Kazancıoğlu, Habibe. “Osmanlı Ordusunda Tabur İmamı Atamaları (1320-1330 / 1902-1912)”. Diyanet İlmî Dergi 61/3 (2025), 1237-1272. https://doi.org/10.61304/did.1659997
Osmanlı Ordusunda Tabur İmamı Atamaları (1320-1330 / 1902-1912)*
Araştırma Makalesi
Geliş Tarihi: 17 Mart 2025 Kabul Tarihi: 5 Eylül 2025
Habibe Kazancıoğlu
Doç. Dr. / Assoc. Prof. Dr.
Trakya Üniversitesi / Trakya University
İlahiyat Fakültesi / Faculty of Theology
https://ror.org/00xa0xn82
https://orcid.org/0000-0003-4145-3607
Öz
Osmanlı Devleti ordusunda hem kara hem de deniz kuvvetlerinde beratla tayin edilmiş subay rütbesinde imamlar görevlendirilmiştir. Osmanlı ordusunun modernleşme süreciyle birlikte belirli kurallar çerçevesinde orduya alınan bu görevliler; hiyerarşik olarak tabur imamı ve alay imamı şeklinde ünvanlar almaktalardı. 1828 yılında orduda tertip ve saf düzeninden tabur ve bölük düzenine geçildikten sonra orduda görevli olan imamların tabur imamı olarak isimlendirildiği bilinmektedir. Osmanlı ordusundaki tabur imamları hakkında genel malumatlar olmasına rağmen tabur imamlarının atamalarına dair bilgilerin sınırlı olduğu görülmektedir. İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi (MŞH), No. 145 /1-10’da yer alan Tabur İmamları Defterinde Osmanlı Devleti’nde tabur imamlarının atamalarıyla ilgili önemli bilgiler yer almaktadır. Bu çalışmada MŞH, No. 145 /1-10’da yer alan Tabur İmamları Defteri çevrilerek 1902-1912 tarihleri yılları arasında atamaya başvuran ve atamaları yapılan tabur ve alay imamlarının adlarına, memleketlerine, ikametgâhlarına, imtihan tarihlerine, atama öncesinde girdikleri imtihandan aldıkları puanlarına, atama için gerekli evraklarına, atama öncesindeki görevlerine ve atama yerlerine kadar birçok bilgiye ulaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler: İslâm Tarihi, Osmanlı, Ordu, Tabur, İmam, Atama.
* Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır
Battalion Imam Appointments in the Ottoman Army (1320-1330 / 1902-1912)*
Research Article
Received: 17 March 2025 Accepted: 5 September 2025
Abstract
In the army of the Ottoman State, both land and naval forces were staffed with imams in the rank of officer appointed with a warrant. With the modernization process of the Ottoman army, these officials were recruited within the framework of certain rules and hierarchically titled as battalion imam, regiment imam and regiment mufti. The duties of these imams were to lead the soldiers in congregational prayers, to give them religious information, to keep their morale high, to encourage them during the war and to carry out the funeral procedures. It is also known that there were many military imams who were martyred in combat. In 1828, it is known that the imams in the army were named as battalion imams after the transition from the order of formation and ranks to the order of battalions and companies. Although there is general information about the battalion imams in the Ottoman State, there is limited information on the appointments of battalion imams. The Battalion Imams Book in the Istanbul Mufti’s Office Mashihat Archive (MSH), No. 145 /1-10, contains important information about the appointments of battalion imams in the Ottoman State. In this study, MSH, No. 145 /1-10 was translated and much information was obtained about the names, hometowns, residences, exam dates, scores they received in the exam they took before their appointment, the documents required for their appointment, their duties before their appointment, and their places of appointment of the battalion and regiment imams who applied for appointment between 1902 and 1912.
Keywords: Islamic History, Ottoman, Army, Battalion, Imam, Appointment.
* This article is published under the CC BY-NC 4.0 licence.
Summary
In the Ottoman Empire, as well as neighbourhood imams, land and naval forces were also staffed by imams appointed by Berat. These imams were to lead prayers in congregation, to give religious information, to keep the morale of the soldiers high, to encourage them, and to carry out funeral services. Imams, who took part in the Ottoman army from the beginning, undertook important tasks such as keeping the morale of the soldiers high, encouraging them and ensuring obedience to orders. In addition to their duties, some of the military imams were martyred in combat. Especially in the First World War, military imams who fought heroically on the front lines on the Çanakkale front are widely covered in war memoirs. However, the employment of imams in the army started for the first time with the Levend Çiftliği Kânunnâmesi, which was enacted during the establishment of the Nizam-ı Cedîd Ocağı, and was subject to certain rules with the Kânûnâme of the Asâkir-i Mansûreyi Muhammediyye Army established by Sultan Mahmud II. With the modernization of the army, imams were recruited into the army with certain rules; hierarchically, they received titles such as battalion imam, regiment imam, regiment mufti. In 1828, after the change from the order of formation and ranks to the order of battalions and companies, all imams in the army were called battalion imams.
There is general information about battalion imams in the Ottoman army, but information about their appointments is limited. The Battalion Imams Book in the Istanbul Mufti’s Office Mashihat Archive (MŞH), No. 145/1-10, contains important information on the appointments of battalion imams. In the 19th century, the Ottoman State modernized and regulated the employment of military imams. While in the 19th century the appointment records were a list of documents, in the 20th century they became separate books. The only Book we were able to identify in the literature review that collectively contains the appointments of battalion imams is the one dated 1320-1330 (1902-1912) in the MŞH, No. 145/1-10. Therefore, this study is the first study to address the army imamate through the Battalion Imams Register. In this study, the Book in MŞH, No. 145 /1-10, was translated and a lot of information was obtained about the names of the battalion and regiment imams who applied for the appointment in 1902-1912 and were appointed, their hometowns, residences, exam dates, exam scores, documents required for appointment, duties before appointment and places of appointment. In the study, firstly, general information about the army imams in the Ottoman State was given, and then the Book in the MSH, No. 145 /1-10, which was used as a source, was translated. Then this information was simplified .With this information, evaluations were made about the army imams who applied and were appointed in 1902-1912. The name of the Book is Battalion Imams, but the appointed imams are not only battalion imams. There are also appointment records of regiment imams and regiment orators. This shows that the term ‘Battalion Imam’ was used for the imams in the army in general from 1826 onwards. The Book is a collective record of candidates accepted for appointment in a 10-year period between 1902-1912. The book contains information on 153 candidate imams who gained the right to be appointed. Before the “Alay ve Tabur İmamlarının Vezâif-i Tedrisiyeleri Hakkında Nizamnâme”, the conditions for the appointment of army imams were not known. This book provides evidence of the conditions of the previous appointments of army imams. In the Book the “Exam Table Date” and “Earned Number” information shows that the candidates took the pre-appointment exam, and that some of them had the same exam date and some had different dates. Candidates’ exam dates varied; some had exams on the same date and some on different dates. The test was conducted according to the need and the candidate’s application. It is not known what the minimum score required to apply for appointment was. Being a madrasah graduate was not a requirement for appointment. Not all candidates’ dates of birth are given in the Book. The 47 candidates whose birth dates were given were born in 1286 (1869)-1301 (1883). It is understood that the candidates who were appointed were between the ages of 23 and 42. The candidates gave the names of the madrasahs they studied/worked in as their place of residence; the imams gave the names of the neighborhoods if they were neighborhood imams, and the names of the army if they were battalion imams. Information about where 130 of the candidates who applied for appointment are from can be found in their nicknames. 84 of the candidates are from different cities or towns. 95 candidates are from Rize, Erzurum, Kütahya, Milas, Gelibolu, Safranbolu, Malatya, Antakya, Diyarbakır, etc., which are from various districts and provinces of today’s Türkiye. 35 candidates are from Arahova, Kardzhali, Pirlepe, Piriştine, Constanza, Silistre, Taşlıca, Tırnova, Monastir, Şumnu, Cuma, Petrich, Osmanpazarı, Siroz, Ioannina, Crimea, Batumi, Dagestan, Damascus, Aleppo, Homs, Tripolitania, which are outside the geography of today’s Türkiye
Giriş
Osmanlı Devleti’nde imamlar; namaz kıldırmak ve hutbe okumak gibi dinî vazifelerin haricinde nüfus, maliye, eğitim, emniyet, askeriye, kültür ve belediye ile alakalı birçok görevi icra eden, berat ile atanan devlet görevlileridir. Osmanlı Devleti’nde önemli rolleri olan mahalle imamlarının yanı sıra hem kara hem de deniz kuvvetlerinde beratla tayin edilmiş imamların istihdam edildiği bilinmektedir. Bu imamların görevleri askerlere cemaatle namaz kıldırmak, dinî bilgiler vermek, askerlerin morallerini yüksek tutmak, savaş esnasında onları cesaretlendirmek, cenazelerin teçhiz tekfin işlerini yürütmek ve askerlerin üst seviyede emre itaatini sağlamaktı Kendilerinden beklenen vazifelerin yanı sıra savaşlarda bizzat çatışmalara katılarak şehit olan çok sayıda askerî imamın olduğu bilinmektedir. Özellikle Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale cephesinde ön saflarda kahramanca çarpışan askerî imamlar, savaş hatıratında genişçe yer tutmaktadır.[1]
Literatür taraması yapıldığında Osmanlı Devleti’ndeki imamlık kurumu ile ilgili Kemal Beydilli’nin Osmanlı Devleti’nde İmamlar ve Bir İmamın Günlüğü[2] isimli eseri, Necati Döğüş’ün Osmanlı Devleti’nde İmamlık (19. Yüzyıl İstanbul Örneği) [3]adlı doktora tezi başta olmak üzere imamlarla ilgili çeşitli çalışmaların yapıldığı görülmektedir. Ordu imamlığı üzerine ise Abdülhalim İnam’ın “Türk Ordusunda İmamlık Müessesi ve Çanakkale Muharebelerindeki Mânevî Rolü”[4], Mehmet Beşikçi’nin “Askeri Modernleşme, Askeri Disiplin ve Din: Düzenli Kitle Orduları Çağında Osmanlı Ordusu’nda Tabur İmamları”[5] başta olmak üzere konuyla ilgili sınırlı çalışma bulunmaktadır. Ordu imamlığının Tabur İmamları Defteri üzerinden ele alındığı bir çalışmaya ise rastlanılmamıştır. Literatür taraması sonucu tabur imamları atamalarını toplu olarak alan tespit edebildiğimiz tek kaynak İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi (MŞH), No. 145 /1-10’da yer alan 1902-1912 tarihli Tabur İmamları Defteridir. Dolayısıyla bu çalışma ordu imamlığının Tabur İmamları Defteri üzerinden ele alındığı ilk çalışma niteliği taşımaktadır. Bugüne kadar tabur imamlarıyla ilgili bilgiler genellikle arşiv belgeleri ve tabur imamı olarak görev yapan kişilerin hangi tarihte ve nerede görev yaptıklarını belirten dağınık bilgiler şeklindedir. Bu çalışma Tabur İmamları Defteri’nde yer alan bilgilerden hareketle 1902-1912 tarihleri yılları arasında atamaya başvuran ve atamaları yapılan tabur ve alay imamlarının adlarını, memleketlerini, ikametgâhlarını, imtihan tarihlerini, atama öncesinde girdikleri imtihandan aldıkları puanları, atama için gerekli evrakları, atama öncesindeki görevleri ve atama yerlerini tespit etmeyi amaçlamaktadır.
