DİYANET İLMÎ DERGİ

ISSN: 1300-8498

e-ISSN: 2822-2261

Web: https://dergipark.org.tr/tr/pub/did

Günümüzdeki Hak İhlâlleri Karşısında Vedâ Hutbesi’nin Evrensel Öğreti ve İlkelerini Yeniden Okumak

Araştırma Makalesi

Tarih

Geliş Tarihi: 4 Şubat 2026    Kabul Tarihi: 22 Haziran 2026

Yazar: Emine Gümüş Böke

Doç. Dr.

Düzce Üniversitesi

İlahiyat Fakültesi

Düzce-Türkiye

https://ror.org/ 04175wc52

https://orcid.org/0000-0001-9648-8693

eminegumusboke@duzce.edu.tr

Atıf: Gümüş Böke, Emine. “Günümüzdeki Hak İhlâlleri Karşısında Vedâ Hutbesi’nin Evrensel Öğreti ve İlkelerini Yeniden Okumak”. Diyanet İlmî Dergi 62/2 (2026), 421- 468.

https://doi.org/10.61304/did.1882285

Makale Bilgileri

Değerlendirme: Çift Taraflı Kör Hakemlik

İntihal: Benzerlik Taraması Yapıldı - intihal.net

Etik Beyan: Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu, yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Yapay Zekâ Kullanım Beyanı: Tercüme kontrolünde yapay zeka aracı cüzi şekilde kullanılmıştır.

Etik Kurul Onayı: Bu makale için etik kurul onayı gerekmemektedir.

Etik Bildirim: ilmidergi@diyanet.gov.tr

Yazar Çıkar Çatışması Beyanı: Herhangi bir yazarla çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır.

DIYANET SCIENTIFIC JOURNAL

ISSN: 1300-8498

e-ISSN: 2822-2261

Web: https://dergipark.org.tr/en/pub/did

Rereading the Universal Teaching and Principles of the Farewell Sermon in the Face of Contemporary Human Rights Violations

Research Article

History

Received: 4 February 2026    Accepted: 22 June 2026

Author: Emine Gümüş Böke

Associate Professor

Düzce University

Faculty of Theology

Author Contribution Rate: %100

Düzce-Türkiye

https://ror.org/ 04175wc52

https://orcid.org/0000-0001-9648-8693

eminegumusboke@duzce.edu.tr

Citation: Gümüş Böke, Emine. “Günümüzdeki Hak İhlâlleri Karşısında Vedâ Hutbesi’nin Evrensel Öğreti ve İlkelerini Yeniden Okumak”. Diyanet İlmî Dergi 62/2 (2026), 421- 468.

https://doi.org/10.61304/did.1882285

Article Information

Review: Double-blind

Plagiarism: Plagiarism check was performed - intihal.net

Ethical Statement: It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

AI Use Statement: Artificial intelligence was used to a limited extent in the verification of the translation.

Ethics Committee Approval: This article does not require ethics committee approval.

Complaints: ilmidergi@diyanet.gov.tr

Authors Conflict of Interest Statement: There is no conflict of interest with any author.

This article is published under the CC BY-NC 4.0 licence.

Günümüzdeki Hak İhlâlleri Karşısında Vedâ Hutbesi’nin Evrensel Öğreti ve İlkelerini Yeniden Okumak

