana geleceğini, bunun da Kostantiniye’nin fethinden önce olacağını, o vakit Romalıların Arap topraklarını çiğneyeceğini, A‘mâk ve Dâbık’a ineceklerini ifade etmiştir.^[29]

Nevevî (ö. 676/1277) Dâbık rivayetini “Fitne ve Eşrâtu’s-Sâ‘at” başlığı altında ele almış; A‘mâk’ın meşhur bir yer ismi, aslında bir nehir ismi olduğunu ifade etmiş, daha sonra Dâbık ve A‘mâk’ın Şam’da Halep yakınlarında iki yer ismi olduğunu belirtmiş, Kostantiniye’nin de Rum şehirlerinin büyüklerinden meşhur bir şehir olduğunu kaydetmiştir. ^[30]

Übbî (ö. 827/1424) ile Senûsî (ö. 895/1490), Dâbık rivayetine “Kostantiniye’nin Fethi Hadisleri” başlığı altında yer vermiş, Nevevî’den farklı olarak sadece “el-Medîne”nin, Medine’ye alem olması hasebiyle Hz. Peygamber’in Medine’si, hadisin siyakından hareketle de Şam olması ihtimali üzerinde durmuşlardır.^[31]

Tîbî (ö. 743/1343), Dâbık rivayetine “Melâhim” başlığı altında yer vermiş, önceki şerhlerdeki bilgileri tekrarlamış, ayrıca rivayette geçen Deccâl’in öldürülmesiyle ilgili bazı kelâmî görüşlerini serdetmiştir.^[32]

İbn Melek (ö. 821/1418), Dâbık rivayetine “Melâhim” başlığı altında yer vermiş ve önceki şerhlerde yer alan bilgileri aktarmıştır. Ancak farklı olarak “Medine” den kastedilenin Halep olduğunu, A‘mâk ve Dâbık’ın Haleb’e yakın iki yer olduğunu, ayrıca zayıf olarak “el-Medîne”den kastedilenin Dımaşk olduğunu ifade etmiştir.^[33]

Ali el-Kârî (ö. 1014/1605), Dâbık rivayetine “Melâhim” başlığı altında yer vermiş; önceki şerhlerden farklı olarak Dâbık’ın Halep’in köylerinden meşhur Mercidâbık olduğunu kaydetmiştir. “el-Medîne”den kastedilenin İbn Melek’ten nakille Halep olduğu, A‘mâk ve Dâbık’ın Halep yakınlarında iki yer olduğu, zayıf olarak burada kastedilenin Şam olduğu belirtilmiş, ayrıca el-Ezhâr’da “Medine”den kastedilenin Hz. Peygamber’in Medine’si olduğu, ancak bunun da zayıf olduğu; zira Romalılara çıkan ordu ile kastedilenin başka bir hadisin delaletiyle Mehdî’nin ordusu olduğu, o vakitte Medine’nin harap bir şekilde olacağı kaydedilmiştir. Rivayette geçen “Kostantiniye’yi fethederler” cümlesi, Kostantiniye’yi kâfirlerin elinden alırlar, şeklinde açıklanmış, Kostantiniye’nin de Rum şehirlerinin büyüklerinden meşhur bir şehir olduğu belirtilmiştir. Tirmizî’den Kostantiniye’nin Hz. Peygamber’in bazı ashabı döneminde fethedildiği, Deccâl’in çıkışı esnasında da fethedileceği ile ilgili hadis nakledilmiş, ayrıca Kostantiniye’nin Rum melikinin yurdu olduğu belirtilmiş, ardından rivayette yer alan Mesih, Deccâl ve Hz. İsa’nın nüzulü ile ilgili hususlar şerh edilmiştir.^[34] Ali el-Kârî’nin, klasik şerhlerin aksine İstanbul’un fethinden sonra yaşadığı için Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethine bir atıf yapması beklenirken Dâbık rivayeti ile İstanbul’un fethi arasında herhangi bir ilişki kurmaması dikkat çekicidir.

Abdülhak b. Seyfüddin ed-Dihlevî (ö. 1052/1642), Dâbık rivayetine “Melâhim” başlığı altında yer vermiş, Dâbık ve A‘mâk kelimelerini önceki şerhlerde olduğu gibi açıklamış, farklı olarak (Ãè) kelimesine dikkat çekmiş, bunun raviden kaynaklanan bir şüphe olabileceği veya Hz. Peygamber’e bu konunun muayyen değil de müphem olarak vahyedildiği üzerinde durmuş; bu kelimenin Rumların iki yerden hangisine inecekleri konusunda şüpheye düşmeleri anında onlar için sabit olmasının da ihtimal dâhilinde düşünülebileceğini ifade etmiştir. Kostantiniye kelimesi, Afrika sınırında bir kale, Rum melikinin yurdu olarak açıklanmış, Kostantiniye’nin fethinin kıyamet alâmetlerinden olduğu, burasının Rumcada Buzantiye diye isimlendirildiği, 21 zirâ yüksekliğinde surlarının bulunduğu, uzun bir kilisesinin var olduğu, bir yanındaki sütununun yaklaşık dört kulaç genişliğinde olduğu, sütunun başında bakırdan bir at heykeli ve üzerinde bir süvari heykeli bulunduğu, süvarinin ellerinden birinde altın bir küre olduğu, diğer elinin parmaklarını açarak ona işaret ettiği, bu heykelin şehrin banisi Kostantin’e ait olduğu zikredilmiştir. Bu şerhte de Kostantiniye’nin Hz. Peygamber’in bazı ashâbı zamanında fethedildiği, Deccâl’in çıkışı anında da fethedileceği ile ilgili Tirmizî’nin naklettiği rivayete yer verilmiştir.^[35]

Sonuç olarak Dâbık rivayeti ile ilgili olarak klasik şerhlerde yer alan bilgiler hakkında şunları ifade edebiliriz: Rivayettede geçen “Rûm” kelimesinden kastedilenin ne olduğu konusu klasik şerhlerde somutlaştırılmamış, bunun yerine genel ifadeler kullanılmıştır. Aynı şekilde klasik şerhlerde söz konusu rivayette yer alan A‘mâk ve Dâbık kelimelerine ilk başlarda somut bir yer ismi verilmezken zamanla bu iki kavramın Şam’da (Dımaşk) Halep yakınlarında iki yer ismi olduğu yorumu öne çıkmaya başlamıştır. Bu çerçevede Kostantiniye kelimesi de klasik şerhlerde Rum şehirlerinin büyüklerinden bir şehir şeklinde genel olarak yorumlanmış, bu şehrin kıyamet öncesinde fethedileceğinden bahsedilmiş, ancak bu kelimeden doğrudan İstanbul anlamı çıkarılmamıştır. Dihlevî Kostantiniye ile önce Afrika sınırında bir kale şeklinde yorum yapmış ardından bu şehir ile ilgili yaptığı tasvir ise İstanbul’a işaret etmiştir. Bunların dışında rivayette geçen “Medine”den hangi şehrin kastetildiği ihtimalleri üzerinde durulmuş, “Mesîh” de Deccâl olarak yorumlanmıştır.

2.1. Modern Dönem Şerhlerde Dâbık Rivayeti

Müslim’in Sahîh’ini Türkçeye tercüme ve şerh eden Ahmed Davudoğlu (1912-1983) Dâbık rivayetinin bab başlığını “İstanbul’un Fethi, Deccâl’in Çıkması ve Meryem Oğlu İsa’nın İnmesi Hakkındaki Bab” şeklinde tercüme etmiş, rivayette geçen Kostantiniye’yi İstanbul olarak somutlaştırmış, İstanbul ile ilgili olarak da “İstanbul fethedilmiş, Resûlullah’ın bu mucizesi yerini bulmuştur.” ifadelerini kullanmıştır.^[36]

Modern dönem Müslim şarihlerinden Hindistanlı hadis âlimi Safiyyurrahman el-Mübârekfûrî (ö. 1427/2006), Dâbık rivayetini “Kostantiniye’nin Fethi, Deccâl’in Çıkışı ve İsa b. Meryem’in Nüzûlü” başlığı altında ele almıştır. A‘mâk ve Dâbık’ın Türkiye-Şam sınırında Şam’da iki küçük kasaba; Dâbık’ın kuzey Halep’te, Halep’e dört fersah uzaklıkta, yanında nezih, otu bol çayırlı bir yer bulunduğunu; Dâbık’ın aslında bir nehir adı olduğunu, A‘mâk’ın ise kuzeydoğu Antakya’da, Dâbık’a bitişik olduğunu belirtmiştir. Mübârekfûrî, rivayette geçen “Müteakiben Kostantiniye’yi fethedecekler” cümlesini, Fatih Sultan Mehmed’in gerçekleştirdiği fetih dışında Deccâl’in ortaya çıkışına yakın ahir zamanda Müslümanlar eliyle gerçekleşecek olan başka bir fetih olarak açıklamıştır. Ayrıca Dâbık rivayetindeki Romalıların inişini Mehdî ile ilişkilendirerek bu savaşı melhame-i kübra olarak nitelendirmiştir. Romalıların İskenderun sahillerine ineceklerini veya uzak bir ihtimal olarak Türkiye içinden geleceklerini, A‘mâk ve Dâbık’a yayılacaklarını, ardından geniş bir bölgeyi içine alan korkunç bir savaşın meydana geleceğini; öyle ki savaş bölgesine bir kuş uğradığında, oraya yaklaşamadan önce hemen ölü olarak yere düşeceği şeklindeki Abdullah b. Mes‘ûd rivayetinin muhtevasını da yorumuna katarak ifade etmiştir. Müslümanların bu savaşta zafer kazanacağını, fakat Müslümanların üçte ikisi ziyana uğrayınca ölümün onların yüzde doksan dokuzuna ulaşacağını, savaşanların dışındakileri bile kapsayacağını, Allah’n Rum ehlini yok edeceğini, artık onların bir daha ayağa kalkamayacağını, bu savaşın Ehl-i kitap nezdinde “Hermicüdun” (Armageddon) olarak bilindiğini, onların bu savaşın yakın zamanda vuku bulacağını beklediklerini kaydetmiştir.^[37] Mübârekfûrî, ayrıca şerhinde “Bir tarafı karada bir tarafı da denizde olan bir şehir işittiniz mi?” rivayetini yorumlarken de Dâbık rivayetine yer vermiş, Kostantiniye’nin ikinci kez fethinin savaşsız bir şekilde tekbirle, Deccâl’in çıkışına yakın bir zamanda gerçekleşeceğini kaydetmiş; burada tekbirle fethedilmesindeki sırrı da Müslümanların A‘mâk veya Dâbık’ta meydana gelecek olan melhame-i kübradan sonra Kostantiniye’ye gazve düzenleyeceğini, burada şiddetli bir savaş olacağını, ta ki Müslümanların bu şehre geldiklerini işittikleri zaman kâfirlerin kendilerinde savaşacak cüreti bulamayacaklarını, bilakis salt Müslümanların gelişiyle kaçacaklarını ifade etmiştir.^[38]