1. Osmanlı Devleti’nde Orduda İmam İstihdamı
Osmanlı Devleti’nde hem kara hem de deniz kuvvetlerinde beratla tayin edilmiş imamların istihdam edildiği bilinmektedir.[6] Nitekim Yeniçeri Ocağı’nda sadece bu ocağa mahsus olmak ve Yeniçeri Ağası’na beş vakit namaz kıldırmakla görevli İmam-ı Hazret-i Ağa, Ağa İmamı veya Ocak İmamı da denilen bir imam bulunmaktaydı.[7] Bunun yanı sıra Yeniçeri Ortalarının her birinde; askerlere dinî kuralları öğretmek, namaz kıldırmak, teçhiz ve tekfin gibi cenaze işlerini yürütmekle görevli imamların varlığı da bilinmektedir.[8]
Osmanlı Devleti’nde 1683 yılında meydana gelen II. Viyana Kuşatması’ndan sonraki geri çekilişi izleyen yıllarda Avrupa’nın artan askerî üstünlüğü iyice fark edilmiş askerî sahada ıslahat ve yenilikler yapılmasının kaçınılmaz olduğu anlaşılmıştır. Sultan III. Selim zamanında, 16. yüzyılın sonlarında bozulmaya başlayan 18. ve 19. yüzyıllarda artık disiplin ve düzenin kalmadığı bir isyan yuvası haline gelen Yeniçeri Ocağı’nın kademeli olarak kaldırması düşünülmüştür. 1793 yılında Bostancı Ocağına bağlı Bostancı Tüfenkçisi Ocağı adıyla bir orta (bölük) kurulmuştur. 17 Eylül 1794 tarihinde ocağa ait Levend Çiftliği Kânûnnâmesi hazırlanmış böylece daha sonra Nizâm-ı Cedîd olarak adlandırılacak olan ordunun temeli atılmıştır.[9] Levend Çiftliği Kânûnnâmesi’nde orduda istihdam edilecek imamlarla ilgili önemli bilgiler de yer almıştır. Nitekim bu kânûnnâmeye göre on iki bölükten oluşan bu yeni ordunun her bölüğüne bir imam olacak şekilde toplamda on iki imam atanacaktı. Bu imamların görevleri askerlere beş vakit namazı cemaatle kıldırmanın yanı sıra her Müslümanın bilmesi gereken dinin esaslarını öğretmek olacaktı. Bu öğretim sırasında İmam Birgivî’nin (ö. 981/1573) kelâm, fıkıh ve ahlâk konularını içine alan risâlesi[10] okutulacaktı. İmamların maaşı ise yevmî 80 kuruş olacaktı.[11] Ancak 1807 yılında Nizâm-ı Cedîd Ordusu’nun kaldırılmasıyla kânûnnâmedeki bu kararlar kısa bir süre uygulanabilmiştir. Sultan II. Mahmud’un tahta çıktıktan sonra 1826 yılında Yeniçeri Ocağını kaldırıp yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Ordusu’nu kurmasıyla birlikte Levend Çiftliği Kânûnnâmesi’nde alınan kararlar daha da genişletilerek uygulanmaya başlanılmıştır.
Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Kânûnnâmesi’nde orduya tayin edilen imamlar ve görevleri şu şekilde geçmektedir: “… neferât-ı merkûme evkât-ı hamseyi cemâ‘at ile edâ ve be-her safın kışlalarına birer mektep inşâsıyla günde birer nevbet Kur’ân-ı ‘azîmü’ş-şân ve avâma lâzım olacak mikdâr mesâil-i dîniyye ve ilm-i hâllerini ve ba‘dehû Birgivî Risâlesi’ni ta‘lîm ü tefhîm zımnında İstanbul Kadısı Efendi ma‘rîfetiyle bi’l-imtihân ve bi’l-intihâb zikr olunan be-her safa birer münsîf imam nasb ü tahrîr olunarak bunların cümlesi bir tertîb i‘tibârıyla cümlesinin üzerine binbaşısı zâbit ola…” [12] Kânûnnâmede geçen bu ifadelere göre her tertipte bir imam olup binbaşıya bağlıdır. Bu imamların tayin olabilmeleri için İstanbul kadısının imtihanından geçmeleri gerekmektedir. İmamların görevleri öncelikle askerlere beş vakit namaz kıldırmak, her kışlaya inşa edilen mekteplerde askerlere Kur’ân-ı Kerîm, temel dinî bilgiler ve ilm-i hâl öğretmek ve İmam Birgivî’nin risâlesini okutmaktır.
Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Ordusu başlangıçta 12.000 askerden oluşmakta olup bu da 1500 kişilik 8 tertibe bölünmekteydi. Tertiplerin en yüksek rütbeli askeri, binbaşı olup bu sekiz binbaşının üstünde bir başbinbaşı bulunmaktaydı. Her tertip sağ ve sol olmak üzere iki kola ayrılmıştı. Bu kolların başında da birer kolağası bulunmaktaydı. Her kol da saf adı altında altışar kısma bölünmüştü. Her safın başında da bir yüz başı bulunmaktaydı.[13] 1827 yılında Koca Hüsrev Paşa’nın serasker olmasıyla Osmanlı ordusunda yeni düzenlemelere gidildi. Genel çerçeve olarak Fransız ordu sistemini model alan Hüsrev Paşa yeni ordunun ana birimini tabur olarak belirlemiştir. Tertibin yerini tabur, safın yerini bölük almıştır. Her biri 100’er askerden oluşan 8 bölük bir taburu oluşturmaktaydı. 3 tabur ise bir alayı meydana getirmekteydi. Hüsrev Paşa orduda istihdam edilen imam sayısında da bir düzenlemeye gitmiştir. Başlangıçta bir tertibe 12 imam tayin edilmişken bu sayı azaltılarak önce bir tabura 4 imam, daha sonraki dönemlerde ise her tabura bir imam tayin edilmiştir.[14]
1900 yılında Osmanlı Devleti’nin kara ordusunun mevcudu 250.242 kişidir. Her taburun 800 askerden oluşmasından hareketle 20. yüzyıl başında 300 civarında askerî imamın görev yaptığını söylemek mümkündür. Birinci Dünya Savaşı süresince Osmanlı ordusuna alınan toplam asker sayısı 3 milyona yaklaşmıştır. Bu durumda, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı ordusunda görev yapan askerî imam sayısının 3 bini aştığı tahmin edilebilir.[15]
1826 yılında Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin kuruluş nizamnâmesinde, orduda görevlendirilen imamların maaşı 30 kuruş olarak belirlenmiştir. Aynı yıl içerisinde imamların maaşlarına “kisve-baha” adı altında 30 kuruş zam yapılmıştır.[16] 1843 yılında tabur imamlarının aylık maaşı 160 kuruştur. 19. yüzyılın sonlarında tabur imamlarının maaşı 300 kuruşa, başimamların maaşı 650 kuruşa, tabur müftüsünün maaşı 750 kuruşa yükseltilmiştir.[17] Bu tarihte tabur imamının maaşı, mülâzım-ı evvelînin (üsteğmen) maaşına eşittir.[18] 1914 yılına gelindiğinde ise mülâzım-ı evvelînin maaşı 800 kuruş iken bir tabur imamının maaşı 900 kuruştur.[19]
8 Ocak 1827 tarihli bir düzenlemeyle, muvazzaf askerlerin üniforması gibi ordudaki imamlara da standart bir kıyafet getirilmiştir.[20] İmamlara verilen kıyafetler; 1 takım elbise, 1 yelek, 1 entari (çuka), 2 gömlek, 2 gömlek içi, 1 kavuk, 1 çift serhatli ayakkabı, 1 çift çizme, 1 yağmurluk, 1 kılıç (subay kılıcı), 1 çanta, 1 matara, 1 ferace (çuka)’den oluşmaktaydı.[21]
2. Osmanlı Devleti’nde Ordu İmamlarının Tayini ve Terfisi
Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Ordusu’nun kuruluş nizamnâmesine göre orduya atanacak imamların tayini İstanbul kadısı tarafından yapılan imtihanla gerçekleşmekteydi.[22] Ancak Nizamnâmede geçen bu kayıt İstanbul’da teşkil edilen ordu için geçerli olup İstanbul dışında oluşturulacak ordular için imam tayini mahâl kadıları tarafından yapılan imtihanla gerçekleşmekteydi. Mahâl kadıları tarafından imtihan edilerek seçilen imamların isimleri Seraskerlik ve Bahriye Nezâreti tarafından mazbata ile saraya arz edilmekte ve padişah tarafından tayinleri yapılmaktaydı. Konuyla ilgili arşiv belgelerinden orduya imam atamalarının 19. yüzyılın sonlarına kadar bu şekilde devam ettiği anlaşılmaktadır. Bu tarihten sonra orduya imam tayinleri şu şekilde gerçekleştirilmiştir: Önce adaylar bir “heyet-i mahsusa” huzurunda imtihan edilmekte, bu imtihanda başarılı olanlara Evkâf Nezâreti tarafından bir takrîr tanzim edilmekteydi. Bu takrîr daha sonra padişaha arz edilmekte ve imamların orduya tayinleri gerçekleşmekteydi. İmtihanı yapacak merci sivil imamlarda olduğu gibi yine Evkâf-ı Hümayûn’a bağlı Teftiş Mahkemesi idi.[23] 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren askerî imamlar için düzenli eğitim görmüş olma şartının sıkı bir şekilde arandığı görülmektedir. Nitekim 4 Cemâziyelevvel 1332 (31 Mart 1914) tarihli “Alay ve Tabur İmamlarının Vezâif-i Tedrisiyeleri Hakkında Nizamnâme”[24] ile ordu imâmetlerinde bulunacakların askere Türkçe okuyup yazma ve hesap öğretmek ve akâid-i dîniyyeyi tâlim etmekle görevlendirildiklerinden dâru’l-muallimînin ibtidâiye kısmından mezun olma şartı getirilmiştir. Mevcut imamlar ise adı geçen mektebin ders programı dâhilinde imtihana tâbi tutularak bu şartı haiz olmayanların bir yıl müddetle sözü edilen mekteplerde eğitilmesi için izin verilmesine ve bu süre sonunda yapılacak imtihanda başarılı olamayanlar arasında emeklilik hakkını almış olanların emekliliğe sevk edilmesine, bu hakkı elde edemeyenlerin ise askerî imamlık hizmetiyle ilişiklerinin kesilmesine karar verilmiştir. Nizâmnâmenin dördüncü maddesine göre ilk defa tayin edilecek imamlar dâru’l-muallimînin rüşdiye derecesinde tahsil görmüş olduklarını belge ile veya “bi’l-imtihân” ispat etmek zorundaydılar. Adaylar eğer medresetü’l-vâizîn mezunu ise 23 Rebîülevvel 1332 / 19 Şubat 1914 tarihli nizamnâmeye göre doğrudan göreve atanabileceklerdir.[25]
Osmanlı ordusunun modernleşme süreciyle birlikte belirli kurallar çerçevesinde orduya alınan bu görevliler; hiyerarşik olarak tabur imamı ve alay imamı şeklinde ünvanlar almaktalardı. 1828 yılında orduda tertip ve saf düzeninden tabur ve bölük düzenine geçildikten sonra orduda görevli olan imamların da tabur imamı olarak isimlendirildiği bilinmektedir.[26] Tabur imâmetinden sonra gelen ünvan başimâmetti. Tabur imamları bir imtihandan geçerek bu göreve atanırlardı.1859 yılından sonraki kayıtlarda başimâmet ünvanının yerine alay imamı tabirinin kullanılmaya başlandığı görülmektedir. Alay imamlarının tabur imamlarından farkı hutbe okuma iznine sahip olmalarıydı. Teşrifatta yüzbaşıdan önce gelen alay imamları terfi edince alay müftüsü olurlardı.[27] 1838 yılında hizmetlerinin sonunda yapılan imtihanlarda başarılı olan başimamların müderris, tabur imamlarının ise kadı olarak tayin edilebileceklerine karar verilmiştir. 1871 yılında alay imamlarının içinden imtihanla alay müftülerinin seçilmesi ve bunlara İstanbul müderrisliği ünvanının tevcih edilmesi kararlaştırılmış, şeyhülislâmın da onayı ile bu kadronun tahsisi gerçekleştirilmiştir.[28]
1311 (1893) tarihinden sonraki ordu imamlarının atamalarıyla ilgili belgelerde Sadâret’in, tabur ve alay imâmetine seçilenlerin isimlerinin bir defterde toplu bir şekilde tanzim edilmesini istediği görülmektedir. Bu istek doğrultusunda 2 Safer 1316 (22 Haziran 1898) tarihinde Evkâf Nâzırı Seyyid Abdullah’ın yazdığı tezkireyle orduya tayin edilecek tabur imamlarının isimlerini ihtiva eden bir defter hazırlanarak sadârete arz edilmiştir. Gönderilen defterde tayin edilen tabur imamlarının isimleri ve hangi askeri birliğe tayin edildiğine dair bilgiler yer almaktadır.[29] Bu çalışmaya konu olan İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi (MŞH), No. 145/1-10’a kayıtlı defter de bu defterlerden biridir.
3. İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi (MŞH), No. 145 /1-10’a Kayıtlı Tabur İmamları Defteri
Bu çalışmanın konusu 1320-1330 (1902-1912) tarihleri arasında ordu imamları atamasına başvuran ve ataması yapılan ordu imamları ile ilgili kayıtlardır. Çalışmanın kaynağını oluşturan defter İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivinde (MŞH), No. 145 /1-10 numaraya kayıtlıdır. Defter tablo şeklinde olup 20 sayfadan oluşmaktadır. Ancak 11. ve 12. sayfalar eksiktir. Defterin sıra numarası 1’den başlayıp 169’da son bulmaktadır. 11. ve 12. sayfaların olmayışından dolayı 91-109 numaralar arasındaki 16 kayıt eksiktir. Sıra Numarası verilmeksizin 47 ile 48 arasına bir kayıt, yine sıra numarası verilmeksizin 169’dan sonrasına bir kayıt eklenmiştir. Tabloda toplam 153 kayıt yer almaktadır. Defterde ordu imâmetine başvuran adaylar tablonun üst kısmında yer alan; “Sıra Numarası, Esas Defter Sıra Numarası, İmtihan Cedveli Tarihi, Kabul Olunan Zâtın İsmi, Kazandığı Numarası, Fi’l-asl Sınıf-ı memuriyeti, Mahall-i ikâmeti, Tıbbiye Tezkiresiyle Tahkîk-i hâl Varakası, Mülâhazât” başlıkları altında kaydedilmiştir. Çalışmada öncelikle Osmanlı Devletindeki ordu imamları hakkında genel bilgiler verilmiş, ardından kaynak olarak kullanılan İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi (MŞH), No. 145 /1-10’da yer alan Tabur İmamları Defteri çevrilmiştir. Daha sonra buradaki bilgiler tablolar hâline getirilmiştir.
3.1. Atamaya Başvuranlardan İstenen Belgeler
Defterde adaylardan Tahkîk-i Hâl Varakası ve Tıbbiyye Tezkiresi olmak üzere iki belgenin istendiği anlaşılmaktadır. Ancak yaptığımız araştırmada bu belgelerin niteliği hakkında bir bilgiye ulaşamadık. Kelimelerden hareketle Tahkîk-i Hâl Varakası’nın adlî sicil kayıt belgesinin karşılığı, Tıbbiyye Tezkiresi’nin günümüzdeki sağlık durumunu gösterir belge olduğunu söylemek mümkündür. Defterde adaylardan ikisinin sadece Tahkîk-i Hâl Varakası, sekizinin sadece Tıbbiyye Tezkiresi olup üçünün bu evraklarına dair bilgi verilmemiştir. Diğer adayların her iki evrakının da olduğu görülmektedir.
3.2. Eğitimleri, Meslekleri ve Sınıfları
Ordu imamlığına tayin olmayı isteyenler genellikle talebeler olmakla birlikte gerek memur ve gerekse diğer sivillerden orduda imamlık görevi yapmak isteyen birçok şahıs bulunmaktaydı.[30] Bu bilgilerden hareketle 1902-1912 tarihinde yapılan atamada adayların bir imtihandan geçtikleri ancak bu imtihana girebilmek için herhangi bir öğretim kurumundan mezun olma şartının aranmadığı anlaşılmaktadır. Nitekim atamaya başvuran adaylardan bilgisine ulaşılan 153 adaydan 133’ünün talebe, 16’sının tabur imamı; 2’sinin bahriye imamı, 1’inin mahalle imamı 1’inin dersiâm olduğu görülmektedir. Aday tabur imamlarından 11’i terfi ederek alay imamı olarak atanmıştır. Atamalarda hafız olma gibi bir şart aranmamakla bilikte defterde 34 adayın hafız olduğu bilgisi kaydedilmiştir. Hafız olmanın atamada bir avantaj olup olmadığı konusunda bir bilgimiz olmamakla birlikte mesleğin icraasında önemli olduğunu söylemek mümkündür.
3.3. Yaş Aralıkları
Gerek sivil gerek askerî imamlara dair yapılan çalışmalarda atamalarda yaş aralığına dair bir bilgiye ulaşılamamıştır. Defterde atamaya başvuran adayların tamamının doğum tarihi verilmemiştir. Doğum tarihi verilen 47 adayın ise 1286 (1869)-1301 (1883) tarihleri arasında doğduğu görülmektedir. Atamalarının yapıldığı tarihler göz önünde bulundurulduğunda atanan adayların 23 ilâ 42 yaş aralığında oldukları anlaşılmaktadır. Atamaya başvuran adayların yaşlarına göre dağılımı şu şekildedir:
Tablo 1. Atamaya başvuran adayların yaşlarına göre dağılımı.
Yaş | Aday Sayısı | Yaş | Aday Sayısı | Yaş | Aday Sayısı |
23 | 1 | 29 | 4 | 35 | 5 |
24 | 1 | 30 | 3 | 36 | 1 |
25 | 4 | 31 | 4 | 42 | 1 |
26 | 4 | 32 | 1 | ||
27 | 4 | 33 | 3 | ||
28 | 5 | 34 | 5 |
3.4. Memleketleri ve İkamet Yerleri
Atamaya başvuran adaylardan 130’nun nereli olduğuna dair bilgi olup adayların 84’ünün farklı şehir veya kazadan olduğu anlaşılmaktadır. 95 aday Rize, Erzurum, Kütahya, Milas, Gelibolu, Safranbolu, Malatya, Antakya, Diyarbakır vd. olmak üzere günümüz Türkiye coğrafyasının çeşitli kaza ve şehirlerindendir. 35 aday ise günümüz Türkiye coğrafyasının dışında kalan Arahova, Kırcaali, Pirlepe, Piriştine, Köstence, Silistre, Taşlıca, Tırnova, Manastır, Şumnu, Cuma, Petriç, Osmanpazarı, Siroz, Yanya, Kırım, Batum, Dağıstan, Şam, Halep, Humus, Trablusgarp’tandır. Defterdeki aday imamlardan dersiâmlar, talebeler, ikamet yeri olarak okudukları/çalıştıkları medreseleri; imamlar, mahalle imamı ise mahalle adlarını tabur imamı ise ordu adını vermiştir. Atamaya başvuran imamların ikametgâhları şu şekildedir:
Tablo 2. Atamaya başvuran imamların ikametgâhları.