Öz

Bu çalışma, Vedâ Hutbesi’nde yer alan temel insan hakları ilkelerini inceleyerek bunların günümüz insan hakları anlayışıyla ilişkisini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Hz. Peygamber’in Veda Haccı sırasında irad ettiği bu hutbe, insan onurunu merkeze alan evrensel mesajlar içermekte ve İslâm’ın hak, adalet ve sorumluluk anlayışını yansıtmaktadır. Çalışmada yaşama hakkı, can, mal ve namus dokunulmazlığı, hukuk önünde eşitlik, kadın hakları, aile kurumunun korunması, ekonomik adalet, suç ve cezada şahsilik, mahremiyet hakkı ve toplumsal barış gibi temel ilkeler ele alınmıştır. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş, Kur’ân-ı Kerîm, hadis kaynakları, klasik İslâm hukuku literatürü ve konuya ilişkin akademik çalışmalar incelenmiştir. Ayrıca Vedâ Hutbesi’nde yer alan ilkeler, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ile karşılaştırılarak benzerlik ve farklılıkları değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda, hutbede yer alan birçok ilkenin modern insan hakları belgelerinde yer alan haklarla büyük ölçüde örtüştüğü görülmüştür. Bununla birlikte Vedâ Hutbesi, insan haklarını ilahî kaynaklı ahlâkî ve hukukî sorumluluklar temelinde ele alması bakımından modern seküler insan hakları anlayışından ayrılmaktadır. Sonuç olarak Vedâ Hutbesi, insan onurunu, adaleti ve eşitliği esas alan yaklaşımıyla günümüzde devam eden savaşlar, ayrımcılık, şiddet ve hak ihlalleri karşısında evrensel değerini koruyan önemli bir referans metni niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler: İslam Hukuku, Hz. Peygamber, Vedâ Hutbesi, İnsan Hakları, Evrensel İlkeler.

Rereading the Universal Teaching and Principles of the Farewell Sermon in the Face of Contemporary Human Rights Violations

Abstract

This study aims to examine the fundamental human rights principles contained in the Farewell Sermon and to reveal their relationship with the contemporary understanding of human rights. Delivered by the Prophet Muhammad during the Farewell Pilgrimage, this sermon contains universal messages centered on human dignity and reflects Islam’s understanding of rights, justice, and responsibility. The study addresses fundamental principles such as the right to life, the inviolability of life, property, and honor, equality before the law, women’s rights, the protection of the family institution, economic justice, individual responsibility in crime and punishment, the right to privacy, and social peace. A qualitative research method was adopted, and the Qur’an, hadith sources, classical Islamic legal literature, and academic studies related to the subject were examined. In addition, the principles contained in the Farewell Sermon were compared with the Universal Declaration of Human Rights, and their similarities and differences were evaluated. As a result of the analysis, it was observed that many of the principles in the sermon largely correspond to the rights set out in modern human rights documents. However, the Farewell Sermon differs from the modern secular understanding of human rights in that it addresses human rights on the basis of divinely grounded moral and legal responsibilities. Consequently, with its approach centered on human dignity, justice, and equality, the Farewell Sermon remains an important reference text that preserves its universal value in the face of ongoing wars, discrimination, violence, and human rights violations in today’s world.

Keywords: Islamic Law, Prophet Muhammad, Farewell Sermon, Human Rights, Universal Principles.

Summary

Islam and Human Rights are based on a divine approach that centers on human dignity. According to Islam, every human being has an inviolable worth and dignity due to his or her creation. For this reason, the right to life, security of life, property and honor, freedom of religion and conscience, justice, equality, and freedom are among the fundamental principles. It is emphasized in the Quran and Sunnah that all people are equal, regardless of race, lineage, color, and status. It is stated that superiority lies only in moral responsibility and piety.  The farewell sermon generally summarizes the basic principles of religion and covers issues that can be described as basic human rights. The aforementioned sermon was given by Hz. Prophet. It consists of re-expressing the main points of the divine messages of the Prophet in his 23-year-long preaching and guidance activity in a concise way. The messages presented in the sermon are not limited to that day or only to the Muslims there. This is because after the Messenger of Allah began his sermon with praise and thanksgiving to Allah, he exclaimed, "O people! O mankind!" thus first attracting the attention of his companions and, through them, addressing all of humanity. “Today I have perfected your religion for you.” Considering that the verse, “I have perfected My favor upon you and have chosen for you Islam as your religion,” was revealed while standing in Arafât, and that no verses concerning religious rulings were revealed afterward, it becomes self-evident that it would not be wrong to say that the Farewell Sermon embodies the essence of Islam in terms of human rights. In the sermon, fundamental Islamic principles concerning creed, worship, and conduct are clearly and explicitly addressed. Topics such as piety, belief in the afterlife, accountability, justice, and equality principles for peaceful coexistence among humanity are expressed in a simple and eloquent style. A few months before his death, Prophet Muhammad (pbuh) announced his intention to perform the Hajj pilgrimage in Mecca from Medina and invited others to join him. As a result, Muslims from all over the Arabian Peninsula flocked to Mecca. This pilgrimage, which the Messenger of Allah performed with more than one hundred thousand Muslims, is known as the “Farewell Hajj,” and the speech he delivered during this pilgrimage is called the “Farewell Sermon”.