Modern dönem Müslim şârihlerinden Pakistanlı Şebbîr Ahmed el-Osmânî (ö. 1369/1949) ile Muhammed Takiyyuddin el-Osmânî, Dâbık rivayetine “Kostantiniye’nin Fethi, Deccâl’in Çıkışı ve İsa b. Meryem’in Nüzûlü” başlığı altında yer vermişlerdir. Dâbık rivayeti ile ilgili Müslim’in beş hadis imamından teferrüd ettiği bir hadis kaydını düşen şârihler, A‘mâk ve Dâbık ile ilgili klasik kaynaklarda olan bilgileri aktarmışlardır. Dâbık ile ilgili olarak Hamevî’nin Mu‘cemu’l-büldân’ından buranın Azez’e bağlı Halep yakınında bir köy olduğunu, Halep ile arasında dört fersah mesafe bulunduğunu, yakınında nezih otlu bir çayır yer aldığını, Mervan oğullarının Bizans’ın uçlarına gazve düzenlediklerinde burada konakladığını, Süleyman b. Abdulmelik b. Mervan’ın kabrinin burada bulunduğunu, Süleyman b. Abdulmelik’in Dâbık’ta askerî karargâh kurarak Kostantiniye’yi fethedinceye yahut onlar cizye verinceye kadar dönmemeye kesin karar verdiğini aktarmıştır. Rivayette geçen “Medine’den oraya doğru bir ordu çıkar” ifadesi ile ilgili olarak klasik kaynaklardaki bilgileri nakleden şârihler, bu şehrin Hz. Peygamber’in Medine’si olmasının zayıf bir ihtimal olduğunu, Dâbık rivayetinin sonunun delaletiyle bu ordunun Mehdî’nin ordusu olduğunu, zira o vakitte Medine’nin harabe halinde olacağını aktardıktan sonra Ebû Dâvûd’un Muaz b. Cebel’den merfu olarak zikrettiği “Beytü’l-Makdis’in umranı (imarı) Yesrib’in harabına, Yesrib’in harabı melhamenin ortaya çıkışına, melhamenin ortaya çıkışı Kostantiniye’nin fethine, Kostantiniye’nin fethi Deccâl’in çıkışına alamettir.”^[39] hadisine yer vermişlerdir. Şârihler Muaz hadisi ile Tirmizî’nin Fiten’de merfu olarak tahric ettiği “Melhame-i uzmâ, Kostantiniye’nin fethi ve Deccâl’in çıkışı yedi aydadır.”^[40] hadisinin melhame-i kübrâya işaret ettiğini, bu hadisi İbn Mâce’nin^[41] “el-Melâhim” babında da tahric ettiğini kaydetmişlerdir. Ayrıca şârihler, melhamenin detaylarını ise Rum melhamelerinin zikredildiği babda Ebû Dâvûd’un Zû Mihber’den tahric ettiği “Romalılarla güvenilir bir sulh yapacaksınız. Onlar ve siz arkanızdaki bir düşmanla savaşacaksınız. Zafer kazanacak, ganimet elde edecek ve (tehlikeden) salim olacaksınız. Sonra dönüp tepecikleri olan bir otlakta konaklayacaksınız. Hıristiyanlardan birisi salibi (haçı) kaldırıp ‘salib kazandı’ diyecek. Müslümanlardan bir adam buna öfkelenip salibi kıracak. İşte o zaman Romalılar ahdi bozup savaş (melhame) için toplanacaklar.”^[42] hadisinde yer aldığını ifade etmişlerdir.^[43]

Şârihler, Dâbık rivayetinde geçen “Müteakiben Kostantiniye’yi fethederler” ifadesindeki Kostantiniye’yi, İstanbul olarak anlamışlar, ancak burada bir problemin varlığından söz ederek meseleyi şöyle ele almışlardır:

“Osmanlı Sultanı Fatih Sultan Mehmed’in 857/1453’te fethettiği Kostantiniye, fethedildiği günden bugüne Müslümanların elindedir. Fetihten sonra Deccâl de çıkmamıştır. Oysa bu hadisin zahirine göre Deccâl, Müslümanların, Kostantiniye’yi fethinden Şam’a dönmelerinin hemen peşinden çıkacaktır. Bu probleme iki yoldan cevap verilebilir: Birincisi bu hadiste, Kostantiniye’nin bir kez daha kâfirleşeceğine veya kâfirler için çalışacağına delalet vardır. Bu da Deccâl’in çıkışından öncedir. Müslümanlar bu şehri bir kez daha fethedecektir. Bu manaya Sehârenpûrî (ö. 1346/1927-28) şöyle işaret etmektedir: Kostantiniye’nin fethi ile kastedilen, Mehdî’nin onu fethetmesidir. İkincisi Kostantiniye, Hz. Peygamber ve sahâbe zamanında Romalı kâfirlerin başkentiydi. Bu babdaki hadiste Kostantiniye’den kastedilenin, bugün İstanbul diye isimlendirilen Kostantiniye değil de kâfir ülkelerin başkentlerinden büyük bir başkentin olması muhtemeldir. Bundan dolayı bazı rivayetlerde Kostantiniye kelimesi zikredilmeksizin sadece “el-Medîne” lafzı zikredilmiştir. Nitekim Ebû Dâvûd’un, “Melahim’in Sıralaması” ile ilgili babda rivayet ettiği hadis böyledir.^[44] Bundan anlaşılması gereken husus, kıyametin alametleri konusunda gelen hadisler, ancak kıyamete yakın zamanda alamet olarak meydana gelecek olayların en önemlilerini açıklamaktadır. Bu alametlerin her biri diğerinin peşinden zikredilebilir. Öyle ki bu iki alamet zaman bakımından birbirine bitişikmiş vehmine yol açabilir. Lakin ikisi arasında özellikle de ravilerin mana ile rivayet ettikleri andaki tasarruflarına nazaran belki de çok büyük bir fasıla bulunmaktadır.”^[45]

Takiyyuddin Osmânî, eserinde “Bir tarafı karada bir tarafı da denizde olan bir şehir işittiniz mi?” rivayetini şerh ederken Dâbık rivayetine de yer vermiştir. Rivayette yer alan “medine” kelimesiyle kastedilenin Hâkim’in Müstedrek’inden nakille Kostantiniye olduğunu ifade etmiş, bu rivayette kastedilen fethin, Fatih Sultan Mehmed tarafından gerçekleştirilen fetih olmadığı, bunun Deccâl’in çıkışından kısa bir süre önce meydana geleceği belirtilmiştir.^[46] Takiyyuddin Osmânî, bahsi geçen rivayette gerçekleşecek olan fethin silahla değil, tekbir ve tesbihle olacağını, bu durumun Dâbık rivayeti ile tearuz ettiğini, Übbî’nin bu iki rivayeti cemetmeye çalıştığını kaydetmiş, onun zikrettiklerinin özetini şöyle ortaya koymuştur:

“Dâbık rivayetinde zikri geçen savaş Kostantiniye’nin fethinden önce meydana gelecektir. Kendilerine zafer takdir edilen savaşçıların üçte biri, bu zaferden sonra Kostantiniye’yi fethedeceklerdir. Dolayısıyla burada Kostantiniye’nin fethinin yolu/yöntemi zikredilmemiştir. Bahsi geçen rivayette ise Kostantiniye’nin tehlil ve tekbirle fethedileceği zikredilmiştir. Böylece iki rivayet arasındaki tearuz ortadan kalkmıştır. Takiyyuddin Osmânî, Ebü’l-Hasen es-Sindî’nin [ö. 1138/1726] Hâşiye’sinden şu bilgiyi aktarmıştır: Onlar önce kâfirlerle savaşırlar. Ta ki onlara galip gelirler, beldeye yönelirler, beldeye girişleri esnasında ikinci kez savaşmadan oraya girerler. Allah en iyisini bilendir.”^[47]

Sahîh-i Müslim’e modern dönemde şerh yazan Mısırlı hadis âlimi Musa Şâhin Lâşîn (ö. 1430/2008) Dâbık rivayetine “Fitnelerin Yaklaşması, Ye’cûc ve Me’cûc’un Seddinin Açılması, Kılıçlarıyla Müslümanlara Yönelen ve Batan Ordu ve Bazı Kıyamet Alâmetleri” başlığı altında yer vermiş, A‘mâk ve Dâbık’ın Şam’da Halep’e yakın iki yer olduğunu belirtmiş, ayrıca “sebev” fiili ile ilgili Nevevî’nin açıklamalarına yer vermiştir.^[48]

Modern dönem Müslim şârihlerinden Etiyopyalı hadis âlimi Muhammed b. Ali b. Âdem b. Mûsâ el-İtyûbî el-Vellevî (ö. 2020), eserinde Dâbık rivayetini “Kostantiniye’nin Fethi, Deccâl’in Çıkışı ve İsa b. Meryem’in Nüzûlü” başlığı altında ele almıştır. Rivayetin yorumlanmasına geçmeden önce Kostantiniye ile ilgili bu şehrin Rum melikinin diyarı, buranın fethinin kıyamet alametlerinden olduğu, Rumcada Buzantiye diye isimlendirildiği, surlarının yüksekliğinin yirmi bir zirâ olduğu, uzun bir kilisesinin bulunduğu, kilisenin bir yanında yaklaşık dört kulaç genişliğinde uzun bir sütunun yer aldığı, sütunun başında bakırdan bir at, üzerinde bir süvari, süvarinin bir elinde altından bir küre, diğer elininin parmaklarını ona işaret ederek açtığı, bunun şehrin kurucusu Kostantin’in heykeli olduğu şeklindeki bilgilere yer vermiştir. Ayrıca Tâc sahibi Murteza’dan (ö. 1205/1791) naklen Kostantiniye’nin Rum melikinin diyarı olduğu, bugün ise Müslümanların melikinin diyarı olduğu, Kostantiniye’yi Fatih Sultan Mehmed’in fethettiği, Frenklerin elinden çekip aldıktan sonra burayı devletinin payitahtı yaptığı, buranın fethinin kıyamet alâmetlerinden biri olduğu, bunun delilinin de Dâbık rivayeti olduğu belirtilmiştir. Yine Kostantiniye’nin zikrinin Muaviye hadisinde de geçtiği, Sıffîn fitnesi günlerinde Rum’un sahibinin Şam beldesini işgal etmek istediği haberi kendisine ulaşınca ona Allah’a yemin ederek bir mektup yazdığı, bu mektupta “Bana ulaşana kadar kararlılığınla devam edersen dostumla [Hz. Ali] sulh yaparım ve onu sana mukaddime kılarım. Kostantiniye’yi simsiyah tüten bir şehir yaparım. Senden krallığı havuç söker gibi çekip alırım. Seni domuz otlatan çiftçilerden bir çiftçi yaparım” dediği kaydedilmiştir. Ayrıca bugün bu şehrin İstanbul olduğu, kilisenin Ayasofya olduğu, bu kilisenin büyük bir cami yapıldığı, gece gündüz burada Kur’an tilavet edildiği, bu caminin seçkin sultanlar ve iyi meliklerin devletinde ilim ehliyle mamur kılındığı ifade edildikten sonra Dâbık rivayetine yer verilmiş ve yorumuna geçilmiştir. ^[49]