S.N | Adı | İkamet Yeri |
1 | Nevşehir’den Hâfız Hasan Efendi ibn Hüseyin | Sultan Bâyezîd Medresesi |
2 | Oflu Mehmed Efendi | Babası Süleyman Ağa Medresesi’nde. |
3 | Rizeli Hâşim Efendi ibn Mehmed Emin | Siyâvuş Paşa Medresesi |
4 | Bayramiçli Ali Efendi ibn Mustafa | Molla Kestel Medresesi |
5 | Hâfız Feyzullah Efendi ibn Hacı Mahmud | Dârü’l-hadîs Hüseyin Ağa Medresesi |
6 | Tozanlı Mustafa Efendi ibn Mehmed | Köprülüoğlu Medresesi |
7 | Batumlu Abdullah Efendi ibn Kadem | Bahr-i Siyâh Tetimme-i Râbi‘a |
8 | Batumlu İskender Efendi ibn Ahmed | Bahr-i Siyâh Baş Kurşunlu |
9 | Bafralı Ahmed Hamdi Efendi | Hasanzâde Medresesi |
10 | Yanyalı Hâfız Musa ibn Şakir | Tetimme-i Râbi‘a |
11 | Boyabadlı Hâfız Ahmed Hamdi ibn Hasan | Soğuk Kuyu Cafer Ağa |
12 | Giresunlu Mustafa Efendi ibn Hasan | Hasanzâde Medresesi |
13 | Şirolu Osman Efendi ibn Hacı İbrahim | Tabhâne Medresesi |
14 | Karamürselli Arif Efendi ibn Abdullah | Beşir Ağa Medresesi |
15 | Şamlı Hâfız Reşîd Efendi ibn Şeyh Hasan | Çayırlı Medresesi |
16 | Maraşlı Abdullah Efendi ibn Ali | Dârü’l-hadîs Sinan Çavuş Medresesi |
17 | Gülnar kazalı Mustafa Efendi ibn Mahmud | Feyzullah Efendi Medresesi |
18 | Uşaklı Bekir Efendi ibn Mehmed | Bahr-i Siyâh Baş Kurşunlu |
19 | Rizeli Ahmed Rıfat Efendi ibn Hacı Mehmed | Dökmeci Sânî Medresesi |
20 | Hüseyin Avni Efendi ibn Yakub | Süleymaniye Medresesi |
21 | Hâfız Mustafa Efendi ibn Halil | Çarşamba’da İsmail Efendi Medresesi |
22 | Kangırılı Ahmed Nuri Efendi ibn Yusuf | Çifte Râbi‘ Medresesi |
23 | Şumnulu Hâşim Efendi | Molla Kestel Medresesi |
24 | Pirlepeli Hakkı Hüsnü Efendi | Hassa Süvâri 3. Alayının imâm-ı sânîsi |
25 | Erhavalı Mustafa Efendi ibn Hasan | Bahr-i Sefîd Baş Kurşunlu |
26 | Taşlıcalı Derviş Efendi ibn Hasan | Gazanfer Ağa Medresesi |
27 | Erhavalı Mehmed Celaleddin Efendi | Bahr-i Sefîd Baş Kurşunlu Medresesi |
28 | Batumlu Osman Efendi | Bahr-i Sefîd Çifte Ayak Kurşunlu Medresesi |
29 | Mehmed Emin Efendi ibn Tahir | Üçüncü ordu yetmiş ikinci alayın ikinci tabur imamı |
30 | İzmirli Hâfız Mustafa Efendi ibn Osman | Tetimme-i Râbi‘a Medresesi |
31 | Manastırlı Kazım Efendi ibn Ahmed | Ebü’l-fazl Mahmud Efendi Medresesi |
32 | Araçlı İbrahim Efendi ibn Ahmed | Ebü’l-fazl Mahmud Efendi Medresesi |
33 | Batumlu İshak Necati Efendi | Bahr-i Sefîd’de Çifte Ayak Kurşunlu Medresesi |
34 | Aydınlı Hâfız Bilal Efendi ibn Osman | Nişancı Çukur Medresesi |
35 | Ankaralı Davud Efendi ibn Rıfat | Ebu’lfazl Mahmud Efendi Medresesi |
36 | Tırnovalı Hâfız Abdullah Efendi ibn Muhammed | Bâyezîd Mekteb-i Rüşdiyesi |
37 | Halil Efendi ibn Mikdad | 4. Ordunun 2. Seyyar Topçu Alayının 2. Taburunun imamı |
38 | Ali Efendi ibn İbrahim | Hassa Süvari 2. Alayının imâm-ı evveli |
39 | İbrahim Hakkı Efendi ibn Aziz | Tophane’ye mensup 2. Alay’ın 2. Taburunun imamı |
40 | Hemşinli Muhammed Mecid Efendi ibn Ahmed | Çifte Sâlis Medresesi |
41 | Tırnovalı Hâfız Galib Efendi ibn Ahmed | Küçük Ayasofya Medresesi |
42 | Haremli Mevlüd Niyazi Efendi ibn Hasan | Divan Yolu’nda Mehmed Ağa Medresesi |
43 | İslam Sabri Efendi | 4. Ordunun 7. Seyyar Topçu Alayının 1. Taburunun imamı |
44 | Hâfız Osman Efendi ibn Şaban | Humbarahâne Hastahanesi imamıdır. |
45 | Mavlovalı Mahmud Efendi | Bahr-i Siyâh Tetimme-i Râbi‘a |
46 | Adanalı Abdülmecid Efendi ibn Hacı Arif | Bahr-i Siyâh Baş Kurşunlu |
47 | Balçıklı Yusuf Hulusi Efendi | Molla Kestel Medresesi |
Firari Yasin Efendi ibn Ahmed | Dökmeci sânî | |
48 | Ahmed Efendi ibn Emin | Feyzullah Efendi Medresesi |
49 | Buldanlı Ali Efendi ibn Mustafa | Bahr-i Sefîd Çifte Baş Kurşunlu |
50 | Rizeli Hâfız Hüseyin Efendi ibn Halil | Dökmeci Sâni Medresesi |
51 | Batumlu Haydar Efendi ibn Mehmed | Bahr-i Siyâh Tetimme-i Râbi‘a |
52 | Köstenceli Abdülkerim Efendi | Tophanede Sefer Kethüda imamı |
53 | Sandıklılı Mustafa Efendi ibn Osman | Efdalzâde Medresesi |
54 | Batumlu Halil Rıfat Efendi […] | Bahr-i Sefîd Baş Tetimme |
55 | Batumlu Şakir Efendi ibn Receb | Tabhâne Medresesi |
56 | Şumnulu Ahmed Efendi | Kuyucu Murad Paşa |
57 | İbrahim Efendi ibn Ahmed | 2. Ordunun Seyyar Topçu 16. Alayının 1.Taburu |
58 | Kütahyalı Abdullah Efendi | Dârü’l-hadîs Hulûsi Efendi Medresesi |
59 | Hemşinli İshak Nureddin Efendi | Çifte Sâlis Medresesi |
60 | Mustafa Efendi ibn Bayram | 4. Ordunun Seyyar Topçu 1. Alayının 1. Tabur imamı |
61 | Kütahyalı Hâfız Yusuf Efendi | Aksaray’da Murad Paşa Medresesi |
62 | Niksarlı Mehmed Nuri Efendi ibn Salih | Cedîd İbrahim Paşa Medresesi |
63 | Batumlu Sabit Efendi ibn Süleyman | Bahr-i Siyâh Tetimme-i Râbi‘a |
64 | Kütahyalı İsmail Efendi ibn Ahmed | Bahr-i Siyâh Baş Kurşunlu |
65 | BatumluAbdülkadir Efendi | Bahr-i Siyâh Tetimme-i Râbi‘a |
66 | Göreleli Hâfız Hasan Efendi ibn Mehmed | Bahriye Sınıf-ı Râbi‘ eimmesinden. |
67 | Batumlu Hâfız Ali Rıza Efendi | Bahr-i Siyâh Tetimme-i Hâmise |
68 | Kayalarlı Osman Efendi ibn Mahmud | Hâfız Paşa Medresesi |
69 | Erzurumlu Mustafa Efendi ibn Mehmed | Hacı Odabaşı Medresesi |
70 | Priştineli Seyfeddin Efendi ibn Tahir | Halıcılar’da Sultan Selim Medresesi |
71 | Oflu Hasan Efendi | Dülgerzade Medresesi |
72 | Kırcaalili Hâfız Celil Efendi ibn Mehmed | Murad Paşa Medresesi |
73 | Şevki Efendi ibn Ömer İbrahim | 2. Ordunun 5. Alayının 2. Tabur imamı |
74 | […].Mehmed Fettah Efendi ibn Memiş | […] Medresesi |
75 | Kırkiliseli Mehmed Ali Efendi ibn Hasan | Çifte Baş Kurşunlu Medresesi |
76 | Kütahyalı Mehmed Efendi | Baş Tetimme Medresesi |
77 | Mehmed Tevfik Efendi | 4. Ordunun 7. Alayının 2. Taburu imamıdır |
78 | Halebli Şeyh Muhammed Fakîrullah Efendi | Cerrah Paşa Medresesi |
79 | Mepavrili Mehmed Şehab Efendi ibn Ali | Bahr-i Siyâh Baş Tetimme |
80 | Bilecikli Hâfız Mehmed Arif Efendi | Bahr-i Siyâh Donanma-i Sadise |
81 | Rizeli Mehmed Efendi ibn İsmail | Vapûr-ı Hümâyûn imamıdır |
82 | Gördesli İsa Efendi | Bahr-i Siyâh Tetimme-i Sadise |
83 | Erzurumlu Mehmed Zühdi Efendi | Bahr-i Sefîd Çifte Baş Kurşunlu |
84 | Seferihisarlı Hâfız Mehmed Efendi ibn İbrahim | İshak Paşa Medresesi |
85 | Arahovalı Yakub Efendi | Bahri Sefid Baş Kurşunlu |
86 | Mepavrili Mecid Sabri Efendi ibn Yunus | Bahr-i Siyâh Baş Tetimme |
87 | Dağıstanlı Mehmed Efendi ibn […] | Pir Mehmed Paşa Medrsesi |
88 | Mehmed Şskir Efendi ibn Mehmed Rüşdi | Bahri Sefid Baş Kurşunlu |
89 | Arahovalı Mesud Efendi | Bahr-i Siyâh Baş Kurşunlu |
90 | Sirozlu Hâfız Mehmed Efendi | Defterdar İbrahim Efendi |
91 | Ahmed Hamdi Efendi ibn İbrahim | 2. Ordunun 3.Alayının 4. Taburu imamıdır. |
109 | Ardanuclu Mehmed Efendi ibn Yusuf | Bahr-i Siyâh-ı Sâlise |
110 | Kırımlı Ahmed Efendi | Pir Mehmed Paşa |
111 | Batumlu Mehmed Emin Efendi ibn Mehmed | […] |
112 | Batumlu Mehmed Fevzi Efendi | Bahr-i Siyâh Tetimme-i Hâmise |
113 | Silistreli Abdülkadir Efendi ibn Ahmed | Hâfız Paşa |
114 | Trabzonlu Ahmed Efendi | Tabhâne Medresesi |