The fact that the Prophet Muhammad, in the context of fulfilling the mission of prophethood and conveying the message given to him by God, asked his audience at the end of the Farewell Sermon, “Have I conveyed the message?”, seeking their confirmation, is another aspect of the importance he attached to the message. A careful examination of the Universal Declaration of Human Rights, adopted by the United Nations in 1948, reveals that many of the rights it advocates and seeks to promote among the world's nations were expressed, explicitly or implicitly, centuries earlier in the Farewell Sermon. This situation further enhances the historical and moral value of the Farewell Sermon. The sermon emphasizes many fundamental principles aimed at protecting the right to life, freedom of religion and conscience, freedom of communication and travel, inviolability of domicile, the right to social participation, women's rights, and human dignity. Although these rights are not expressed in modern terminology, their content reflects the essence of universal human rights. Therefore, the Farewell Sermon is a fundamental document demonstrating that human rights are not merely a modern achievement but rather were firmly established on a strong moral and legal foundation in early Islamic thought. The Prophet Muhammad, like other prophets, worked to establish human rights in society and to ensure a humane life, setting an example in this regard. Many hadiths concerning human rights can be used to derive universal principles. Freedom of belief, worship, and thought, as well as the security of life, property, and honor, are matters that apply to everyone, Muslim and non-Muslim alike. It is essential to prohibit all forms of injustice, oppression, and torture among people, and to establish values such as right, justice, and equality. It should be noted that the rights emphasized by the Prophet Muhammad possess qualities that make a person valuable and give them the respect they deserve. It should not be forgotten that the statements in the Farewell Sermon affirming human dignity continue to hold profound significance today. Societies composed of individuals who embrace and uphold these principles are better equipped to appreciate, preserve, and transmit fundamental human values across generations.

Giriş

Vedâ Hutbesi, Hz. Peygamber’in hicretin 10. yılında gerçekleştirdiği Vedâ Haccı sırasında irat ettiği ve İslâm düşünce tarihinde önemli bir yere sahip olan hitabelerin genel adıdır.^[1] Farklı kabile, kültür ve coğrafyalardan gelen geniş bir topluluğa hitap eden bu hutbe, dönemin sosyal problemlerine çözüm önerileri sunmakla beraber insanın canı, malı, onuru, aile yapısı ve toplumsal güvenliği gibi temel hak alanlarına ilişkin ahlâkî ve hukukî ilkeler ortaya koymuştur.^[2] Bu yönüyle Vedâ Hutbesi, İslâm’ın insan tasavvurunu ve toplumsal düzen anlayışını yansıtan temel metinlerden biri olarak değerlendirilmektedir. Modern dönemde insan hakları söyleminin önemli bir metni kabul edilen Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (İHEB) ile Vedâ Hutbesi arasında çeşitli benzerliklerin bulunduğu sıkça dile getirilmektedir.^[3] Ancak mevcut literatürde bu benzerlikler çoğu zaman genel değerlendirmeler düzeyinde ele alınmakta iki metin arasındaki yapısal benzerlikler ve ayrışma noktaları sistematik bir karşılaştırma yöntemiyle yeterince incelenmemektedir. Özellikle Vedâ Hutbesi’nin insan hakları bakımından hangi ilkeleri içerdiği, bu ilkelerin modern insan hakları anlayışıyla hangi yönlerden örtüştüğü ve hangi noktalarda farklılaştığı konusu daha analitik bir değerlendirmeyi gerekli kılmaktadır. Aşağıdaki tabloda ilkeler mukayeseli olarak verilmiştir.