Vellevî, Dâbık rivayetinin ravileri hakkında kısa bilgiler verdikten sonra bu isnadın güzellikleri sadedinde musannifin südâsiyâtından olduğunu zikretmiş, ardından önceki şerhlerden alıntılarla hadis şöyle yorumlanmıştır: İlk olarak Rum kelimesi ele alınmış, Rumların nesebi izah edilmiştir. Daha sonra A‘mâk ve Dâbık ile ilgili uzun açıklamalar yapılmış, A‘mâk’ın şehrin uçlarında bir yer; Dâbık’ın Halep’in köylerinden meşhur Mercidâbık olduğu ifade edilmiştir. Rivayette geçen “el-Medîne” kelimesinden kastedilenin Halep, A‘mâk ve Dâbık’ın ise Halep’in civarında iki yer olduğu kaydedilmiş, ayrıca “el-Medîne”den kastedilenin Dımaşk ve Medine-i Münevvere olduğu da belirtilmiştir. Ancak bunların zayıf olduğu; zira Roma’ya çıkan ordu ile kastedilenin bir başka rivayetin delaletiyle Mehdî’nin ordusu olduğu, bu tarihte Medine’nin harap bir halde olacağı ifade edilmiştir. Buna Ebû Dâvûd’da geçen “Beytü’l-Makdis’in imarı, Medine’nin harabına, Medine’nin harabı melhame-i kübrânın çıkışına, melhame-i kübrânın çıkışı Kostantiniye’nin fethine, Kostantiniye’nin fethi de Deccâl’in çıkışına alamettir.”^[50] rivayetinin işaret ettiği kaydedilmiştir. Ancak bu rivayette Yesrib’in harabı ile melhamenin çıkışı arasında bir fasıla bulunmadığına dikkat çekilmiş; kıyamet alametleri arasında pek çok şeyin zikredilebileceği ve aralarında büyük fasılaların bulunduğu ifade edilmiştir. Önceki şerhlerde olduğu gibi bu şerhte de “sebev” fiilinin malum ve meçhul okunduğundaki anlamları üzerinde durulmuş, Kurtubî ve Nevevî gibi bazı âlimlerin bu konudaki görüşlerine yer verilmiştir. Bu şerhte de Tûribiştî’nin görüşüne yer verilmiştir: Buna göre en güçlü görüş, bunun melhame-i kübrâdan sonra olmasıdır ki melhame-i kübrâ, Rum’un saldırısından sonra, Müslümanlara yönelen düşmanın saldırısına karşı musalaha ve uzlaşmadan sonra iki grup arasında meydana gelecektir. Bu da Kostantiniye’nin fethinden öncedir. Romalılar Arap topraklarını çiğnerler. Ta ki A‘mâk veya Dâbık’a inerler. Kendi zürriyetlerinden esir alınan Müslümanlarla aralarının serbest bırakılmasını isterler. Müslümanlar, “Hayır Müslüman kardeşlerimizle sizin aranızı serbest bırakmayız.” derler. Daha sonra Müslümanlar kâfirlerle savaşırlar. Müslümanların üçte biri (savaştan kaçtıkları için) hezimete uğrar. Allah onların tövbelerini ebediyen kabul etmez. Burada da tövbe ile ilgili önceki şerhlerden alıntılara yer verilmiştir. “Kostantiniye’yi fethederler” ifadesi, Kostantiniye’yi kâfirlerin elinden alırlar şeklinde yorumlanmıştır. Bundan sonra rivayetin sonuna kadar önceki şarihlerin görüşleri nakledilerek rivayet yorumlanmıştır. Yorumun ardından Dâbık rivayeti ile ilgili Vellevî tarafından musannifin bu rivayetinin ferd bir rivayet olduğu ifade edilmiş, ardından rivayetin tahricine yer verilmiştir. ^[51]

Vellevî, Dâbık rivayeti hakkında şu değerlendirmelerde bulunmuştur: “1- Bu rivayet, ümmeti hakkında kıyamet alametleri ile ilgili olacakları haber vermesi bakımından Hz. Peygamber’in en büyük mucizelerinden biridir. 2- Kıyamet alametlerinden biri Kostantiniye’nin fethidir. Bu fetih Fatih Sultan Mehmed’in fethinden başkadır. Buradaki fetihten murat, Mehdî’nin âhir zamandaki fethidir. 3- Bu vakitte İsa’nın (a.s.) nüzûlünün açıklanmasıdır. 4- İsa (a.s.) ezan ile kamet arasında inecek ve namaza kamet getirilirken Mehdî’ye bu namaz için imam olmasını emredecektir. Muhammed ümmetinin değerini ortaya çıkarmak için Hz. Peygamber’in şeriatına tabi, onu ikrar ve teyit etmiş olarak inecektir. İncil’le amel etmeyecektir. Nitekim bunu Hz. Peygamber (s.a.s.) ifade etmiştir. 5- Deccâl ile ilgili İsa’nın (a.s.) mucizesinin beyan edilmesidir. Deccâl, İsa’yı (a.s.) salt görmekle tuzun suda eridiği gibi eriyecektir. Zaten onu kendi haline bırakmış olsaydı ona dokunmaksızın tamamen eriyecekti. Ancak Yüce Allah, insanlara kanını göstermek için Deccâl’i, İsa’nın (a.s.) eliyle, onun süngüsüyle öldürecektir. ^[52] Vellevî, Dâbık rivayetine Kurtubî’de olduğu gibi Ebû Hüreyre’den nakledilen “Bir tarafı karada bir tarafı denizde olan bir şehir işittiniz mi?” rivayetini şerh ederken de yer vermiştir.^[53]

Modern dönem Sahîh-i Müslim şarihlerinden biri de Etiyopyalı hadis âlimi Muhammed el-Emîn b. Abdullah b. Yûsuf b. Hasan el-Ürmî el-Hererî’dir. Şârih, eserinde Dâbık rivayetine “Fırat Nehrinin Yatağından Altın Bir Dağ Çıkmadıkça Kıyamet Kopmaz, Kostantiniye’nin Fethi ve Deccâl’in Çıkışı, Nüzûl-i Îsâ, Kıyametin Kopması, Rumların İnsanların Çoğunluğunu Oluşturması, Rumların Deccâl’in Çıkışı Esnasında Pek Çok Savaşa Kalkışması” başlığı altında yer vermiştir. Şârih, hadisin sened tahlilini yaptıktan sonra A‘mâk ile Dâbık konusundaki tereddüt ile ilgili olarak Hz. Peygamber’e veya raviye işaret etmiştir. A‘mâk ve Dâbık’la ilgili önceki şerhlerde yer alan bilgiler aynen tekrarlandığı gibi diğer konulardaki bilgiler de aktarılmıştır. Kostantiniye ile ilgili olarak ise şu ifadelere yer verilmiştir: “Kostantiniye Rum beldelerinin büyüklerinden büyük bir şehirdir. Belki Rum’dan kastedilen Hıristiyanlardır. Çünkü o vakitte Rum ehli Hıristiyan idi. İbn Melek demiştir ki: Bazı nüshalarda “feyeftetihu” ibaresi vardır. Bu doğru olandır. Çünkü “iftitah” kelimesinin, “istiftah” manasında kullanımı çoktur. Bu fetih yerine geçmez.” Bunun dışında farklı olarak “Kostantiniye”nin fethinden Şam’a dönerken Şam’a yani Beytü’l-Makdis’in köyü İliya’ya (Kudüs)” ifadesi kullanılmıştır. Bu şerhte de yeni bir yorum yapılmamıştır. Son olarak şârih bu hadisle İmam Müslim’in teferrüd ettiğini söylemiştir. ^[54]

Sonuç olarak Rum kelimesi İslâm kaynaklarında Romalılar, Bizanslılar ve İslâm topraklarında yaşayan Rumlar için kullanılmıştır. Aynı şekilde kaynaklarda Rum adı Roma ile irtibatlandırıldığı gibi Rumlar’ın soyunun Hz. İbrahim’in oğlu İshak’tan geldiğine ve onlara Rûm b. Îsû b. İshak’a nisbetle bu ismin verildiğine dair görüşler de serdedilmiştir. Rûm b. Îsû sarışın olduğu için “Asfar” lakabıyla anıldığından onun soyundan gelen Rumlar da bazen Benî Asfar diye kaydedilmiştir. Ayrıca Rum ismi kaynaklarda hem Romalılar’ı hem Bizanslılar’ı gösterdiği için bunlardan hangisinin kastedildiği ancak muhtevadan anlaşılabilmektedir.^[55]

Modern dönem şerhlerde A‘mâk ve Dâbık’ın Türkiye-Şam sınırında iki küçük kasaba olduğu, A‘mâk’ın Antakya’da, Dâbık’ın Halep’te olduğu ifade edilmiştir. Kostantiniye, genellikle İstanbul olarak yorumlanmış, Fatih Sultan Mehmed’in gerçekleştirdiği fetih kabul edilmekle birlikte, İstanbul’un kıyamet öncesinde bir kez daha fethedileceği üzerinde durulmuştur. Bu fethin Ehl-i kitap nezdinde Armageddon, hadis kaynaklarında melhame-i kübra denilen savaş ile ilişkili, aynı zamanda Mehdî ve Deccâl ile de irtibatlı olduğu kaydedilmiştir.

2.3. İstanbul’un Fethi Öncesi ve Sonrası Osmanlı Muhitinde Dâbık Rivayeti

İstanbul’un bulunduğu tarihî yarımadadaki ilk yerleşme yerinin bilinen en eski adı Byzantion’dur; bunun da Trakça bir şahıs adı olan Byzas’tan türetildiği belirtilir.^[56] Şehir Byzantion olarak varlığını yaklaşık bin yıllık bir süre boyunca devam ettirmiş, günümüzde de yaygın olarak kullanılan “Bizans İmparotorluğu” tamlamasının kaynağını oluşturmuştur. Byzantion, 73 yılında İmparator Vespasianus tarafından Roma İmparatorluğuna dâhil edilmiş, daha sonra İmparator Septimus Severus bu şehri yeniden imar etmiş ve oğlunun adına şehre Augusta Antonina ismini vermiştir.^[57] 330 yılında imparatorluk merkezi buraya taşındığında Secunda Roma (İkinci Roma), V. asırdan itibaren Nova Roma (Yeni Roma) adlarıyla anılmıştır.^[58] Roma tahtını ele geçiren I. Konstantinos’un (Büyük Konstantin) burayı yeni imparatorluğun başkenti yapması şehrin tarihinde dönüm noktası olmuştur. İlk Hıristiyan imparator olan Konstantin eski Byzantion’u ilk Hıristiyan imparatorluğunun başkenti olarak tasarlamış, dört kat daha büyütmüş ve 11 Mayıs 330’da resmî açılışını gerçekleştirmiştir. Bundan böyle şehrin adı kurucusuna atfen Konstantinopolis olarak anılmaya başlamıştır. Halk arasında da yayılan Konstantinopolis kısa zamanda genelleşerek resmî bir sıfat kazanmış, Arap ve Farslılar tarafından Kustantıniyye şekli kabul görmüş, Osmanlılar da paralarda ve resmî yazışmalarda bu ismi sık olarak kullanmışlardır. Trak asıllı Bizantion da yine Arapça ve Ermenice formlarıyla Osmanlı metinlerinde şehrin önceki adı olarak geçmiştir (Byzantia, Byzandia, Buzantiye, Puzanta, Buzantis). Öte yandan İslâmî kaynaklarda geçen Rûmiyyetü’l-kübrâ, Taht-ı Rûm, Gulgule-i Rûm gibi adlar Nova Roma’dan türetilmiştir.^[59] Şehrin adının “İstanbul” şeklindeki kullanımı da 10. yüzyıla kadar geriye gitmektedir. O zaman “Bulin” ve “Stanbulin” şeklinde kullanılmaktadır. “İsten-bulin” Rumcadır ve “şehre doğru, şehre” anlamına gelen “İs-tin-polis”ten galattır. Anadolu Selçukluları ve Osmanlıların ilk dönemlerinde “İstinbol”, “İstanbol” ve “İstanbul” şeklinde imla edilmiştir. Neticede Kostantiniye ve İstanbul adlarının kullanımı Doğu dünyasında da giderek yaygınlaşmıştır.^[60]

İstanbul, tarih boyunca gerek Batı gerekse Doğu nezdinde hem siyasî hem de dinî açıdan hedef konumunda yer almıştır. Hıristiyanlığın Batı’daki kolu için İstanbul, Doğu’nun zenginliklerine ulaşma ve mukaddes şehir Kudüs’ü Müslümanların elinden alma gibi yüksek ideallerin başlangıç noktası olmuştur. Bunun sonucu olarak ortaya çıkan Haçlı seferleri, sadece Kudüs’ü değil, aynı zamanda Bizans’ın başkenti İstanbul’u da hedefleyerek düzenlenmiştir. Aynı şekilde İstanbul, Müslümanların tarihinde de Hz. Peygamber’in hedef gösterdiği, hakkında bazı rivayetlerin var olduğu, Emevîler dönemi başta olmak üzere Müslümanların fethetmek için seferler düzenlediği bir şehir konumunda olmuştur. Bu durum Osmanlılar için de söz konusudur. Osmanlılar için İstanbul, hem siyasî hem de dinî açıdan hedeflenmiş, ancak bir o kadar da toprağında lanetin, kötülüklerin ve uğursuzlukların kol gezdiği bir şehir olarak telakki edilmiştir. Bunda şehrin lanetli olduğuna dair Bizans’tan tevarüs eden anlayış yanında fetih öncesinde ve sonrasında Osmanlı muhitinde Dâbık rivayeti ve ilgili nakillerin kaynaklarda yer alması etkili olmuştur. Bilindiği gibi söz konusu rivayetlerde Kostantiniye’nin fethi ile kıyamet alametleri birlikte yer almaktadır.