115 | Silistreli Abdurrahman Efendi ibn Bekir | Hüseyniye Medresesi |
116 | Mepavrili Ahmed Galib Efendi | Bahr-i Siyâh baş donanma |
117 | Pirlepeli Hâfız Mehmed Sadık Efendi ibn Ahmed | 3. Ordu Seyyar Topçu Alayının 1.Taburu imamıdır. |
118 | Çallılı Bekir Sıdkı Efendi ibn Hayri | Efdalzâde Medresesi |
119 | Humuslu Abdulvahhab Efendi ibn Mehmed Said | |
120 | Petriçli Hâfız İsmail Efendi ibn Mahmud | Abdüllatif Efendi Medresesi |
121 | Osmancıklı Osman Efendi ibn Osman | Ayasofya-yı Kebîr Medresesi |
122 | Zağferanbolulu Hâfız Mehmed Ali Efendi ibn Mehmed | Ayasofya-yı Kebîr Medresesi |
123 | Mihalicıklı Hasan Efendi ibn Ali | Papaszâde Mustafa Çelebi Medresesi’nde |
124 | Çallılı İsmail Efendi ibn Emin | Bahri siyah Ayak Kurşunlu |
125 | Çerkeşli BEfendi ibn İbrahim | Küçük Ayasofya Medresesi |
126 | Milaslı Ahmed Efendi ibn Ahmed | Hekim Çelebi Medresesi |
127 | Mecid Bahaeddin Efendi ibn Hacı Yasin | Bahr-i Sefîd Çifte Ayak Kurşunlu |
128 | Kerküklü Mehmed Emin Efendi ibn Ahmed | Bahr-i Sefîd Çifte Baş Kurşunlu |
129 | Lazistanlı Mehmed Nuri Efendi ibn Mehmed Şevki | Bahr-i Siyâh Çifte Baş Kurşunlu İstanbul polisiye müdiri müteferrika merkez komiserliğinde. |
130 | Hemşinli Mustafa Enver Efendi ibn Muhammed | Bahr-i Siyâh Baş Tetimme |
131 | Batumlu Ali Efendi ibn Mehmed | Bahr-i Sefîd Çifte Ayak Kurşunlu |
132 | Alaşehirli Salih Efendi ibn İsmail | Hüseyniye-i Ûlâ |
133 | Bozkırlı Hüseyin Efendi ibn Abdullah | Atîk İbrahim Paşa |
134 | Erzurûmî Hâfız Hüseyin Efendi ibn Şerif | Bahr-i Siyâh Baş Kurşunlu |
135 | Malatyalı Şevket Efendi ibn Ahmed | Ayasofya-yı Kebîr |
136 | Konyalı Mustafa Efendi ibn Hüseyin | Nuh Efendi Medresesi |
137 | Gelibolulu Hâfız Ahmed Efendi ibn Eyüb | Sultan Ahmed |
138 | Taşköprülü Hâfız Yusuf Efendi ibn Mehmed Ali | Şehzâdebaşı’nda Karagöz Mahallesi |
139 | Ankaralı Hâfız Ömer Efendi ibn Hasan | Ayasofya-yı Kebîr |
140 | Rizeli Hâfız Mehmed Rüşdi Efendi ibn Halil | Yahya Tevfik Efendi |
141 | Humuslu Abdülgaffar Efendi ibn Seyyid Hüsameddin | Çenberlitaş’ta Sinan Paşa |
142 | Antakyalı Mehmed Şükri Efendi ibn Ömer | Sofu Sinan Paşa Tekkesi |
143 | Bayramicli Hâfız İsmail Efendi ibn Mehmed Emin | Molla Kestel Medresesi |
144 | Arabkirli Yunus Efendi ibn Bekir | Ayasofya-yı sağîr |
145 | Cideli Hâfız Mehmed Efendi ibn Hasan | Sultan Ahmed Medresesi |
146 | Malatyalı Muhammed Şükrü Efendi ibn İsmail | Çatalca İstihkamatı Topçu 1. Alayının2. Taburu imamı. |
147 | Keskinli Ali Rıza Efendi ibn İsmail | Molla Gürani Medresesi |
148 | Cumalı Mustafa Efendi ibn Mustafa | Hamid Efendi Medresesi |
149 | Giresunlu Arif Efendi ibn Derviş | Süleymaniye’de Dârü’l-hadîs Medresesi |
150 | Batum Karamürselli Hüseyin Efendi ibn Osman | Bahr-i Sefîd Baş Kurşunlu Medresesi |
151 | Bayburdlu İbrahim Hakkı Efendi ibn Mustafa | Kemankeş Kara Mustafa Paşa Medresesi |
152 | Malatyalı İbrahim Hakkı Efendi ibn Ramazan | […] Hasköy Câmii Sokağı’nda dört numaralı hane. |
153 | Osmanpazarlı Hüseyin Efendi | Dârü’l-hadîs Mehmed Efendi Medresesi |
154 | Osmanpazarlı Osman Efendi ibn Osman | Dârü’l-hadîs Mehmed Efendi Medresesi |
155 | Ordulu Hâfız Mehmed Efendi ibn Hüseyin | Şehzâdebaşı’nda Karagöz Mahallesi |
156 | Rizeli Bekir Sıdkı Efendi ibn Hacı Dursun | Yahya Tevfik Efendi Medresesi |
157 | Kastamonulu Mehmed Efendi ibn Mehmed | Şehid Mehmed Paşa Medresesi |
158 | Trablusgarblı Mehmed Feyzi Efendi ibn Hacı Mirun | Beşiktaş’ta Abbas Ağa Mahallesi |
159 | Gümüşhaneli Mehmed Ruşen Efendi ibn Mahmud | Hâce Üveys Medresesi |
160 | Adanalı Ali Rıza Efendi ibn Mustafa | Bahr-i Siyâh Baş Tetimme Medresesi |
161 | Kastamonulu Hâfız Ahmed Efendi ibn Mehmed | Şehid Mehmed Paşa Medresesi |
162 | Rizeli Hâfız Hasan Efendi ibn İlyas | Siyâvuş Paşa Medresesi |
163 | Zağferanbolulu Hâfız Hasan Efendi ibn Osman | Ayasofya-yı Kebîr |
164 | Diyarbekirli Mehmed […] Efendi ibn Mehmed | Beşiktaş’ta Kılıçali Paşa Mahallesi |
165 | Erzurumlu Mehmed Hayrüddin Efendi ibn Behram | Beşiktaş’ta Kılıçali Paşa Mahallesi |
166 | Mehmed Efendi ibn Hacı Hüseyin | Eyüb’de Zeyneb Hatun Mahallesi’nde 36 numaralı hâne. |
167 | Kütahyalı Ali Efendi ibn Mehmed | Mimar Sinan Yusuf Efendi Medresesi |
168 | İnebolulu Hacı Hâfız İzzet ibn Hasan | Hasanzâde Medresesi |
169 | Batumlu Raif Efendi ibn Yusuf | Karagümrük’de Cedîd Ali Paşa Medresesi |
3.5. Aldıkları Puanlar
Defterde geçen “İmtihan Cetveli” başlığı altındaki bilgilerden adayların 23 Rebîülâhir 1312-21 Safer 1327 (24 Ekim 1894-14 Mart 1909) tarihleri arasında imtihan oldukları anlaşılmaktadır. Adayların bazılarının imtihanlarının gün, ay ve yılları aynıdır. Ancak büyük bir kısmının imtihan tarihleri farklıdır. Bu durum imtihanların ihtiyaca ve adayın başvurusuna göre yapıldığını düşündürmektedir. Ordu imamlarıyla ilgili yapılan çalışmalarda imamların imtihanı geçme puanına dair bir bilgi yoktur. İncelediğimiz defterde adayların atama öncesinde bir imtihana girdikleri ve adayların imtihandan 19 ilâ 38 arasında puan aldıkları görülmektedir. Adayların puanları vasat, a‘lâ, aliyyüla‘lâ gibi derecelendirilmeye tâbi tutulmamıştır. Adaylardan Mehmed Efendi ibn Hacı Hüseyin’in puan hanesinde “dersiâm” yazmakta olup imtihandan muaf tutulduğu görülmektedir. Humuslu Abdulvahhab Efendi ibn Mehmed Said Efendi’nin imtihan tarihi 2 Şaban 1323’tür ve imtihan puanı 25 olarak kaydedilmiştir. Açıklama kısmında “Hicaz’da bulunduğu, hizmetinden dolayı 6 Rebîülevvel 1322 tarihli imtihanı esas alınmıştır.” bilgisi yer almaktadır. Defterde puanları tespit edilenlerin puan dağılımı şu şekildedir:
Tablo 3: Atamaya başvuran imamların puan dağılımı.
Puan | Aday Sayısı | Puan | Aday Sayısı | Puan | Aday Sayısı | Puan | Aday Sayısı |
19 | 9 | 27 | 13 | 32 | 12 | 37 | 5 |
20 | 8 | 28 | 14 | 33 | 4 | 38 | 1 |
21 | 4 | 29 | 13 | 34 | 2 | ||
25 | 21 | 30 | 8 | 35 | 2 | ||
26 | 12 | 31 | 5 | 36 | 8 |
3.6. Atama Tarihleri, Yerleri ve Görevleri
Defterde ataması yapılan imamlardan 74’ünün görev yeri açık bir şekilde belirtilmişken diğerlerinde sadece “görevi kabul etmiştir” ifadesi yer almaktadır. İmtihanı geçip ordu imamlığına başvuran 153 adaydan 10’u atanmaktan vazgeçmiştir. Nevşehir’den Hâfız Hasan Efendi ibn Hüseyin, Hâfız Feyzullah Efendi ibn Hacı Mahmud, Karamürselli Arif Efendi ibn Abdullah, Bâyezîd dersiâmlarından; Batumlu Abdullah Efendi ibn Kadem, Bafralı Ahmed Hamdi Efendi, Şirolu Osman Efendi ibn Hacı İbrahim, Fâtih dersiâmlarından olup mazeret bildirmeksizin atanmayı istememişlerdir. Şamlı Hâfız Reşîd Efendi ibn Şeyh Hasan 1. ve 5. Ordudan başka ordulara talip olmayacağını belirterek, Arahovalı Mehmed Celaleddin Efendi ve Batumlu İshak Necati Efendi de mazeret belirtmeksizin atanmayı istememişlerdir. Atama yeri açık bir şekilde belirtilmiş olan imamlardan 24’ünün alay imamı, 2’sinin alay hatibi 48’inin tabur imamı olarak atandıkları görülmektedir.
Tablo 4. Atamaya başvuran imamların atama tarihleri, yerleri ve görevleri.