Bu çalışma, Vedâ Hutbesi’nde yer alan temel insan hakları ilkeleri ile İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nde yer alan hak anlayışı arasındaki benzerlik ve farklılıkları incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel sorusu, Vedâ Hutbesi’nin insan hakları bağlamında hangi evrensel ilkeleri içerdiği ve bu ilkelerin modern insan hakları söylemiyle ne ölçüde örtüştüğüdür. Çalışma, Vedâ Hutbesi’nin insan hakları düşüncesine ilişkin ahlâkî ve hukukî ilkeler barındıran bir metin^[4] olduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada doküman incelemesi yapılmış; Kur’ân-ı Kerîm, temel hadis kaynakları, klasik siyer ve tarih eserleri ile konuya ilişkin modern araştırmalar incelenmiştir. Bu çalışmada, Vedâ Hutbesi’nin temel metni olarak Muhammed Hamidullah’ın Mecmûʿatü’l-vesâʾiki’s-siyâsiyye li’l-ʿahdi’n-nebevî ve’l-hilâfeti’r-râşide^[5] adlı eserinde derlediği rivayet esas alınmıştır. Aynı metin, müellifin Türkçeye İslâm Peygamberi adıyla tercüme edilen eserinde de yer almaktadır. Bununla birlikte, Vedâ Hutbesi’nin farklı rivayetlerine ve tercümelerine çeşitli akademik çalışmalarda da rastlamak mümkündür. Ancak metinler arasında yer yer lafız farklılıkları bulunmakla birlikte, hutbenin temel mesajı ve muhtevası bakımından önemli bir farklılık söz konusu değildir. Bu sebeple araştırmada, bütünlük ve tutarlılığı sağlamak amacıyla Hamidullah’ın derlediği metin esas alınmıştır. Bunun yanında İbn Hişâm’ın Siretün’n-nebeviyye de faydalandığımız eserler arasındadır.

Vedâ Hutbesi’yle ilgili yapılan çalışmalar arasında yer alan Adnan Adıgüzel’in “Vedâ Hutbesi’ndeki Temel Prensipler ve Kur’ anî Temelleri” adlı makalesinde hutbedeki ilkelerin Kur’an’daki karşılıkları tesbit edilmeye çalışılmıştır. Bununla birlikte İbrahim Bayraktar’ın ele aldığı “İslâm’ın İnsana Tanıdığı Bazı Temel Haklar ve Vedâ Hutbesi” başlıklı makalesinde insan hakları beyannamesinin bazı maddeleriyle Vedâ Hutbesi’nin ilkeleri mukayese edilmiştir. Aynı şekilde Hasan Dam ve Meryem Karataş’ın kaleme aldığı “Değerler Eğitimi Açısından Vedâ Hutbesinde İnsan Onuru” adlı makalede ise Veda Hutbesi’nde yer alan insan onuruyla ilgili hususların değerler eğitimi açısından incelendiği görülmektedir. Mehmet Sosysaldı’nın “Vedâ Hutbesinde Evrensel İlkeler” başlıklı makalesinde günümüz Müslümanlarının yaşadığı “dünyevileşme” ve “ölçüyü kaybetme” (Kur’an ve Sünnet rehberliğinden uzaklaşma) gibi sosyolojik problemlere dikkat çekilmiştir. Bu çalışmada ise İHEB ile Veda Hutbesi arasındaki benzerlikler ve farklılıklar-faiz yasağı gibi- ele alınmakla birlikte modern dünyadaki savaş suçları, dijital mahremiyet ihlalleri ve ekonomik sömürü gibi güncel sorunlara İslâm hukuk düşüncesi üzerinden değinilmiştir. Bu doğrultuda modern insan hakları söylemi ile İslâm hukuk ve ahlâk düşüncesi arasındaki kesişim noktalarını değerlendirerek literatüre katkı sunulması hedeflenmiştir. Bu çalışmada öncelikle Vedâ Hutbesi’nin tarihsel arka planı ele alınacak, ardından hutbede vurgulanan temel insan hakları ilkeleri analiz edilerek modern insan hakları anlayışıyla ilişkisi tartışılacaktır.