Fetih öncesinde İstanbul’dan bahseden en eski kaynak, 1427’de Bedr-i Dilşâd (ö. ?) tarafından telif edilen Muradnâme adlı manzum eserdir. Muradnâme’de “Feth-i Kostantiniye” başlığı altında Dâbık rivayeti ile Hz. Peygamber’in (s.a.s.) bir tarafı karada, bir tarafı denizde olan bir şehir işittiniz mi sorusuna sahabenin “evet” demesi üzerine İshakoğullarından yetmiş bin kişinin bu şehre saldırmadan kıyametin kopmayacağı şeklindeki rivayeti, manzum şekilde yer almıştır.^[61] Muradnâme’de “Kıralar kamu kalmaya bir diri/Olar feth idiserler İstanbul’u/Olardan yirün yüzü ola tolu” mısralarına yer verilmiş ve Dâbık ve ilgili rivayetler doğrudan manzum şekle dönüştürülerek nakledilmiştir.^[62]

Fetih öncesinde Dâbık ve ilgili rivayetlerin yer aldığı bir başka eser Yazıcıoğlu Mehmed’in (ö. 855/1451), 1449’da kaleme aldığı Muhammediye’sidir. ^[63] Yazıcıoğlu söz konusu rivayetleri yorumlayarak nazmetmiştir. Onun manzum metninde rivayetlerde bulunmayan hususlar da yer almıştır. Bu manzum metinde, İstanbul’un alınışı sonunda kopması muhtemel kıyamet için farklı bir yorum getirilmiştir. Eğer şehir tamamen harap hale getirilir ve yıkılırsa o zaman kıyamet kopmayacaktır. Şehri alanlar ise Deccâl’in belirmesi üzerine Şam’a dönmekle işlerini yarım bırakmışlardır. Bundan dolayı Hz. Peygamber (s.a.s.) kıyamet alametlerinin belirdiğini söylemiştir. Emecen’e göre bu yorumlar, İstanbul’un fethi ile birlikte kıyamet alametinin zuhuru beklentisinin Osmanlı entelektüel dünyasında önemli bir yer edinmiş olduğunu göstermektedir.^[64]

Dâbık ve ilgili rivayetler, Ahmed Bîcân’ın (ö. 870/1466’dan sonra) fetih arifesinde 1446-1451 arasında kaleme aldığı Envâru’l-âşıkîn ve Dürr-i meknûn adlı eserlerinde de yer almıştır. Envâru’l-âşıkîn’de Dâbık Rivayeti ve ilgili rivayetler “Kıyamet Alametleri ile İlgili Bölüm (I)” başlığı altında iç içe sıralanmış, biraz da karmaşık bir şekilde yer almıştır. İlk olarak Araplar arasında fitnenin çoğalacağı, müminlerin dünyayı ele geçireceği, Beni Asfar ile (Rumlarla-Hıristiyanlarla) anlaşma yapacağı, sonra kâfirlerin anlaşmayı bozup üstün geleceği, Rum ve Frenklerin bir araya geleceği, seksen sancak ile batıdan hücum edecekleri, her sancakta on iki bin kişinin bulunacağı, toplamda ordunun 960 bin askerden meydana geleceği; ikinci olarak Muhammed ümmetinin şarkı ve garbı ele geçirip kâfirlerden alacağı, ancak üç şehrin kalacağı, bunların İstanbul, Roma ve Amuriyye olacağı, ondan sonra hükmün kâfirlere geçeceği; üçüncü olarak Beni Asfar’ın (Rumlar-Sarı ırk) A‘mâk’a varmayınca kıyametin kopmayacağı, A’mak’ın Şam yakınlarında bir köy olduğu, kâfirlerin oraya kadar varacakları, Medine’den çıkan İslâm ordusunun üç bölük olup kâfirlerle cenk edeceği ve kâfirleri yeneceği, müminlerden bir bölüğün kaçıp münafık olacakları, bir bölüğü düşmanların şehit edeceği, onların şehitlerin en üstünü olacağı, bir bölüğün galip gelip kâfirleri kovacağı ve kıracağı, ondan sonra İshak peygamberin çocuklarından 70 bin kişinin gelip İstanbul’u ‘La ilahe illallah Allahu Ekber’ diyerek alacakları, önce deniz tarafının yıkılacağı, ardından bir duvarının daha yıkılacağı, hâsılı üç tarafının tekbir sesleri ile yıkılacağı, gaziler ganimet toplarken şeytanın: “Ey müminler! Deccâl çıktı, evlerinizi harap ediyor” diye sesleneceği, onların da İstanbul’u bırakıp Şam’a gidecekleri, ondan sonra halkın kötü işler yapacağı, bütün bunların da kıyamet alametlerinin belirmesine yol açacağı anlatılmaktadır.^[65] Ahmed Bîcân’ın Dürr-i meknûn ve Müntehâ adlı eserlerinde de konumuz olan rivayetler, benzer şekilde yer almıştır.^[66]

Sonuç olarak Dâbık rivayeti ve ilişkili diğer rivayetler fetih öncesinde ve fetih esnasında kaleme alınan eserlerde yer almıştır. Hatta bu rivayetler, Fatih Sultan Mehmed’e karşı muhalefet aracı olarak da kullanılmıştır. Fatih Sultan Mehmed, bütün bunları göğüsleyerek dini gerekçelerden ziyade iç tepkileri yatıştırmak için bu rivayetleri farklı şekilde yorumlayarak başka bir tez ortaya atmıştır. Bu da şehrin İslâm tarihi boyunca alınması gereken büyük bir hedef olduğu ve aslında yeniden imar edilmek ve bir İslâm şehri haline getirilmek suretiyle üzerindeki lanetin kaldırılabileceğidir. Nitekim fetih sonrası Memlük sultanına ve Karakoyunlulara yollanan fetihnâmelerde bu rivayetlerin sadece ilgili kısımlarına yer verilmiştir.^[67] Bu da İstanbul’un fethi ile kıyamet alametlerinin rivayetlerde birlikte zikredilmesinin oluşturduğu olumsuz imajın başta ulema olmak üzere toplumda ne kadar etkili olduğunu göstermektedir.

Fetihten sonra Fatih Sultan Mehmed, Memlük sultanına, Karakoyunlulara ve Mekke şerifine birer fetihnâme yollamıştır. Fetihnâmelerde İstanbul’un fethi ile ilgili fetih müjdesini bildiren, İstanbul’u alacak kumandanı ve askeri öven hadis rivayetine, İstanbul’un fethedilmesi üzerine yazılan ve resmi bir nitelik taşıyan fetihnâmelerde hiç atıf yapılmamış,^[68] onun yerine Dâbık rivayeti ile diğer hadis rivayetine vurgu yapılmıştır. Ancak her iki rivayet de kıyamet alametleriyle ilgisi bulunması dolayısıyla fetihnâmelerde tam metinleriyle değil, ancak maksada uygun biçimde eksik olarak alıntılanmıştır. Memlük Sultanı İnal Şah’a Molla Gürânî inşâsı ile yazılmış olan fetihnâmede Dâbık ve ilgili rivayet metnin içinde şöyle geçmektedir:

“…Büyük seleflerimiz, o büyük fehametli sultanlar, cihadın hakkını vererek çalıştıkları halde onu ele geçiremediler ve ondan bir şeye nail olamadılar. Bu yeryüzü halkının dillerinde Kostantiniye diye nam salmış olan büyük bir kaledir. ‘Onlar kılıçlarını zeytin ağaçlarına asmış oldukları halde ganimetleri bölüşürlerken Kostantiniye’yi fethederler.’ hadisi ve bundan başka meşhur doğru [sahih] hadisler gibi Peygamberin doğru [sahih]sözlerinde, Muhammed Mustafa’nın -ona ve evladına en tam selât ve selamlar olsun- haberlerinin bahsettiği şehrin o olması imkânsız değildir. O, bir tarafı denizde bir tarafı karada olan meşhur şehirdir…”^[69]

İran Şahı Cihan Şah Mirza’ya Hâce Kerîmî inşâsı ile gönderilen fetihnâmede Dâbık ve ilgili rivayetler şu şekilde yer almaktadır:

… Şimdi bu ülkelerde bulunan Kostantiniye şehrinin alamet ve delilleri öyle görünüyor ki ‘Onlar ganimetleri paylaşırken Kostantiniye fethedilecektir.’ ile bundan başka ‘Bir tarafı karada bir tarafı denizde olan şehri duydunuz mu?’ ‘Evet, ey Tanrı elçisi’ denildi. Dedi: ‘70 bin kişilik bir ordu ona gaza yapacaktır.’ gibi Hz. Peygamber’in doğru [sahih] hadislerinde açıkça geçen bu namlı memleket ve sağlam kale olmalıdır. Burası kuruluşunun ilk zamanından bu zamana kadar müşriklerin ocağı ve şeytanların sığınağı olmuştur. Kimse onu istila edememiştir. Çünkü yeryüzünde bu kadar devamlı bir kale zamanla yaşıt bir hisar görülmemiş ve duyulmamıştır…”^[70]

Mekke şerifine gönderilen mektupta İstanbul’un fethi “… bu mektubu Ulu Tanrı’nın bu sene bize nasip ettiği hiçbir gözün görmediği ve hiçbir kulağın duymadığı fetihleri müjdelemek için yolladık. Bu da iki denizin bibirine yaklaştığı yere bağlı, karşısında Galata denilen başka bir şehir, şark tarafında Üsküdar dalı diğer bir şehir bulunan Kostantiniye diye şöhret kazanmış olan şehrin zaptedilmesidir…”; “…20 Cemâziyelevvel Salı günü ‘Allahü Ekber’ ve ‘Lâ ilâhe illallâh’ diyen Müslümanların kelimesi ile mübarekleşmiş ve nurlanmış olan bu şehrin içine girdiler…” ifadeleriyle yer almış, Dâbık ve ilgili rivayetlere doğrudan yer verilmemiştir.^[71]

Görüldüğü gibi fetihnâmelerde Dâbık rivayeti ve ilgili nakillerin metinleri ustalıkla ayıklanmış, istenmeyen yerler metinden çıkarılmıştır. Özellikle son hadiste çıkarılan iki cümle 70 bin kişinin Benî İshak’tan olduğu ve hadisin devamında bu ordunun şehre saldırmadan kıyametin kopmayacağıdır. İlk zikredilen hadis ise Molla Gürânî tarafından hazırlanmış olup Memlük sultanına gönderilen fetihnâmede yer almıştır. Hâce Kerîmî’nin hazırladığı ve Karakoyunlu Cihan Şah’a yollanan fetihnâmede hadisin müjde dışında başka bir gaye taşıdığı düşünülen kısımları, Benî İshak ve şehri almakla kıyamet sürecinin başlayacağı vurgusu çıkarılmıştır. Fakat lanet ile kıyamet konusunun farkında olan Hâce Kerîmî, şehir hakkında olumsuz kanaatlerin varlığına karşı da hadisin tam metnini ve gayesini bilenlere cevap vermeyi ihmal etmemiştir. Nitekim hadisi naklettikten sonra peygamber hadislerinde geçen namlı bir yer ve sağlam bir kale olan bu şehrin ilk zamanından bu ana kadar müşriklerin ocağı ve şeytanların sığınağı olduğu, yeryüzünde bu kadar eski ve adeta zamanla yaşıt olan bir hisarın görülmediği ve üç tarafı duvar gibi sağlam ve alınamaz olarak bilindiğini belirtmiştir. ^[72]

Fetihten sonra da İstanbul ile ilgili olumsuz kanaatler siyasi rekabetin de etkisiyle devam etmiştir.^[73] Bütün bu olumsuz bilgilerin kaynağı İstanbul’un fethi ile kıyamet alametlerinin belireceği şeklindeki hadis rivayetleri ve bu rivayetlerin o dönem kaleme alınan kitaplar yoluyla yayılması olmuştur. Konumuz olan Dâbık rivayeti ve ilişkili rivayetlerin bu konuda başı çektiği açıktır.