S.N | Adı | Atama Tarihi, Yeri ve Görevi |
1 | Rizeli Ahmed Rıfat Efendi ibn Hacı Mehmed | 9 Ş 1322 tarihinde Tophane’ye mensup 5. Sanayi Alayının 2. Taburuna muvakkaten tabur imamı olarak tayin edilmiştir. |
2 | Hüseyin Avni Efendi ibn Yakub | 28 Ra 1328 /27 Mart 1326’da 4. Ordunun 26. Alayına, alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
3 | Hâfız Mustafa Efendi ibn Halil | 20 Ş 1320 tarihinde 1. Ordunun 5. Seyyar Topçu Alayının 2. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. Daha 21 B 1328 / 15 Temmuz 1326 tarihinde 1. Ordu Trablusgarb Fırkasının 60. Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
4 | Erhavalı Mustafa Efendi ibn Hasan | 19 Za 1325 tarihinde Seyyar Topçu Alayının 1. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
5 | Taşlıcalı Derviş Efendi ibn Hasan | 29 M 1325 tarihinde 3. Ordunun 18. Süvâri Alayına, alay imamı olarak muvakkaten tayin edilmiştir. 24 C 1329 / 9 Haziran 1327 tarihinde 4. Kolorduya mensup 8. Ağır Topçu Alayının hitâbetine tevcih edilmiştir |
6 | Mehmed Emin Efendi ibn Tahir | 16 Receb 1329 / 30 Haziran 1327 tarihinde 5. Ağır Topçu Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
7 | İzmirli Hâfız Mustafa Efendi ibn Osman | 15 R 1328 / 12 Nisan 1326 tarihinde 7. Ordunun 5. Alayının 1. Taburuna tayin edilmiştir. |
8 | Manastırlı Kazım Efendi ibn Ahmed | 25 R 1326 tarihinde 3. Ordunun 10. Süvari Alayının imâmetine muvakkaten tayin edilmiştir Daha sonra Ca 1329 / 7 Mayıs 1327 tarihinde bu ordu dâhilindeki 17. Nişancı Taburuna nakledilmiş, 4. Ağır Topçu Alayına, alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
9 | Araçlı İbrahim Efendi ibn Ahmed | 22 Ca 1328 / 19 Mayıs 1326’da 1. Ordunun 2. Topçu Alayının 4.Taburuna tayin edilmiştir. Sonra 8. Ağır Topçu Alayının, 2. Taburuna nakledilmiştir. 15 Zilkade 1329 / 25 Teşrînievvel 1327’de ise 6. Ağır Topçu Alayına, alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
10 | Tırnovalı Hâfız Abdullah Efendi ibn Muhammed | 29 Ra 1328 / 28 Mart 1327’de 1.Ordu-yı Hümâyûn’un 54. Alayı imâmetine tayin edilmiştir. |
11 | Boyabadlı Hâfız Ahmed Hamdi ibn Hasan | 19 Z 1321’de Tophane’ye mensup 4. Alayın 1. Taburuna muvakkaten tabur imamı olarak tayin edilmiştir Bu kimse daha sonra alay imâmetine tayin edilmiştir. |
12 | Halil Efendi ibn Mikdad | 16 C 1329 / 1 Haziran 1327 tarihinde Atîk 6.Orduya mensup 47. Alayın hitâbetine atanmıştır. Bu görevi Kabul etmediğinden, 10 Ra 1330 / 15 Şubat 1327 tarihinde 9.Kolordunun 87. Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
13 | Ali Efendi ibn İbrahim | 6. Sahra Topçu Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
14 | İbrahim Hakkı Efendi ibn Aziz | 15 Zilkade 1329 / 25 Teşrînievvel 1327 tarihinde 2. Sahra Topçu Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
15 | Hemşinli Muhammed Mecid Efendi ibn Ahmed | 29 Ra1328 / 28 Mart 1326 tarihinde 1. Ordu-yı Hümayun’un 56. Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
16 | Tırnovalı Hâfız Galib Efendi ibn Ahmed | 30 Recep 1328 / 24 Temmuz 1326 tarihinde 1.Ordunun 3. Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
17 | Haremli Mevlüd Niyazi Efendi ibn Hasan | Gurre-i S 1326 tarihinde Bahr-i Siyâh ve Boğazı 1. Topçu Alayının 4. Taburunun imâmetine muvakkaten tayin edilmiştir. Daha sonra. 4 Ramazan 1329 tarihinde 1 Kolordunun 3. Nizâmiye Alayının 1. Taburuna tayin edilmiştir. |
18 | İslam Sabri Efendi | 24 R 1328 / 21 Nisan 1326 tarihinde 6. Ordunun 48.Alayının 1.Taburuna tayin edilmiştir. |
19 | Hâfız Osman Efendi ibn Şaban | 20 Zilkade 1329 / 30 Teşrînievvel 1327 tarihinde Yanya müstefin fırkasına mensup 17. Ağır Topçu Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
20 | Ahmed Efendi ibn Emin | Sirozda mukim Seyyar -daha sonra süvari olmuştur- 5.Alayının imâmetine tayin edilmiştir. 13 Mart 1327 tarihinde 7.Üsküb Kolordusuna mensup 61. Alayın 2. Taburuna nakledilmiştir. |
21 | Rizeli Hâfız Hüseyin Efendi ibn Halil | 13 Ca 1328 / 9 Mayıs 1326’da 7. Ordunun 52. Alayının 1 Taburuna tayin edilmiştir. |
22 | Batumlu Haydar Efendi ibn Mehmed | 9 Ra1326’da 2. Ordunun 83. Alayının 2.Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. Daha sonra 12 Ş1329 / 26 Temmuz 1327 tarihinde 3. Kırkkilise Kolordusuna mensup 22. Nizâmiye Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
23 | Batumlu Halil Rıfat Efendi […] | 1 C 1328 / 29 Mayıs 1326 tarihinde 3. Ordunun 65. Alayının 1.Taburuna alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
24 | Batumlu Şakir Efendi ibn Receb | 2 R 1328 / 30 Mart 1326 tarihinde 5. Ordunun 28. Alayının 2.Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
25 | İbrahim Efendi ibn Ahmed | 12 Ş1329 / 26 Temmuz 1327 tarihinde 12. Seyyar Topçu Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
26 | Mustafa Efendi ibn Bayram | Gurre-i Ca 1330 / 5 Şubat 1328 tarihinde 6.Kolordunun 50.Nizâmiye Alayına tayin edilmiştir. |
27 | Batumlu Sabit Efendi ibn Süleyman | 27 R 1326 tarihinde 6. Hassa Alayının 4. Taburuna tayin edilmiştir. Daha sonra 12 Ş1328 / 26 Temmuz 1327’de 3. Kırkkilise Kolordusuna mensup 23.Sultaniye Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
28 | Kayalarlı Osman Efendi ibn Mahmud | 14 B1322 tarihinde 3. Ordunun Avcı Taburu imâmetine muvakkaten tayin edilmiştir. Daha sonra 19 R 1330 / 25 Mart 1328 tarihinde 6. Kolordu 18. Sahra Topçu Alayına tayin edilmiştir. |
29 | Priştineli Seyfeddin Efendi ibn Tahir | 27 S 1327 tarihinde Tophane İstihkâm Alayının 2. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. Daha sonra 9 M 1330 / 17 Kânûnuevvel 1327 tarihinde 7. Kolordunun 58. Alayına tayin edilmiştir. |
30 | Kırcaalili Hâfız Celil Efendi ibn Mehmed | 30 M 1330 / 7 Kânûnusânî 1327 tarihinde 4. Kolordunun 34. Alayına tayin edilmiştir. |
31 | Şevki Efendi ibn Ömer İbrahim | Gurre-i Za 1329 / 30. Teşrînievvel 1327 tarihinde 8. Sahra Topçu Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
32 | Kırkiliseli Mehmed Ali Efendi ibn Hasan | 2 S 1329 / 20 Kânûnusânî 1326 tarihinde 6. Ordunun 44. Nizâmiye Alayına, alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
33 | Halebli Şeyh Muhammed Fakîrullah Efendi | Önce 5.Orduya tabur imamı olarak tayin edilmiştir. 28 R 1330 / 3 Nisan 1328’de muvakkaten 5. Kolordunun 39. Nizâmiye Alayına tayin edilmiştir. |
34 | Rizeli Mehmed Efendi ibn İsmail | Ramazan 1329 tarihinde 24. Sahra Topçu Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
35 | Gördesli İsa Efendi | 19 Ra1324 tarihinde Hicaz Fırkası 62. Alayın 2. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
36 | Seferihisarlı Hâfız Mehmed Efendi ibn İbrahim | 6 Receb 1328 /30 Haziran 1326 tarihinde Trablusgarb Fırkasındaki 57. Alaya alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
37 | Arahovalı Yakub Efendi | 19 R 1323 tarihinde 2. Ordunun 3. Alayının 3. Taburuna tayin edilmiştir. |
38 | Mepavrili Mecid Sabri Efendi ibn Yunus | 20 Zilkade 1326 tarihinde 3. Ordunun 4. Avcı Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
39 | Dağıstanlı Mehmed Efendi ibn […] | 27 Şevval 1325’te Bahr-i Siyâh Boğazı Sahil Topçu livalığı 2. Alayının 3.Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
40 | Ahmed Hamdi Efendi ibn İbrahim | 19 R 1330 / 25 Mart 1328 tarihinde 2.Kolordunun 5. Sahra Topçu Alayına tayin edilmiştir. |
41 | Batumlu Mehmed Emin Efendi ibn Mehmed | 29 Ş1325 tarihinde 2. Ordunun Nakliye Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
42 | Silistreli Abdurrahman Efendi ibn Bekir | 30 B 1328 /24 Temmuz 1326 tarihinde 1. Ordu-yı Hümayûn’nun 3. Nizâmiye Alayının 4. Taburuna tayin edilmiştir. |
43 | Pirlepeli Hâfız Mehmed Sadık Efendi ibn Ahmed | 19 S1330/26 Kânûnuevvel 1327 tarihinde Cedîd 1. Kolorduya mensup 20. Sahra Topçu Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
44 | Çallılı Bekir Sıdkı Efendi ibn Hayri | 9 Ra 1326 tarihinde 2. Ordunun 12. Alayının 4. Taburuna muvakkaeten tayin edilmiştir. 16 S1330 / 23 Kânûnusânî 1327 tarihinde 4. Kolorduya mensup 27. Nizâmiye Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
45 | Humuslu Abdulvahhab Efendi ibn Mehmed Said | 19 Ra1324 tarihinde Hicaz Fırkasının 63. Alayının 4. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. 8 B 1329/22 Haziran 1327 tarihinde Medine-i Münevvere’de 110. Alayın alay imâmetine tayin edilmiştir. |
46 | Osmancıklı Osman Efendi ibn Osman | 9 R 1326 tarihinde 84. Alayın 2. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
47 | Çallılı İsmail Efendi ibn Emin | 19 Ra1324 tarihinde Hicaz Fırkası 64. Alayın 2. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. 19 R 1330 / 25 Mart 1328 tarihinde 6. Kolordunun 53. Nizâmiye Alayına tayin edilmiştir. |
48 | Çerkeşli Receb Efendi ibn İbrahim | 28 R 1329 / 16 Nisan 1327 tarihinde 9. Ağır Topçu Alayına tayin edilmiştir. |