1.Vedâ Hutbesi’nin Tarihî Arka Planı

Vedâ Hutbesi yalnız Arafat’ta irat edilen hutbe değil Arafat’ta arefe günü (Zilhicce’nin 9. günü), Mina’da bayramın ilk günü ile yine Mina’da bayramın ikinci günü irat edilen hutbelerin bütünüdür.^[6] Bu hutbelerden en meşhur olanı da Arafat’ta kadın erkek 140.000’i aşkın bir topluluğa hitap edilenidir.^[7] Vedâ Hutbesi’nde sunulan mesajlar, o gün veya sadece oradaki Müslümanlarla sınırlı değildir. Zira Allah Resûlü hutbesine Allah’a hamd ve senâdan sonra “Eyyühe’n-nas! Ey insanlar” nidasıyla başlamış ve önce sahabilerin dikkatlerini çekmiş, orada bulunanların şahsında bütün insanlığa hitap etmiştir.^[8] Resûlullah’ın Vedâ haccnı ifa ederken farklı zamanlarda gerçekleştirdiği konuşmalara “Vedâ Hutbesi” tabirini kullanan ilk müellif Câhiz’dir (ö. 255/868). Câhiz’in kullanmış olduğu bu terim bilahare tarih kitaplarında yer alarak günümüze kadar ulaşmıştır.^[9] “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim. Size nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm’ı seçtim.”^[10] âyetinin Arafat’ta vakfede iken indiği ve bundan sonra ahkâma ilişkin âyet inmediği düşünüldüğünde Vedâ Hutbesi’nin insan hakları bakımından İslâm’ın temel ilke ve hedeflerini özetleyen evrensel bir metin niteliği taşıdığı yönündeki tespiti destekleyen güçlü gerekçelerin bulunduğu görülmektedir.^[11]

Hz. Peygamber’in, Allah’ın kendisine verdiği risâlet ve tebliğ vazifesini eksiksiz yerine getirmek bağlamında, hutbesinin sonunda “Tebliğ ettim mi?” sorusunu yönelterek muhataplarına tasdik ettirmesi de mesaja verdiği ehemmiyetin başka bir veçhesidir.^[12] Birleşmiş Milletler tarafından 1948 yılında kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi dikkatle incelendiğinde, savunduğu ve dünya devletlerine benimsetmeye çalıştığı pek çok hakkın asırlar önce Vedâ Hutbesi’nde açık veya dolaylı biçimde dile getirildiği görülmektedir. Söz konusu hutbede hayat hakkı, din ve vicdan özgürlüğü, mülkiyet dokunulmazlığı, kadın hakları ve insan onurunu korumaya yönelik pek çok temel ilkenin vurgulandığı görülmektedir. Bu haklar, modern terminolojiyle ifade edilmemiş olsa da içerik itibarıyla evrensel insan haklarının özünü yansıtmaktadır.^[13]

Köken konusunda Batılı insan hakları araştırmacılarıyla Müslüman insan hakları araştırmacıları arasında yoğun tartışmalar yaşanmaktadır. Batılı araştırmacılar insan haklarının Aydınlanma felsefesinin uzantısı olarak Batı medeniyetinin ürünü olduğunu ileri sürmektedirler. Müslüman insan hakları araştırmacıları da bugün insanlığın ulaşmış olduğu insan hakları normlarının oluşmasından İslâm ve kültür medeniyetinin doğrudan ve dolaylı olarak etkili olduğunu belirtmektedirler.^[14] İnsan haklarının tarihsel kökenine ilişkin literatürde öne çıkan yaklaşımlardan biri de modern insan hakları düşüncesinin oluşumunda Yahudi-Hıristiyan geleneğinin etkili olduğu inancıdır. Çağdaş bir kazanım olan insan hakları kavramı BM İnsan Hakları Evrensel Sözleşmesi ile küresel planda kabul görmeye başlamış ve böylece uygulama alanına girmiştir.Müslüman araştırmacıların önemli bir kısmı, insan haklarının tarihsel kökeninin yalnızca modern döneme ve özellikle son iki yüzyıla indirgenmesini isabetli bulmamaktadır. Aslında insan haklarının tarihsel gelişimini yalnızca modern döneme özgü bir olgu olarak değerlendirmek, önceki medeniyetlerin, dinî geleneklerin ve hukuk sistemlerinin bu alana sunduğu katkıların göz ardı edilmesine yol açabilmektedir. Müslüman insan hakları araştırmacıları, İslâm’ın nüzul sürecinin başladığı toplumsal ortamda mevcut bulunan adaletsizlik, ayrımcılık ve hak ihlâllerine karşı önemli dönüşümler gerçekleştirdiğini savunmaktadır. İslâm’ın insan haklarına yapmış olduğu vurguyu görebilmek için vahyin indiği dönemin sosyal, siyasal, kültürel ve ekonomik yapısını iyi tahlil etmek gerektiğinin altını çizmektedirler.^[15] Sonuçta hem Batılı hem de Müslüman insan hakları araştırmacıları insan haklarının tarihî köklerinin kendi medeniyetlerine aidiyetini ispatlamaya çalışmışlardır.