2.4. Dâbık Rivayetinin Güncel Yorumları

Dâbık rivayetinin güncel yorumları ile ilgili günümüzde üç yaklaşım sergilenmektedir. Bunlardan ilki, Dâbık ve ilgili rivayetlerin İstanbul’un ikinci kez fethedileceğini haber verdiğine dair yaklaşımdır. Kostantiniye’nin fethini, kıyametin kopması ve kıyâmet alâmetleri ile birlikte zikreden rivayetler ile mezkûr fethin hiçbir silah kullanılmadan tekbirlerle fethedileceğini haber veren rivayetler, günümüzde bazı hadis yorumcuları nezdinde bu rivayetlerin lafzî/literal okumaya tabi tutulması neticesinde İstanbul’un ikinci kez fethini gündeme getiren yorumlamalara neden olmuştur. Bu noktada öne çıkan yorum sahiplerinden biri Ümmü’l-Kurâ Üniversitesinde 1979’da Eşrâṭü’s-sâʿa başlıklı yüksek lisans tezi yapmış olan Yusuf b. Abdullah b. Yusuf el-Vâbil’dir. Vâbil, Kostantiniye’nin (İstanbul) fethinin, Deccâl’in çıkmasından önce, melhame-i kübradan ve Müslümanların onlara karşı zaferinden sonra gerçekleşeceğini, bu fethin savaşsız, tekbir ve tehlille olacağını ifade etmiştir.^[74] Dâbık rivayetinden yola çıkarak âhir zamanda Romalıların Müslüman olacağı yorumunu yapan Vâbil, Benî İshak’tan Kostantiniye’yi fethedecek olan ordunun, sayıları yaklaşık bir milyona ulaşacak olan Romalıların ordusu olduğunu, onların bir kısmının savaşacağını, bir kısmının Müslüman olacağını, Müslümanların ordusuyla beraber Müslüman olanların ise Kostantiniye’yi fethedeceğini belirtmiştir.^[75] Ayrıca o, savaşsız bir şekilde Kostantiniye’nin fethinin bugüne kadar gerçekleşmediğini kaydederek meseleyi şu şekilde ele almıştır:

“Gerçek şu ki, Kostantiniye sahâbe döneminde fethedilmemiştir. Muaviye, içinde Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin de bulunduğu bir orduyu oğlu Yezîd ile birlikte Kostantiniye’ye göndermiş, ancak fetih tamamlanamamıştır. Daha sonra Mesleme b. Abdülmelik Kostantiniye’yi kuşatmış, fakat o da fethedememiş, orada bir mescit inşa etmek şartıyla sulh yapmıştır. Türk’ün Kostantiniye’yi fethi ise savaşla olmuştur…”^[76]

Mısırlı hadisçi Ahmed Muhammed Şâkir de (ö. 1958) Dâbık rivayetinden hareketle İstanbul’un fethi ile ilgili şöyle bir yorum yapmıştır:

“Hadiste müjdelenmiş olan Kostantiniye’nin fethi, Allah’ın bildiği yakın veya uzak bir gelecekte olacaktır. Bu fetih, Müslümanların kendisinden yüz çevirdikleri dinlerine döndükleri zamanda olacak gerçek fetihtir. Bu asrımızdan önce olan Türk fethine gelince, bu o büyük fetih için bir hazırlıktı…”^[77]

Aynı şekilde Mısırlı Mahmûd en-Neşşâbe de (1810-1890) Dâbık rivayetinden yola çıkarak İstanbul’un kıyamet öncesinde bir kere daha fethedileceğini ileri sürmüştür.^[78]

Dâbık rivayeti ve ilgili rivayetler için sergilenen ikinci yaklaşım, bu tür Yahudi-Hıristiyan kaynaklı rivayetlerin İslâm geleneğine geçişi ve hadis olarak uyarlanması olduğu şeklindeki yaklaşımdır. Burada yeri gelmişken şu hususu ifade etmek istiyoruz: Yahudi ve Hıristiyan dinî kültürleri Müslüman dinî kültüründen önce oluştuğu için Ehl-i kitap kültüründe var olan bilgilerin zaman içerisinde İslâm kültürününün de kullanımına geçmiş olabileceği göz ardı edilmemesi gereken bir husustur. Bu noktada yapılması gereken en önemli çalışma apokaliptisizm ile fiten ve melâhim edebiyatının karşılaştırılmasıdır. Ülkemizde bu konuda ilk çalışma yapan akademisyenlerin başında Paçacı gelmektedir. Paçacı, çalışmasında İstanbul’un Müslümanlar tarafından kuşatılması konusunda Apocalypse of Daniel ile Nuaym b. Hammâd’ın (ö. 228/843) Fiten’ini karşılaştırmıştır. Söz konusu çalışmada konumuz olan Dâbık rivayeti içerisinde geçen bazı detayların benzer bir şekilde Apocalsypse of Daniel ile Nuaym b. Hammâd’ın Fiten’inde de yer aldığı tespit edilmiştir.^[79] Kıyamet söylemleriyle İstanbul’un ilişkilendirilmesi konusunda karşılaştırma yapan bir başka isim de Stefanos Yerasimos’tur. Yerasimos, Ebû Eyyûb el-Ensâri’nin de katıldığı 667-669 İstanbul kuşatması sırasında Yukarı Mezopotamya’da Süryanice yazılan Sözde Metodios’un Kıyameti adlı eserde yer alan şu ifadelerin, Dâbık rivayetinde tamamen Müslümanların lehine dönüştürüldüğünü iddia etmiştir:

“…işte o zaman İsrailoğulları binlerce araba ve atla gelecekler; dokuzuncu dilimin ilk ayında gelecek, Anadolu şehirlerini ele geçirip işgal edecekler; üç kola ayrılacaklar; birincisi Efes, ikincisi Bergama, üçüncüsü ise Malagina’da [Mekece] kışlayacak. Talihine küs Frigya, Pamfilya ve Bitinya, çünkü don olduğundan İsmail seni ele geçirecek, önüne gelen her şeyi yakan bir alev gibi ilerleyecek ve yetmiş bin denizcisiyle adaları ve kıyıları yakıp yıkacak. Talihine küs Bizans, çünkü İsmail seni de ele geçirecek, İsmail’in her atlısı denizi aşacak, bunların başı karşısında çadır kuracak, savaşa tutuşacak ve Kselokerkos kapısını kırarak Öküz’e kadar ilerleyecek, o zaman Öküz böğürecek, İsmaililerin vurduğu Kserolofos bağıracak…”^[80]

Metnin devamında Romalıların sonunda galip gelip bunların peşine düşeceği ve Yesrib’i (Medine) vurup çoluk çocuklarını ve Kudüs’te yaşayanları esir alacağı belirtilerek Bizans İmparatorluğunun zaferi işlenmiş ve kıyamet konusu bir tarafa bırakılmıştır.^[81] Yerasimos, bu metindeki unsurların İslâmî kıyamet metinlerini etkilediğini; çünkü bunların Bizans metinlerinden sonra yazıldığını, en azından 9. yüzyıla aidiyetlerinin kesin olduğunu ifade etmiş,^[82] Dâbık rivayetinde efsanede yer alan bir öğenin örtbas edilerek, bir öğenin tersyüz edilerek, bir öğenin de yorumlanarak tamamen Müslümanların lehine dönüştürüldüğünü iddia etmiştir. Ona göre Medine’nin alınması örtbas edilmiş, böylece İslâm’ın nihâî yenilgisi önlenmiştir. Melhameyle ilgili tersyüz yapılmış ve bu iki kez tekrarlanmıştır. İlk olarak olayların sırası değiştirilmiştir. Savaş Kostantiniye’nin fethinin önüne alınmıştır. İkinci değişiklik, savaşın galibi olan Müslümanların, düşmanı Kostantiniye’ye kadar takip etmeleridir. Yoruma gelince; Müslümanlar, Bizans başkentini ele geçirecekler; fakat İblis’in kurnazlığı yüzünden ordan çıkmak zorunda kalacaklardır. Burada İslâm kendi kıyamet geleneğini yerleştirmiştir. Kostantiniye’nin alınışı dünyanın sonunu haber veren önemli bir işarettir. Bizans kıyamet geleneğinden farklı olarak bu durum artık olumsuz değil, olumlu bir anlamdadır. Yani Kostantiniye’nin alınışı Müslüman gelenekte Bizans geleneğindeki Yesrib/Medine’nin alınışının yerini^[83] almıştır. Sonuç olarak apokaliptiklerin ve hadis külliyatındaki fiten rivayetlerinin ortak özelliği, gelecekte ve özellikle ahir zamanda meydana gelecek olayların açıklanmasıdır. Apokaliptik ve fiten rivayetleri arasında hem konu birliği ve şahsiyetler bazında hem de üslup olarak ciddi benzerlikler bulunmaktadır. Dolayısıyla bu konuda karşılaştırmalı çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır.

Dâbık ve ilgili rivayetlerle ilgili sergilenen üçüncü yaklaşım, tarihî hadiselerin hadis olarak formülasyonu şeklindeki yaklaşımdır. Günümüzde bazı araştırmacılar tarafından Dâbık rivayeti başta olmak üzere Kostantiniye’nin fethine dair rivayetler, tarihî oluşumun hadis olarak yansıması olarak değerlendirilmiş, bu tür rivayetlerin, fütuhat erbabına sabır ve sebat telkin etmek amacıyla oluşturulduğu ileri sürülmüştür.^[84] Söz gelimi İstanbul’un fethi ile ilgili girişimlerin, Emevîler, Abbâsîler dâhil, asırlarca sürdüğü halde bir türlü kesin sonuca ulaşmamasının, Müslümanların zihninde bu fethin ancak âhir zamanda gerçekleşeceği fikrini uyandırdığını ifade eden Hatiboğlu, meseleyi şu şekilde ele almıştır: “…ilk asırlarda teşekkül etmeye başlayıp kitaplara geçirilmiş bulunan kıyamet masallarının uyuttuğu pek çok âlim, bunları Hz. Peygamber’den menkul olarak kabul etmişlerdir.”^[85] Aynı şekilde Sarıçam da Arapların İstanbul kuşatmalarını tarihî olarak anlattığı makalesinde bazı rivayetlerde Deccâl’in çıkması ile İstanbul’un fethi arasında irtibat kurulmasını problemli bulmuştur. ^[86] Ayrıca Dâbık rivayetinin dil ve üslubu da daha çok klasik dönem savaşlarını akıllara getirmektedir. Modern dönemde artık savaşlar bu şekilde yapılmamaktadır. Kıyamete yakın savaşların nasıl olacağını tahayyül etmek mümkün olmasa da mevcut teknolojik gelişmeler, savaşların gelecekte çok farklı yerlere evrileceğini göstermektedir. Bu da rivayetle ilgili tarihî hadiselerin hadis olarak formülasyonu şeklindeki yaklaşıma kapı aralamaktadır.

Sonuç

Dâbık rivayeti, hadis kaynaklarımızdan Müslim ve İbn Hibbân’ın Sahîh’leri ile Hâkim’in Müstedrek’inde yer almaktadır. Rivayet, hadis ilimleri açısından değerlendirildiğinde sened itibariyle muttasıl olup diğer şartlarla beraber sahih derecesine ulaşmış âhâd bir rivayettir. Ancak rivayet, Kütüb-i Tis‘a içerisinde Müslim’in teferrüt ettiği fert bir rivayettir.