49 | Milaslı Ahmed Efendi ibn Ahmed | 28 Şevval 1328 / 19 Teşrînievvel 1326 tarihinde 3. Ordunun 18. Alayının 2. Taburuna tayin edilmiştir. |
50 | Kerküklü Mehmed Emin Efendi ibn Ahmed | 8 C 1325 tarihinde 6. Ordunun 42. Alayının 3. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. 28 R 3 Ş1328 tarihinde 13.Kolordunun 110. Alayına tayin edilmiştir. |
51 | Lazistanlı Mehmed Nuri Efendi ibn Mehmed Şevki | 2 Ca 1329 / 18 Nisan 1327 tarihinde 10. Ağır Topçu Alayına tayin edilmiştir. |
52 | Hemşinli Mustafa Enver Efendi ibn Muhammed | 26 Şevval 1328 / 18 Teşrînievvel 1326 tarihinde 3. Ağır Topçu Alayının 1.Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
53 | Bozkırlı Hüseyin Efendi ibn Abdullah | 15 M 1327 tarihinde 2. Ordu Süvari Umûmiye Alayının imâmetine muvakkaten tayin edilmiştir. 26 R 1330 /1 Nisan 1328’de 7.Ağır Topçu Alayına tayin edilmiştir. |
54 | Malatyalı Şevket Efendi ibn Ahmed | 1 S1327 tarihinde 2. Ordunun 84. Alayının 3. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. 24 B 1330 / 26 Haziran 1328 tarihinde 9. Sahra Topçu Alayına tayin edilmiştir. |
55 | Taşköprülü Hâfız Yusuf Efendi ibn Mehmed Ali | Tabur imâmetine taliptir. 12 Ca 1328 / 8 Mayıs 1326 tarihinde 3. Ordunun 18. Alayının 2. Taburuna tayin edilmiştir. |
56 | Ankaralı Hâfız Ömer Efendi ibn Hasan | 16 S 1329 / 3 Şubat 1326 tarihinde 2.Ordunun 15.Nizâmiye Alayının 1. Taburuna alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
57 | Humuslu Abdülgaffar Efendi ibn Seyyid Hüsameddin | 8 Ş 1325 tarihinde Trablusgarb Fırkası 59. Alayının 2. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
58 | Antakyalı Mehmed Şükri Efendi ibn Ömer | 23 B 1329 / 7 Temmuz 1327 tarihinde 11. Van Kolordusuna mensup 101. Alaya tayin edilmiştir. |
59 | Bayramicli Hâfız İsmail Efendi ibn Mehmed Emin | 2 C 1327 tarihinde 2.Ordunun 2. Alayının 2. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
60 | Arabkirli Yunus Efendi ibn Bekir | 25 R 1326 tarihinde 4. Ordunun 26. Alayının 3.Taburuna muvakkaeten tayin edilmiştir. |
61 | Cideli Hâfız Mehmed Efendi ibn Hasan | 15 M 1327 tarihinde İstihkâm Alayının 1.Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
62 | Batum Karamürselli Hüseyin Efendi ibn Osman | Tabura taliptir. 2 R 1328 / 30 Mart 1326’da 5.Ordunun 36. Alayının 3. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
63 | Bayburdlu İbrahim Hakkı Efendi ibn Mustafa | 2 M 1327 tarihinde Trablusgarb Fırkası 58. Alayının 4. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
64 | Osmanpazarlı Hüseyin Efendi | Gurre-i Ca 1330 / 5 Nisan 1328 tarihinde 1.Kolordunun 1. Nizâmiye Alayına tayin edilmiştir. |
65 | Ordulu Hâfız Mehmed Efendi ibn Hüseyin | 25 B 1328 / 19 Temmuz 1326 tarihinde 3.Ordunun 67. Alayının 3. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
66 | Rizeli Bekir Sıdkı Efendi ibn Hacı Dursun | 2 R 1328 / 30 Mart 1326 tarihinde 5.Ordunun 27. Alayının 1. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
67 | Kastamonulu Mehmed Efendi ibn Mehmed | 3 R 1326 tarihinde 2. Ordunun 83.Alayının 4. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
68 | Trablusgarblı Mehmed Feyzi Efendi ibn Hacı Mirun | 23 Şevval 1326 tarihinde Trablusgarb Süvâri 38. Alayına muvakkaten tayin edilmiştir. |
69 | Adanalı Ali Rıza Efendi ibn Mustafa | 6 Za 1328 /26 Teşrînievvel 1326 tarihinde muvakkaten 3.Ordunun 8. Alayının 3.Taburuna tayin edilmiştir. |
70 | Zağferanbolulu Hâfız Hasan Efendi ibn Osman | 22 S 1330 /29 Kânûnusânî 1327 tarihinde 9. Kolorduya mensup 85.Nizâmiye Alayına tayin edilmiştir. |
71 | Diyarbekirli Mehmed […] Efendi ibn Mehmed | 2 C 1327 tarihinde 5. Ordunun Nizâmiye 35. Alayının 4. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
72 | Erzurumlu Mehmed Hayrüddin Efendi ibn Behram | 87. Kayıt defterinde 4. Ordunun 8. Nakliye Taburu imamı olarak kaydedildiği, 11. Kolordunun 11. Nakliye Taburunda bulunduğu belirtilmektedir. |
73 | Mehmed Efendi ibn Hacı Hüseyin | Gurre-i Ramazan 1328 / 23 Ağustos 1326 tarihinde Hicaz Fırka-i Askeriyesi 63. Alayının 3.Taburuna tayin edilmiştir. |
74 | Kütahyalı Ali Efendi ibn Mehmed | 17 Ra1327 tarihinde 7.Ordunun 49. Alayının 4. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. |
75 | İnebolulu Hacı Hâfız İzzet ibn Hasan | 25 Ca 1327 tarihinde 8. Alayın 2. Taburuna muvakkaten tayin edilmiştir. 25 Şevval 1329 /5 Teşrînievvel 1327 tarihinde 1. Orduya mensup 9.Nizâmiye Alayına alay imamı olarak tayin edilmiştir. |
Sonuç
Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılda ordudaki modernleşme faaliyetlerinden biri de askerî imamların istihdamını belirli kurallara bağlamış olmasıdır. 19. yüzyılda yapılan atama kayıtları birer listeden oluşan belgeler halindeyken 20. yüzyıla gelindiğinde bunlar birer müstakil defter haline getirilmiştir.Literatür taraması sonucu tabur imamları atamalarını toplu olarak alan tespit edebildiğimiz tek defter İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi (MŞH), No. 145 /1-10’da yer alan 1320-1330 (1902-1912) tarihli Tabur İmamları Defteri’dir. Dolayısıyla bu çalışma ordu imamlığının Tabur İmamları Defteri üzerinden ele alındığı ilk çalışma niteliği taşımaktadır.
4 Cemâziyelevvel 1332 (31 Mart 1914) tarihli “Alay ve Tabur İmamlarının Vezâif-i Tedrisiyeleri Hakkında Nizamnâme” ordu imamlarında bulunması gereken bazı şartlara temas etmektedir. Ancak bu tarihten önceki ordu imamı atamalarında ne gibi şartların arandığına dair bilgi bulunmamaktadır. Çalışmamıza konu olan defter bu tarihten önceki ordu imamlarının atamalarında aranan şartlar hakkında kanıt niteliği taşımaktadır.
Defterin adı her ne kadar Tabur İmamları Defteri olsa da atanan imamlar sadece tabur imamı olmayıp alay imamı ve alay hatiplerinin de atama kayıtları vardır. Bu da “Tabur İmamı” tabirinin 1826 yılından itibaren ordudaki imamların geneli için kullanıldığını göstermektedir.
Defter 1320-1330 (1902-1912) tarihleri arasında 10 yıl zarfında gerçekleşen atamaya kabul edilen adayların toplu haldeki bir kaydıdır. Defterde atama hakkı kazanan 153 aday imamın bilgisi yer almaktadır. Atama hakkı kazanan adaylardan 10’ukendi istekleriyle sebep göstererek/göstermeyerek atanmaktan vazgeçmişlerdir. Atanmaktan vazgeçenlerin 6’sı dersiâm olarak görev yapmaktadır. 2’si atama yerini beğenmemiş, 2’si ise bir mazeret belirtmemiştir. Atamayı kabul eden 143 adaydan 74 adayın görev yeri açık bir şekilde belirtilmiş diğer adaylarınki belirtilmemiş sadece defterdeki açıklama kısmına “görevi kabul etmiştir” ifadesi yazılmıştır. Aday tabur imamlarından 11’i terfi ederek alay imamı olarak atanmıştır. Atama yeri açık bir şekilde belirtilmiş olan imamlardan 24’ü alay imamı, 2’si alay hatibi, 48’i tabur imamı olarak atanmıştır.
Defterde yer alan “İmtihan Cedveli Tarihi” ve “Kazandığı Numarası” başlıkları altında yer alan bilgilerden adayların atama öncesinde bir imtihandan geçtikleri anlaşılmaktadır. Adayların bazılarının imtihanlarının gün, ay ve yılları aynıdır ancak büyük bir kısmının imtihan tarihleri farklıdır. Bu durum imtihanların ihtiyaca ve adayın başvurusuna göre yapıldığını göstermektedir. Adayların imtihan puanları 19 ilâ 38 arasında değişiklik göstermektedir. Atamaya başvurmak için en az kaç puan alınması gerektiği yani alt puan sınırın ne olduğuna dair bilgi yoktur. Adayların puanları vasat, a‘lâ, aliyyüla‘la gibi derecelendirilmeye tâbi tutulmamıştır.
Atamaya hak kazanan adaylardan herhangi bir medrese mezunu olma gibi bir şartın aranmadığı görülmektedir. Nitekim atamaya başvuran adaylardan bilgisine ulaşılan 153 adaydan 133’ü talebe, 16’sı tabur imamı; 2’si bahriye imamı, 1’i mahalle imamı 1’i de dersiamdır.
Defterde atamaya başvuran adayların tamamının doğum tarihi verilmemiştir. Doğum tarihi verilen 47 adayın ise 1286 (1869)-1301 (1883) tarihleri arasında doğduğu görülmektedir. Atamalarının yapıldığı tarihler gözönünde bulundurulduğunda atanan adayların 23 ilâ 42 yaş aralığında oldukları anlaşılmaktadır.
Defterde atamaya başvuran dersiâmlar ve talebeler ikamet yeri olarak okudukları/çalıştıkları medreseleri; imamlar mahalle adlarını, tabur imamları ise ordu adını vermişlerdir.
Atamaya başvuran adaylardan 130’nun lakaplarından nereli olduğuna dair bilgiye ulaşılmaktadır. Atamaya başvuran imamların 84’ü farklı şehir veya kazalardandır. 95 aday Rize, Erzurum, Kütahya, Milas, Gelibolu, Safranbolu, Malatya, Antakya, Diyarbakır olmak üzere günümüz Türkiye coğrafyasının çeşitli kaza ve şehirlerindendir. 35 aday ise günümüz Türkiye coğrafyasının dışında kalan Arahova, Kırcaali, Pirlepe, Piriştine, Köstence, Silistre, Taşlıca, Tırnova, Manastır, Şumnu, Cuma, Petriç, Osmanpazarı, Siroz, Yanya, Kırım, Batum, Dağıstan, Şam, Halep, Humus, Trablusgarp’tandır.