İslâm ve insan hakları alanında İslâm’a yöneltilen eleştirilerin başında İslâm hukukunun hakları ile uyum sağlamadığı iddiaları yer almaktadır. Çoğunlukla gündeme getirilen konuların başında; Müslüman ile gayrimüslimin devlet nazarındaki hukukî statüleri, kadın ve erkek arasındaki eşitliği içerdiği söylenen hükümler, köleliğin meşru sayılması ve hür köle açısından hukukî farklılıkların kabul edilmesi, din değiştirenlere ön görülen ceza yer almaktadır. Ayengin, Batılı yazarların İslâm hukukuna yönelik eleştirilerinde dile getirdikleri hususların bugünün değerleriyle geçmişi yargılama olarak değerlendirilebileceğini ifade etmektedir.^[16] Batılı insan hakları araştırmacıları İslâm ve insan hakları konusundaki eleştirilerini, Müslüman ülkelerdeki uygulamalar üzerinden de yapmaktadırlar.  Hâlbuki son yıllarda dünya gündemini oldukça meşgul eden savaşlar ve zulümler batının insan hakları anlayışıyla çelişmektedir. Batılı insan hakları araştırmacılarının yapmaya çalıştıkları şey, Batı ışında insan hakları adına ne varsa onların insan hakları olmadığını ispatlamaya çalışmaktadır. Bugün yeryüzünde insan haklarını en fazla ihlal edenlerin, insan hakları hukukunu en fazla ön plana çıkaranlar olduğu ifade edilmektedir.^[17] Bu çalışmada Hz. Peygamber’in Vedâ Hutbesi’nde yer alan prensipleri ele alacağız.

2. Vedâ Hutbesi’nde İnsan Hakları İlkeleri

Hz. Muhammed’in insan hak ve hürriyetlerin temelini oluşturan eşitlik, adalet, can güvenliği, insan onur ve haysiyeti, mal ve mülkiyet hakları gibi ilkelere atıfta bulunduğu Vedâ Hutbesi, insanlık tarihi için önemlidir. Hutbede bireyin dokunulmazlığını esas alırken toplumsal düzenin de adalet temelinde inşa edilmesini hedeflemektedir. Irk, soy, renk ve statü farklılıklarını reddeden yaklaşım, insan haklarının özünde bulunan eşitlik fikrini güçlü biçimde vurgulamaktadır. Aynı zamanda kadın hakları, emanet bilinci, faiz yasağı ve hukukî sorumluluk gibi konular üzerinden sosyal ve ekonomik adaletin çerçevesi çizilmektedir. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nde (İHEB) tesis edilen insan hakları ilkelerinin İslâm hukuk düşüncesindeki karşılığı son derece geniş bir alana yayılmaktadır. Aşağıda bu ilkeler ele alınmıştır.

2.1. İnsan Onuru ve Yaşama Saygı

İslâm ve insan hakları, insan onurunu merkeze alan ilahî ve insanî yaklaşımlar üzerine kuruludur.^[18] Bu hakkın dokunulmazlığı BM İnsan Hakları Evrensel Sözleşmesi’nin 3. maddesinde “Yaşamak, özgürlük ve kişi güvenliği herkesin hakkıdır” ilkesi ile doğrudan örtüşmektedir. Ancak hutbenin bu konudaki ifadesinin birtakım özgün boyutları bulunmaktadır. Her şeyden önce bu hak, ilahî bir otorite kaynağına dayandırılmaktadır. İkincisi, söz konusu ifade ihlâl durumunda hem hukukî hem de dinî bir sorumluluk doğurmaktadır. Bu boyutuyla hutbe, yaşam hakkı güvencesine Batılı insan hakları belgelerinde rastlanmayan farklı bir özelliği ortaya koymaktadır.^[19]