İlk dönem klasik şerhlerde Dâbık rivayetinde geçen A‘mâk ve Dâbık kelimeleri somutlaştırılmamış, daha sonraki şerhlerde ise Halep yakınlarında iki yer şeklinde genel manada yorumlanmış, aynı şekilde Kostantiniye kelimesi de Rum şehirlerinin büyüklerinden bir şehir olarak netleştirilmeden açıklanmış, bu şehrin kıyamet öncesinde fethedileceğinden söz edilmiş, ancak bu şehir, İstanbul olarak anlaşılmamıştır.

Modern dönem şerhlerde A‘mâk’ın Antakya’da Dâbık’ın da Halep’te küçük bir kasaba olduğu ifade edilmiştir. Kostantiniye, genellikle İstanbul olarak yorumlanmış, Fatih Sultan Mehmed’in gerçekleştirdiği fetih kabul edilmekle birlikte, İstanbul’un kıyamet öncesinde bir kez daha fethedileceği üzerinde durulmuştur. Bu fethin Ehl-i kitap nezdinde Armageddon, hadis kaynaklarında melhame-i kübra denilen savaş ile ilişkili, aynı zamanda Mehdî ve Deccâl ile de irtibatlı olduğu kaydedilmiştir. İstanbul’un ikinci kez fethi meselesi, modern dönem şerhlere has bir durumdur. Zira klasik şerhlerde Kostantiniyye’nin fethinden söz edilmiş ancak ikinci kez fethinden hiç söz edilmemiştir.

İstanbul’un fethi öncesinde Dâbık rivayeti, Kostantiniye’nin fethi, kıyamet, melhame, Deccâl ve Hz. Îsâ’nın nüzulü konuları ile iç içe geçmesi nedeniyle Fatih Sultan Mehmed’e muhalefet aracı olarak kullanılmış, kıyametin kopmasını tetikleyeceği için böyle bir fethe hiç girişilmemesi ifade edilmiştir. Bu anlayış fetihten sonra da devam etmiş, nitekim Memlük ve Karakoyunlu hükümdarlarına yollanan fetihnâmelerde rivayetin sadece Kostantiniye ile ilgili kısmına yer verilmiştir. Bütün bu süreçlerde Kostantiniye, İstanbul olarak yorumlanmıştır.

Günümüze gelindiğinde Dâbık rivayetine birbirinden farklı üç yaklaşım sergilendiği görülmektedir. İlk olarak Dâbık rivayetinden hareketle İstanbul’un kıyamet öncesinde ikinci kez fethedileceğinden söz edilmiştir. Hem Arap dünyasında hem de ülkemizde bazı çevreler tarafından dillendirilen bu yorum, lafzî/literal ve parçacı bir yaklaşım olup DEAŞ gibi radikal selefi akımların da gündeme getirdiği bir yorumdur. İstanbul’un ikinci kez fethedileceği söylemini kendisiyle özdeşleştiren ve her fırsatta dile getiren DEAŞ, bu rivayetten yola çıkarak dijital dergilerine Dâbık, Kostantiniye, Rumiyah adlarını, haber ajansına da A‘mâk ismini vermiştir.

İkinci olarak söz konusu rivayet, günümüzde bazı araştırmacılar nezdinde tarihî hadiselerin hadis şeklinde formülasyonu olarak kabul edilmiştir. Üçüncü olarak bahsi geçen rivayette Kostantiniye’nin fethinin kıyamet alametleri ile birlikte zikredilmesi, bazı araştırmacılar tarafından Yahudi ve Hıristiyan geleneğindeki kıyamet anlayışının İslâm geleneğine geçişi ve hadis olarak uyarlanması şeklinde değerlendirilmiştir.

Kanaatimizce Dâbık rivayetinin hem kıyamet, melhame-i kübra, Deccâl ve Hz. İsa’nın nüzulü gibi kıyamet konularını içinde barındırması hem de Müslümanların Kostantiniye’yi fethedeceğinden söz etmesi, hem korkulu hem de müjdeli gaybî bilgiler içermesi, İstanbul’un fethinin ise gerçekleşmiş olması, fetih gerçekleştiği halde kıyametin kopmaması, Kostantiniye’nin fethi konusunda başkaca rivayetlerin bulunması, mesele konu-rivayet bütünlüğü çerçevesinde değerlendirildiğinde söz konusu rivayette geçen “Kostantiniye”nin İstanbul olarak yorumlanmasını zorlaştırmaktadır. Öte yandan bazı rivayetlerde Kostantiniye’nin fethinin savaşsız, tekbir ve tesbihlerle gerçekleşeceğinin bildirilmesi, bazı rivayetlerde de önce İstanbul’un, daha sonra Roma’nın fethedileceğinin haber verilmesi, tarih kaynaklarında İstanbul ve Roma arasında Büyük Roma, Küçük Roma, Büyük Kostantin, Küçük Kostantin ayrımının yapılmış olması, klasik hadis şerh ve yorum çevrelerinde Kostantiniye’nin ya da İstanbul’un ikinci kez fethinden hiç söz edilmemesi, izini sürdüğümüz Dâbık rivayetinde geçen Kostantiniye’den İstanbul dışında başka bir şehrin kastedilmiş olması ihtimalini de akıllara getirmektedir.

Sonuç olarak Dâbık rivayeti, sebeb-i vürudu, yeri ve zamanı tespit edilememiş, dolayısıyla anlaşılması ve yorumlanması zor olan bir hadistir. Klasik ve modern hadis yorum geleneğinde rivayet, hem isnad hem de metin açısından incelenmiş, çok yönlü bir şekilde yorumlanmaya çalışılmış, ancak kesin bir neticeye ulaşılamamıştır. Bugün de bu rivayeti hadislerin genellikle mana ile rivayet edildiğini göz önünde bulundurarak lafzî/literal ve parçacı yaklaşımdan uzak bir şekilde mana ve maksadı ve de İslâm’ın bütünlüğünü dikkate alarak kesin bir inanç meselesi haline getirmeden makul ve muhtemel yorumlarla anlamaya ve anlamlandırmaya çalışmak gerekmektedir. Diğer taraftan bu tür rivayetlerle ilgili değerlendirme yaparken fiten ve melâhim konusunda yer alıyor diye peşinen ret ve inkâr yoluna gidilmesi doğru olmadığı gibi daha baştan bu tür rivayetleri kesin bir inanç meselesi haline getirmek de doğru değildir. Zira bir hadisin kabul veya reddedilmesi, hangi konuda yer aldığı ile değil, hadis ilminin metot ve verilerine göre araştırma neticesinde mümkün olur. Bunların dışında Dâbık rivayetini, Yahudi ve Hıristiyan geleneklerdeki benzer bilgilerle de karşılaştırmak önem arz etmektedir. Burada şu hususu özellikle ifade etmekte fayda görüyoruz: Dâbık rivayetini literal bir yaklaşımla geleceğe dair kesin bir inanç meselesine dönüştürmek doğru değildir. Zira itikadî konularda mütevatir haber esastır. Fiten ve melâhim edebiyatı içerisinde yer alan Dâbık rivayeti ile ilgili ihtiyatı elden bırakmadan makul yorumlara geçit vermek gerekmektedir. Son olarak fiten ve melâhim rivayetleri ile ilgili her bir rivayet hakkında daha kapsamlı müstakil çalışmaların yapılması gerektiğini düşünmekteyiz. Hülasa her ne kadar yirminci asırdaki bazı hadis yorumcuları Dâbık rivayetinden hareketle kıyamete yakın bir zamanda İstanbul’un ikinci kez fethedileceği yorumunu öne çıkarsalar da bu yorum, rivayetin farklı varyantları ve şahitleri göz önünde bulundurulduğunda bu şekilde kesin bir sonuç elde etmek zor görünmektedir.

Kaynakça

Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût - Âdil Mürşid. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1421.

Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Kārî el-Herevî. Mirḳātü’l-mefâtîḥ şerhu Mişkâti’l-meṣâbîḥ. 9 Cilt. Beyrut: Dârul-Fikr, 1422.

Ateş, Ahmet. “İstanbul’un Fethine Dair Fatih Sultan Mehmed Tarafından Gönderilen Mektuplar ve Bunlara Verilen Cevaplar”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi 4/7 (1953), 11-50.

Avcı, Casim. “Rum”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/222-225. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.

Bedr-i Dilşâd. Bedr-i Dilşad’ın Murâd-nâme’si. haz. Adem Ceyhan. 3 Cilt. Ankara: MEB Yayınları, 1997.

Cirit, Hasan. “Süleyman b. Bilâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/81-82. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.

Çalgan, Mehmet Ali. “Kudüs ve İstanbul Hakkındaki İki Sahîhayn Hadisinin Metin Tenkidi ve Tahlili”. İslam ve Yorum VIII: Dinî, Siyasî ve Kültürel Boyutlarıyla Kudüs. 1/251-266. ed. Mehmet Kubat v.dğr. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.

Çelebi, Soner. Dâbık ve A‘mâk Rivâyeti Işığında Tedhişçi Selefîlik: DAEŞ Örneği. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.

Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân b. el-Fazl. es-Sünen. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. 4 Cilt. Dârü’l-Mugnî, 1412.

Davudoğlu, Ahmed. Sahih-i Müslim Tercümesi ve Şerhi. 12 Cilt. İstanbul: Ravza Yayınları, 2017.

Dihlevî, Abdülhak b. Seyfüddîn Sa’dullâh el-Buhârî. Lemaâtü’t-tenkîh fi şerhi Mişkâti’l-mesâbîh. thk. Takiyyüddin en-Nedvî. 10 Cilt. Dimaşk: Dâru’n-Nevâdir, 1435.

Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-asriyye, ts.

Ebû Ya‘lâ, Ahmed b. Alî b. el-Müsennâ et-Temîmî el-Mevsılî. el-Müsned. thk. Hüseyin Selim Esed. 13 Cilt. Dimaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Turâs, 1404.

Emecen, Feridun M. Fetih ve Kıyamet: 1453 İstanbul’un Fethi ve Kıyamet Senaryoları. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.

Gürkan, Emrah Safa. Bunu Herkes Bilir & Tarihte Yanlış Sorulara Doğru Cevaplar. İstanbul: Kronik Kitap, 3. Basım, 2020.

Hâkim, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed. el-Müstedrek ʿale’ṣ-Ṣaḥîḥayn. thk. Mustafâ Abdulkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411.

Hatiboğlu, Mehmed Said. Hadis Tedkikleri. Ankara: OTTO, 2009.

Hatiboğlu, Mehmed Said. Hz. Peygamber ve Kur’an Dışı Vahiy. Ankara: OTTO, 2009.

Hererî, Muhammed el-Emin b. Abdullah b. Yûsuf b. Hasen el-Uremî el-Alevî. el-Kevkebü’l-vehhâc ve’r-ravzu’l-behhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. nşr. Hâşim Muhammed Ali Mehdî. 26 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Minhâc-Dâru Tavkı’n-Necât, 2009.

İbik, Hasan. İstanbul’un Fethi Hadisi. Ankara: İlâhiyât, 2004.

İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrâhîm el-Absî el-Kûfî. el-Muṣannef fi’l-eḥâdîs̱ ve’l-âs̱âr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebetu’r-Rüşd, 1409.

İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Tehẕîbü’t-Tehẕîb. 12 Cilt. Hindistan: Matbaatü Dâirati’l-Meârifi’n-Nizâmiyye, 1326.

İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Ṣaḥîḥu İbn Ḥibbân bi-tertîbi İbn Balabân. thk. Şuayb el-Arnâut. 18 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1414.

İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 2 Cilt. Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.

İbn Melek, Muhammed b. İzzüddin Abdullatif b. Abdülaziz b. Emînüddin b. Firişte. Şerhu mesâbîhi’s-sünne. thk. Nûruddîn Tâlib. 6 Cilt. İdâretü’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, 1433.

İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî. eṭ-Ṭabaḳātü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1410.

İnalcık, Halil. “İstanbul (Türk Devri)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/220-239. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.

Kaplan, Yıldıray, “Radikal Akımların Referans Aldığı Rivayetler (DEAŞ Örneği)”. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.

Kaya, Eyyüp Said. “Muallâ b. Mansûr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/309. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.

Kurtubî, Ebü’l-Abbâs Ziyâüddîn Ahmed b. Ömer b. İbrâhîm el-Ensârî. el-Müfhim limâ eşkele min telḫîṣi kitâbi Müslim. thk. Muhyiddin Dîb Müstû v.dğr. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1417.

Lâşîn, Mûsâ Şâhîn. Fethu’l-mün‘im şerhu sahîhi Müslim. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1423.

Ma‘mer b. Râşid, Ebû Urve Ma‘mer b. Râşid el-Basrî es-San‘ânî. el-Câmiʿ. thk. Habîburrahmân el-A’zâmî. 2 Cilt. Pakistan: el-Mektebu’l-İslâmî, 1403.

Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tehẕîbü’l-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1400.

Muhammed b. Ali b. Âdem b. Mûsâ. Meşâriḳu’l-envâri’l-vehhâce ve meṭâliʿu’l-esrâri’l-behhâce fî şerḥi Süneni’l-İmâm İbn Mâce. 4 Cilt. Riyad: Dâru’l-Muğnî, 1427.

Mübârekfûrî, Safiyyürrahmân. Minnetu’l-mun‘im fî şerh-i sahîh-i Müslim. 4 Cilt. Riyad: Dâru’s-Selâm, 1999.

Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmi’u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâki. 5 Cilt. Beyrut: Dâru Turâsi’l-Arabî, ts.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. el-Minhâc fî şerḥi Ṣaḥîḥi Müslim b. el-Ḥaccâc. 18 Cilt. Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1392.

Osmânî, Şebbîr Ahmed - Osmânî, Muhammed Takiyyüddîn. Mevsûatu fethi’l-mülhim bi-şerhi sahîhi’l-İmâm Müslim. 12 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1426.

Özcan, Kemal. Müslim’e Yöneltilen Eleştiriler. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.

Paçacı, Mehmet. “Hadis’te Apokaliptisizm veya Fiten Edebiyatı”. İslâmiyât 1/1 (1998), 35-53.

Sakallı, Talat. “Ebû Sâlih es-Semmân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/226. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.

Sarıçam, İbrahim. “Arapların İstanbul Kuşatmaları”. Fethin 550. Yılında İstanbul (14-15 Haziran 2003 İstanbul). 51-62. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007.

Şâkir, Ahmed Muhammed. Umdetü’t-tefsîr ani’l-Hâfız İbn Kesîr. 3 Cilt. Mensûra: Dâru’l-Vefâ, 1426.

Taberânî, Ebü’l-Kāsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdulmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kâhire: Mektebetu İbn Teymiyye, 3. Basım, 1415.

Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd b. el-Cârûd. el-Müsned. thk. Muhammed Abdülmuhsin et-Türkî. 4 Cilt. Mısır: Dâru Hicr, 1419.

Tîbî, Ebû Muhammed Şerefüddîn Hüseyn b. Abdillâh b. Muhammed. Şerḥu’t-Tîbî âlâ Mişkâti’l-meṣâbîḥ el-müsemmâ bi’l-kâşif ʿan ḥaḳāʾiḳi’s-sünen. thk. Abdulhamîd Hindâvî. 13 Cilt. Mekke-i Mükerrreme-Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1417.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ (Sünenü’t-Tirmiẕî). thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1998.

Tuğ, Salih. “Ebû Hayseme, Züheyr b. Harb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/151. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.

Tûribiştî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn b. Hasen. el-Müyesser fî şerḥi Meṣâbîḥi’s-sünne. thk. Abdulhamîd Hindâvî. 4 Cilt. Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1429.

Übbî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Hilfe b. Ömer el-Veştâtî - Senûsî, Muhammed b. Yûsuf. Sahîhu Müslim mea şerhihî ikmâli ikmâli’l-mu’lim li’l-Übbî ve şerhihî mükmili ikmâli’l-ikmâl li’s-Senûsî. nşr. Muhammed Sâlim Hâşim. 7 Cilt. Mısır-Beyrut: Matbaatü’s-Seâde - Tasvîru Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1328.

Vâbil, Yûsuf b. Abdullah. Eşrâṭü’s-sâʿa. Demmâm: Dâru İbni’l-Cevzî, 1431.

Vellevî, Muhammed b. Ali b. Âdem b. Mûsâ el-İtyûbî. el-Bahrü’l-muhîtü’s-seccâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 45 Cilt. Dâru İbni’l-Cevzî, 1426.

Yazıcıoğlu Ahmed Bîcân. Âşıkların Nurları: Envâru’l-âşıkîn. haz. Ahmet Kahraman. 3 Cilt. İstanbul: Tercüman, 1973.

Yazıcıoğlu Mehmed. Muhammediye. haz. Âmil Çelebioğlu. 2 Cilt. İstanbul: MEB Yayınları, 1996.

Yerasimos, Stefanos. Türk Metinlerinde Konstantiniye ve Ayasofya Efsaneleri. çev. Şirin Tekeli. İstanbul: İletişim Yayınları, 6. Basım, 2014.

Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Mîzânü’l-iʿtidâl fî naḳdi’r-ricâl. thk. Ali Muhammed el-Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1382.

Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Şuayb el-Arnaût. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1405.

^[1]   Mehmet Ali Çalgan, “Kudüs ve İstanbul Hakkındaki İki Sahîhayn Hadisinin Metin Tenkidi ve Tahlili”, İslam ve Yorum VIII: Dinî, Siyasî ve Kültürel Boyutlarıyla Kudüs, ed. Mehmet Kubat v.dğr. (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024), 1/254-255; Kemal Özcan, Müslim’e Yöneltilen Eleştiriler (İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014), 157-158.

^[2]   Bk. Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân b. el-Fazl ed-Dârimî, es-Sünen, thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî (Dârü’l-Mugnî, 1412), “Mukaddime”, 42; Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî, Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ, thk. Şuayb el-Arnaût (Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1405), 6/357; Muhammed b. Ali b. Âdem b. Mûsâ, Meşâriḳu’l-envâri’l-vehhâce ve meṭâliʿu’l-esrâri’l-behhâce fî şerḥi Süneni’l-İmâm İbn Mâce (Riyad: Dâru’l-Muğnî, 1427), 3/153.

^[3]   Ebü’l-Abbâs Ziyâüddîn Ahmed b. Ömer b. İbrâhîm el-Ensârî el-Kurtubî, el-Müfhim limâ eşkele min telḫîṣi kitâbi Müslim, thk. Muhyiddin Dîb Müstû v.dğr. (Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1417), 7/249.

^[4]   Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî İbn Hibbân, Ṣaḥîḥu İbn Ḥibbân bi tertîbi İbn Balabân, thk. Şuayb el-Arnaût (Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1414), 15/224, (No: 6813).

^[5]   Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Hâkim, el-Müstedrek ʿale’ṣ-Ṣaḥîḥayn, thk. Mustafâ Abdulkâdir Atâ (Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411), 4/529 (No: 8486). Hadisin yer aldığı kitabın tam adı “Fiten ve Kıyamet Alametleri” ve hadisin yer aldığı pasajın başlığı da “Kostantiniye’nin Fethi, Deccâl’in Çıkışı ve Îsâ b. Meryem’in Nüzûlü” şeklindedir.

^[6]   Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim, el-Câmi’u’s-sahîh, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâki (Beyrut: Dâru Turâsi’l-Arabî, ts.), “Fiten”, 34, (No: 2897).

^[7]   Ebû Hayseme Züheyr b. Harb için bk. Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî İbn Sa’d, eṭ-Ṭabaḳātü’l-kübrâ, thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ (Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1410), 7/253; Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf el-Mizzî, Tehẕîbü’l-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl, thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf (Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1400), 9/402-406; Zehebî, Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ, 11/489-491; Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî İbn Hacer, Tehẕîbü’t-Tehẕîb (Hindistan: Matbaatü Dâirati’l-Meârifi’n-Nizâmiyye, 1326), 3/341-344; Salih Tuğ, “Ebû Hayseme, Züheyr b. Harb”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1994), 10/151.

^[8]   Muallâ b. Mansûr için bk. İbn Sa’d, eṭ-Ṭabaḳātü’l-kübrâ, 7/245-246; Mizzî, Tehẕîbü’l-Kemâl, 28/291-296; Zehebî, Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ, 10/365-370; İbn Hacer, Tehẕîbü’t-Tehẕîb, 10/238-240; Eyyüp Said Kaya, “Muallâ b. Mansûr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2005), 30/307-308.

^[9]   Süleyman b. Bilâl için bk. İbn Sa’d, eṭ-Ṭabaḳātü’l-kübrâ, 5/489-490; Mizzî, Tehẕîbü’l-Kemâl, 11/372-376; Zehebî, Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ, 7/425-427; İbn Hacer, Tehẕîbü’t-Tehẕîb, 4/175-176; Hasan Cirit, “Süleyman b. Bilâl”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2010), 38/81-82.

^[10] Süheyl b. Ebû Sâlih için bk. Mizzî, Tehẕîbü’l-Kemâl, 12/223-228; Zehebî, Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ, 5/458-462; Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî, Mîzânü’l-iʿtidâl fî naḳdi’r-ricâl, thk. Ali Muhammed el-Bicâvî (Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1382), 2/243-244; İbn Hacer, Tehẕîbü’t-Tehẕîb, 4/263-264.

^[11] Ebû Salih es-Semmân b. Abdillâh et-Teymî için bk. İbn Sa’d, eṭ-Ṭabaḳātü’l-kübrâ, 5/230-231; 6/248; Mizzî, Tehẕîbü’l-Kemâl, 8/513-517; Zehebî, Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ, 5/36-37; İbn Hacer, Tehẕîbü’t-Tehẕîb, 3/219-220; Talat Sakallı, “Ebû Sâlih es-Semmân”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1994), 10/226.

^[12] Hâkim, Müstedrek, 4/529.

^[13] İbn Hibbân, Ṣaḥîḥ, 15/224.

^[14] Müslim, “Fiten”, 37, (No: 2899).

^[15] Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd b. el-Cârûd et-Tayâlisî, el-Müsned, thk. Muhammed Abdülmuhsin et-Türkî (Mısır: Dâru Hicr, 1419), 1/308 (No: 392); Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrâhîm el-Absî el-Kûfî İbn Ebû Şeybe, el-Muṣannef fi’l-eḥâdîs̱ ve’l-âs̱âr, thk. Kemâl Yûsuf el-Hût (Riyad: Mektebetu’r-Rüşd, 1409), 7/491 (No: 37480); Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, thk. Şuayb el-Arnaût - Âdil Mürşid (Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1421), 7/211-212 (No: 4116); Ahmed b. Alî b. el-Müsennâ et-Temîmî el-Mevsılî Ebû Ya‘lâ, el-Müsned, thk. Hüseyin Selim Esed (Dimaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Turâs, 1404), 9/163 (No: 5253); 9/259 (No: 5381); İbn Hibbân, Ṣaḥîḥ, 15/191 (No: 6786); Hâkim, Müstedrek, 4/523 (No: 8471).

^[16] Bk. Ebû Urve Ma‘mer b. Râşid el-Basrî es-San‘ânî Ma‘mer b. Râşid, el-Câmiʿ, thk. Habîburrahmân el-A’zâmî (Pakistan: el-Mektebu’l-İslâmî, 1403), 11/385 (No: 20812).

^[17] Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd) et-Tirmizî, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ (Sünenü’t-Tirmiẕî), thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf (Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1998), “Fiten”, 58 (No: 2239).