Kaynakça
Alay ve Tabur İmamlarının Vezâif-i Tedrisiyeleri Hakkında Nizamnâme. Düstur (4 Cemâziyelevvel 1332/31 Mart 1914), 2/6. Md.196. (Erişim 3 Mart 2025)
Beşikçi, Mehmet. “Askeri Modernleşme, Askeri Disiplin ve Din: Düzenli Kitle Orduları Çağında Osmanlı Ordusu’nda Tabur İmamları”. Akademik İncelemeler Dergisi 11/1 (2016), 1-33.
Beydilli, Kemal. “İmam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/181-186. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
Beydilli, Kemal. Osmanlı Devletinde İmamlar ve Bir İmamın Günlüğü. İstanbul: Pınar Yayınları, 2018.
BOA, Osmanlı Arşivi, İrade Evkaf [İ. EV].No. 19-59. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
BOA, Osmanlı Arşivi, İrade Evkaf [İ. EV].No. 23-57. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
BOA, Osmanlı Arşivi, İrade Evkaf [İ. EV].No. 51-48. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
BOA, Osmanlı Arşivi, İrade Hususi [İ. HUS].No. 51-43. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
BOA, Osmanlı Arşivi, Yıldız Sadaret Resmî Maruzat Evrakı [Y.A.RES]. No. 93-45. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
Bülkat, Mehmet Esat. Esat Paşa’nın Çanakkale Anıları. haz. İhsan Ilgır. İstanbul: Baha Matbaası, 1975.
Döğüş, Necati. Osmanlı Devleti’nde İmamlık (19. Yüzyıl İstanbul Örneği). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
Ekinci, Ekrem Buğra. “Osmanlı’dan Günümüze Orduda Din Hizmetleri”. Derin Tarih Dergisi 104 (2020), 75-79.
Erdemir Lokman - Akın Abdullah. “Çanakkale Muharebelerinde Bir Tabur İmamı: Mustafa Memduh (Özaktaş) Efendi”. Yeni Türkiye Dergisi Çanakkale Özel Sayısı 65 (2015), 830-837.
Geçili, Derya. “XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Donanmasına İmam Tayin Edilmesi”. İslam Tarihi Araştırmaları Dergisi 2 (2017), 1-17.
Gökbilgin, M. Tayyib. “Nizâm-ı Cedîd”. İslam Ansiklopedisi. 9/309-317. İstanbul: MEB Yayınları, 1964.
İbrahim Naci. Allahaısmarladık: Çanakkale Savaşı’nda Bir Şehidin Günlüğü. haz. Lokman Erdemir - Seyit Ahmet Sılay. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2013.
İnam, Abdülhalim. “Türk Ordusu’nda İmamlık Müessesesi ve Çanakkale Muharebelerindeki Mânevi Rolü”. Maarif Mektepleri Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi 1/2 (2017), 1-14.
Kannengiesser, Hans. Çanakkale’de Türklerle Beraber Bir Alman Albayının Gözünden Çanakkale. çev. Mehmet Serez. İstanbul: Timaş Yayınları, 2009.
Kazıcı, Ziya. “Alay”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/347. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
Keleş, Hamza. “Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Kânûnnâmesi”. Kastamonu Eğitim Dergisi 14/1 (2006), 227-240.
Koç, Yunus - Yeşil, Fatih. Nizâm-ı Cedîd Kanunları (1791-1800). Ankara: Tarih Kurumu Basımevi, 2012.
Mahmut Şevket Paşa, Osmanlı Askeri Teşkilat ve Kıyafeti Askeriyesi. Ankara: TTK Yayınları, 2010.
MŞH. İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi, No. 145 /1-10. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
Özcan Abdülkadir. “Osmanlı Askeri Teşkilatı”. ed. Ekmeleddin İhsanoğlu. 1/337-370. İstanbul: IRCICA, 1994.
Özcan, Abdülkadir. “Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/457-458. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1993.
Sözeri, Mustafa Sabri. “Dünya Ordularında Din Terbiyesi ve Teşkilatı”. İstanbul Yüksek İslam Enstitüsü Dergisi 2 (1964), 93-164.
Steel, Nigel - Peter Hart. Gelibolu Yenilginin Destanı. çev. Mehmet Harmancı. İstanbul: Sabah Kitapları, 1996.
Sunata, İ. Hakkı. Gelibolu’dan Kafkaslara: Birinci Dünya Savaşı Anılarım. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2003
Tosun, Mehmet. Zaferin Manevi Kahramanları. İstanbul: Almina Kitap, 2023.
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti Teşkilâtından Kapıkulu Ocakları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.
Ünal, Uğur. III. Selim Dönemi Islahat Çabaları (Nizâm-ı Cedîd). Ankara: Gazi Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001.
Ünsal, Fatih. Modernleşme Dönemi Osmanlı Devleti Kara Kuvvetleri (1826-1876). Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
Yıldırım, Sinan. Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Ordusu’ndan Günümüze Rütbe Terfi Sistemi. Harp Akademileri Stratejik Araştırmalar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016
Yüksel, Ahmet Turan. “Vasiyetname”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/556-558. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
Ekler:
Ek 1: İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivinde (MŞH), No. 145 /1-10 numaraya kayıtlı defterin ilk sayfası
Ek 2: İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivinde (MŞH), No. 145 /1-10 numaraya kayıtlı defterin son sayfası.
[1] Mehmet Esat Bülkat, Esat Paşa’nın Çanakkale Anıları, haz. İhsan Ilgır (İstanbul: Baha Matbaası, 1975); Lokman Erdemir - Abdullah Akın, “Çanakkale Muharebelerinde Bir Tabur İmamı: Mustafa Memduh (Özaktaş) Efendi”, Yeni Türkiye Dergisi Çanakkale Özel Sayısı 65 (2015); İbrahim Naci, Allahaısmarladık: Çanakkale Savaşı’nda Bir Şehidin Günlüğü, haz. Lokman Erdemir-Seyit Ahmet Sılay (İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2013); Hans Kannengiesser, Çanakkale’de Türklerle Beraber Bir Alman Albayının Gözünden Çanakkale, çev. Mehmet Serez (İstanbul: Timaş Yayınları, 2009); Nigel Steel - Peter Hart, Gelibolu Yenilginin Destanı, çev. Mehmet Harmancı (İstanbul: Sabah Kitapları, 1996); İ. Hakkı Sunata, Gelibolu’dan Kafkaslara: Birinci Dünya Savaşı Anılarım (İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2003); Mehmet Tosun, Zaferin Manevi Kahramanları (İstanbul: Almina Kitap, 2023).
[2] Kemal Beydilli, Osmanlı Devletinde İmamlar ve Bir İmamın Günlüğü (İstanbul: Pınar Yayınları, 2018).
[3] Necati Döğüş, Osmanlı Devleti’nde İmamlık (19. Yüzyıl İstanbul Örneği) (İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021).
[4] Abdülhalim İnam, “Türk Ordusu’nda İmamlık Müessesesi ve Çanakkale Muharebelerindeki Manevi Rolü”, Maarif Mektepleri Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi 1/2 (2017).
[5] Mehmet Beşikçi, “Askeri Modernleşme, Askeri Disiplin ve Din: Düzenli Kitle Orduları Çağında Osmanlı Ordusu’nda Tabur İmamları”, Akademik İncelemeler Dergisi 11/1 (2016).
[6] Derya Geçili, “XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti Donanmasına İmam Tayin Edilmesi”, İslam Tarihi Araştırmaları Dergisi 2 (2017), 1-17.
[7] İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti Teşkilâtından Kapıkulu Ocakları (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988), 233.
[8] Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü (İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1993), 2/59.
[9] Bilgi için bk. M. Tayyib Gökbilgin, “Nizâm-ı Cedîd”, İslam Ansiklopedisi (İstanbul: MEB Yayınları, 1964), 9/312.
[10] Birgivî Mehmed Efendi’nin genelde iman esaslarını, ibadet ve ahlâk konularını içeren Vasiyetnâme, Birgivi Vasiyetnâmesi Risâle-i Birgivî, ve Birgivî / Birgili Risâlesi gibi adlarla anılan eseri. Bk. Ahmet Turan Yüksel, “Vasiyetname”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2012), 42/556.
[11] Yunus Koç-Fatih Yeşil, Nizâm-ı Cedîd Kanunları (1791-1800) (Ankara: Tarih Kurumu Basımevi, 2012), 120.
[12] Hamza Keleş, “Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Kânûnnâmesi”, Kastamonu Eğitim Dergisi 14 /1 (2006), 231.
[13] Abdülkadir Özcan, “Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1991), 3/457.
[14] Beşikçi, “Askeri Modernleşme, Askeri Disiplin ve Din”, 12.
[15] Beşikçi, “Askeri Modernleşme, Askeri Disiplin ve Din”, 14.
[16] Beydilli, Osmanlı Devletinde İmamlar ve Bir İmamın Günlüğü, 26.
[17] Fatih Ünsal, Modernleşme Dönemi Osmanlı Devleti Kara Kuvvetleri (1826-1876) (Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007). 107, 109.
[18] Uğur Ünal, III. Selim Dönemi Islahat Çabaları (Nizâm-ı Cedîd) (Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001), 141.
[19] Beşikçi, “Askeri Modernleşme, Askeri Disiplin ve Din”, 13.
[20] Beşikçi, “Askeri Modernleşme, Askeri Disiplin ve Din”, 11.
[21] Ünsal, Modernleşme Dönemi Osmanlı Devleti Kara Kuvvetleri, 126; Ordu imamlarının kıyafetleri için bk. Mahmut Şevket Paşa, Osmanlı Askeri Teşkilatı ve Kıyafeti Askeriyesi (Ankara: TTK Yayınları, 2010), 67-68.
[22] Keleş, “Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Kânûnnâmesi”, 5.
[23] Döğüş, Osmanlı Devleti’nde İmamlık, 432.
[24] “Alay ve Tabur İmamlarının Vezâif-i Tedrisiyeleri Hakkında Nizamnâme”, Düstur 2/6 (4 Cemâziyelevvel 1332/31 Mart 1914), md. 196.
[25] Kemal Beydilli, “İmam”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2000), 22/183.
[26] Döğüş, Osmanlı Devleti’nde İmamlık, 438.
[27] Ziya Kazıcı, “Alay”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1989), 2/347.
[28] Beydilli, “İmam”, 22/183.
[29] Döğüş, Osmanlı Devleti’nde İmamlık, 436. Konuyla ilgili belgeler için bk. Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Hususi [İ.HUS.], No. 51-43; Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Sadaret Resmî Maruzat Evrakı [Y.A.RES], No. 93-45; Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Evkaf [İ. EV], No. 19-59; Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Evkaf [İ. EV],No. 23-57; Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Evkaf [İ. EV], No. 51-48. Bu arşiv kayıtları defter şeklinde olmayıp belge şeklindedir.
[30] Döğüş, Osmanlı Devleti’nde İmamlık, 435.