^[18] Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî İbn Mâce, es-Sünen, thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî (Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.), “Fiten”, 35 (No: 4094).

^[19] Müslim, “Fiten”, 78 (No: 2920).

^[20] Hâkim, Müstedrek, 4/523 (No: 8469).

^[21] Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî Ebû Dâvûd, es-Sünen, thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd (Beyrut: el-Mektebetu’l-asriyye, ts.), “Melâhim”, 2 (No: 4292); Bk. Ebü’l-Kāsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb et-Taberânî, el-Muʿcemü’l-kebîr, thk. Hamdî b. Abdulmecîd es-Selefî (Kâhire: Mektebetu İbn Teymiyye, 1415), 4/325 (No: 4230).

^[22] İbn Hibbân, Ṣaḥîḥ, 15/102 (No: 6709).

^[23] Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 11/224-225 (No: 6645); Dârimî, “Mukaddime”, 43 (No: 503); Taberânî, el-Muʿcemü’l-kebîr, 13/68 (No: 166); Hâkim, Müstedrek, 4/553 (No: 8559); 4/598 (No: 8662).

^[24] Dâbık rivayetinin söylendiği yerin ve zamanın teknik olarak bilinmesi mümkün olmamakla birlikte ravilerin Medine doğumlu olması nedeniyle Hz. Peygamber’in (s.a.s.) Medine döneminde rivayet edilmiş olabileceği üzerinde durulmuştur. Bk. Soner Çelebi, Dâbık ve A’mâk Rivâyeti Işığında Tedhişçi Selefîlik: DAEŞ Örneği (İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021).

^[25] Kurtubî, Müfhim, 7/231-235.

^[26] Tirmizî, “Fiten”, 58 (No: 2238).

^[27] Tirmizî, “Fiten”, 58 (No: 2239).

^[28] Kurtubî, Müfhim, 7/248-250.

^[29] Ebû Abdillâh Şihâbüddîn b. Hasen Tûribiştî, el-Müyesser fî şerḥi Meṣâbîḥi’s-sünne, thk. Abdulhamîd Hindâvî (Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1429), 4/1151.

^[30] Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî en-Nevevî, el-Minhâc fî şerḥi Ṣaḥîḥi Müslim b. el-Ḥaccâc (Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1392), 18/21-22.

^[31] Ebû Abdillâh Muhammed b. Hilfe b. Ömer el-Veştâtî el-Übbî - Muhammed b. Yûsuf es-Senûsî, Sahîhu Müslim mea şerhihî ikmâli ikmâli’l-mu’lim li’l-Übbî ve şerhihî mükmili ikmâli’l-ikmâl li’s-Senûsî, nşr. Muhammed Sâlim Hâşim (Mısır-Beyrut: Matbaatü’s-Seâde (Tasvîru Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye), 1328), 7/245-246.

^[32] Ebû Muhammed Şerefüddîn Hüseyn b. Abdillâh b. Muhammed et-Tîbî, Şerḥu’t-Tîbî âlâ Mişkâti’l-meṣâbîḥ el-müsemmâ bi’l-kâşif ʿan ḥaḳāʾiḳi’s-sünen, thk. Abdulhamîd Hindâvî (Mekke-i Mükerrreme-Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1417), 11/3425-3426.

^[33] Muhammed b. İzzüddin Abdullatif b. Abdülaziz b. Emînüddin b. Firişte İbn Melek, Şerhu mesâbîhi’s-sünne, thk. Nûruddîn Tâlib (İdâretü’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, 1433), 5/521-523.

^[34] Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Kārî el-Herevî Ali el-Kârî, Mirḳātü’l-mefâtîḥ şerhu Mişkâti’l-meṣâbîḥ (Beyrut: Dârul-Fikr, 1422), 8/3412-3413.

^[35] Abdülhak b. Seyfüddîn Sa’dullâh el-Buhârî ed-Dihlevî, Lemaâtü’t-tenkîh fi şerhi Mişkâti’l-mesâbîh, thk. Takiyyüddin en-Nedvî (Dimaşk: Dâru’n-Nevâdir, 1435), 8/636-639.

^[36] Ahmed Davudoğlu, Sahih-i Müslim Tercümesi ve Şerhi (İstanbul: Ravza Yayınları, 2017), 11/324-325.

^[37] Safiyyürrahmân el-Mübârekfûrî, Minnetu’l-mun‘im fî şerh-i sahîh-i Müslim (Riyad: Dâru’s-Selâm, 1999), 4/351-352.

^[38] Mübârekfûrî, Minnetu’l-mun’im, 4/365.

^[39] Ebû Dâvûd, “Melâhim”, 3 (No: 4294).

^[40] Tirmizî, “Fiten”, 58 (No: 2238).

^[41] İbn Mâce, “Fiten”, 35 (No: 4092).

^[42] Ebû Dâvûd, “Melâhim”, 2 (No: 4292).

^[43] Bk. Şebbîr Ahmed el-Osmânî - Muhammed Takiyyüddîn Osmânî, Mevsûatu fethi’l-mülhim bi şerhi sahîhi’l-İmâm Müslim (Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1426), 12/231-235.

^[44] Ebû Dâvûd, “Melâhim”, 4 (No: 4296). Bu rivayette “Kostantiniye” kelimesi kullanılmamış, “Medine” kelimesi kullanılmıştır.

^[45] Bk. Osmânî - Osmânî, Mevsûatu fethi’l-mülhim bi-şerhi sahîhi’l-İmâm Müslim, 12/231-235.

^[46] Osmânî - Osmânî, Mevsûatu fethi’l-mülhim bi-şerhi sahîhi’l-İmâm Müslim, 12/264.

^[47] Osmânî - Osmânî, Mevsûatu fethi’l-mülhim bi-şerhi sahîhi’l-İmâm Müslim, 12/265.

^[48] Mûsâ Şâhîn Lâşîn, Fethu’l-mün‘im şerhu sahîhi Müslim (Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1423), 10/512.

^[49] Muhammed b. Ali b. Âdem b. Mûsâ el-İtyûbî el-Vellevî, el-Bahrü’l-muhîtü’s-seccâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc (Dâru İbni’l-Cevzî, 1426), 44/309-312.

^[50] Ebû Dâvûd, “Melâhim”, 3 (No: 4294).

^[51] Vellevî, el-Bahrü’l-muhît, 44/312-319.

^[52] Vellevî, el-Bahrü’l-muhît, 44/318-319.

^[53] Vellevî, el-Bahrü’l-muhît, 44/457-460.

^[54] Muhammed el-Emin b. Abdullah b. Yûsuf b. Hasen el-Uremî el-Alevî el-Hererî, el-Kevkebü’l-vehhâc ve’r-ravzu’l-behhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc, nşr. Hâşim Muhammed Ali Mehdî (Beyrut: Dâru’l-Minhâc-Dâru Tavkı’n-Necât, 2009), 26/121-125.

^[55] Casim Avcı, “Rum”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2008), 35/222.

^[56] Feridun M. Emecen, Fetih ve Kıyamet: 1453 İstanbul’un Fethi ve Kıyamet Senaryoları (İstanbul: Timaş Yayınları, 2013), 24; Halil İnalcık, “İstanbul (Türk Devri)”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2001), 23/220.

^[57] Emecen, Fetih ve Kıyamet, 24-25.

^[58] İnalcık, “İstanbul”, 23/220.

^[59]   İnalcık, “İstanbul”, 23/220; Emecen, Fetih ve Kıyamet, 25.

^[60]   İnalcık, “İstanbul”, 23/220; Emecen, Fetih ve Kıyamet, 11, 28.

^[61]   Bedr-i Dilşâd, Bedr-i Dilşad’ın Murâd-nâme’si, haz. Adem Ceyhan (Ankara: MEB Yayınları, 1997), 2/1037-1038.

^[62]    “Feth-i Kostantiniye: Dahi Bû Hüreyre rivayet kılur/Resûlün sözünü hikayet kılar/Buyurmuş ki her giz işitmiş misiz/İşitmeye yarar iş etmiş misiz/Ki bir şehr var key muazzamdır ol/Dahı burc u bârûda muhkemdür ol/Kuruyadır onun ulu cânibi/Denizdür kalan yanı burcun dibi…

^[63]   Yazıcıoğlu Mehmed, Muhammediye, haz. Âmil Çelebioğlu (İstanbul: MEB Yayınları, 1996), 2/314-315.

^[64]   Emecen, Fetih ve Kıyamet, 46.

^[65]   Yazıcıoğlu Ahmed Bîcân, Âşıkların Nurları: Envâru’l-âşıkîn, haz. Ahmet Kahraman (İstanbul: Tercüman, 1973), 3/743-745.

^[66]   Bk. Emecen, Fetih ve Kıyamet, 51-52.

^[67]   Emecen, Fetih ve Kıyamet, 37-38.

^[68]   Fatih döneminin kaynaklarında söz konusu rivayete hemen hiçbir atıf yapılmamaktadır. Bk. Emrah Safa Gürkan, Bunu Herkes Bilir & Tarihte Yanlış Sorulara Doğru Cevaplar (İstanbul: Kronik Kitap, 2020), 205-206.

^[69]   Ahmet Ateş, “İstanbul’un Fethine Dair Fatih Sultan Mehmed Tarafından Gönderilen Mektuplar ve Bunlara Verilen Cevaplar”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi 4/7 (1953), 17-18.

^[70]   Ateş, “İstanbul’un Fethine Dair Fatih Sultan Mehmed Tarafından Gönderilen Mektuplar ve Bunlara Verilen Cevaplar”, 38-39.

^[71]   Ateş, “İstanbul’un Fethine Dair Fatih Sultan Mehmed Tarafından Gönderilen Mektuplar ve Bunlara Verilen Cevaplar”, 24-25.

^[72]   Emecen, Fetih ve Kıyamet, 54-55.

^[73]   Bu konuda farklı örnekler için bk. Emecen, Fetih ve Kıyamet, 55-62.

^[74]   Yûsuf b. Abdullah el-Vâbil, Eşrâṭü’s-sâʿa (Demmâm: Dâru İbni’l-Cevzî, 1431), 185.

^[75]   Vâbil, Eşrâṭü’s-sâʿa, 187-188.

^[76]    Vâbil, Eşrâṭü’s-sâʿa, 188.

^[77]   Ahmed Muhammed Şâkir, Umdetü’t-tefsîr ani’l-Hâfız İbn Kesîr (Mensûra: Dâru’l-Vefâ, 1426), 1/375-376.

^[78]   Mehmed Said Hatiboğlu, Hadis Tedkikleri (Ankara: OTTO, 2009), 63; Mehmed Said Hatiboğlu, Hz. Peygamber ve Kur’an Dışı Vahiy (Ankara: OTTO, 2009), 13.

^[79]   Bk. Mehmet Paçacı, “Hadis’te Apokaliptisizm veya Fiten Edebiyatı”, İslâmiyât 1/1 (1998), 51-52.

^[80]   Bk. Stefanos Yerasimos, Türk Metinlerinde Konstantiniye ve Ayasofya Efsaneleri, çev. Şirin Tekeli (İstanbul: İletişim Yayınları, 2014), 269-270.

^[81]   Yerasimos, Türk Metinlerinde Konstantiniye ve Ayasofya Efsaneleri, 270-271.

^[82]   Yerasimos, Türk Metinlerinde Konstantiniye ve Ayasofya Efsaneleri, 273.

^[83]   Bk. Yerasimos, Türk Metinlerinde Konstantiniye ve Ayasofya Efsaneleri, 275-276.

^[84]   Bk. Hasan İbik, İstanbul’un Fethi Hadisi (Ankara: İlâhiyât, 2004), 56-58.

^[85]   Hatiboğlu, Hz. Peygamber ve Kur’an Dışı Vahiy, 12-13.

^[86]   İbrahim Sarıçam, “Arapların İstanbul Kuşatmaları”, Fethin 550. Yılında İstanbul (14-15 Haziran 2003 İstanbul) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), 58.