Kur’an ve Sünnette ırk, soy, renk ve statü farkı gözetilmeksizin tüm insanların eşit olduğu vurgulanmış; üstünlüğün yalnızca ahlâkî sorumluluk ve takvada olduğu belirtilmiştir.^[20] Takva ise insanın Allah’ın emirlerini yerine getirme, yasaklarından sakınma konusunda gösterdiği samimiyet ve hassasiyettir. Vedâ Hutbesi’nde, Allah’a karşı saygı, bilinç ve sorumluluk duygusunu ifade eden “takva” kavramına bir değer ölçüsü olarak özel bir vurgu yapılmıştır. Bu vurgu, esasen soy, kabile, sınıf ve sosyal statü temelli ayrıcalıkların sona erdiğini ve bunların yerine, herkesin erişebileceği evrensel bir ölçütün ikame edildiğini göstermektedir. Zira takva, insanın doğuştan getirdiği veya sahip olduklarına dayanan bir özellik değil bilakis hikmet, ahlâkî olgunluk ve erdemli bir yaşamla elde edilebilen bir meziyettir. Söz konusu hutbe, insanlık onurunun ve toplumsal adaletin temelini oluşturan takva-merkezli bir değer sistemi inşa etmiştir.^[21]

Irk ayrımcılığı, etnik köken temelli şiddet, ayrımcılık ve dışlanma, günümüzde milyonlarca insanın temel haklardan yoksun kalmasına yol açmaktadır. ABD’de siyahilere yönelik polis şiddeti, Avrupa’da yükselen aşırı milliyetçilik ve azınlıklara yönelik nefret suçları ayrıca dünyanın birçok yerinde Müslümanlara reva görülen zulüm, Vedâ Hutbesi’nin bu ilkesinin güncelliğini ve gerekliliğini bir kez daha gözler önüne sermektedir.^[22] Hutbede yer alan “Canlarınız … (her türlü tecavüzden) korunmuştur”^[23] ifadesi, canların yani insan hayatının mukaddes, dokunulmaz ve korunmuş olduğunu ifade etmektedir. Buna göre insanın yaşama hakkı tabii ve devredilemez bir hak olup bu hakka yönelik her türlü saldırı dinen ve hukuken yasaklanmıştır.^[24]

İslâm’a göre haksız yere bir insanın hayatına kastetmek, hayat hakkını ortadan kaldırmak haram kabul edilmiştir.^[25] Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de iki yerde, “Haklı bir sebep olmadıkça Allah’ın haram kıldığı cana kıymayın.”^[26] buyurularak bu ilke açıkça vurgulanmıştır. Ayrıca Yüce Allah, bir insanın hayatına son verenin ebedi cehennemde azap göreceğini şöyle açıklamıştır: “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası, içinde ebediyen kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lânetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.”^[27] Şeref ve onur sahibi olarak yaratılan insanın,^[28] diğer varlıklara üstün kılındığını ifade eden Kur’an, haklı bir gerekçe olmaksızın bir insanı öldüren kimsenin bütün insanları öldürmüş gibi bir insanın hayatını kurtaran kimsenin ise bütün insanları kurtarmış gibi olacağını belirtir.^[29] Kur’ân-ı Kerîm ayrıca, insanların Yaratıcı tarafından belirlenen sınırlar çerçevesinde, birbirlerinin haklarına saygı göstermek suretiyle özgür varlıklar olduğunu ortaya koyar.  Böylece insanın maddî, manevî ve şahsî dokunulmazlığı güvence altına alınmış, güvenlik hakkının dokunulmazlığı ilke olarak kabul edilmiştir.^[30]

Yaşama hakkıyla doğrudan ilişkili çok sayıda hadis bulunmaktadır. Bu hadislerin bütüncül biçimde incelenmesi, hukukî istisnalar dışında bir Müslümanın canına kıymanın helal kabul edilmediği, bilakis haram kılındığı ve insan hayatının dokunulmaz sayıldığı^[31] ortak ilkesinde birleştiğini göstermektedir.  Söz konusu rivayetler çerçevesinde intihar büyük günahlardan biri olarak değerlendirilmiş^[32] ayrıca Allah Teâlâ’nın, koyduğu hukukî ölçüler dışında hiç kimseye ölüm cezası verme yetkisi tanımadığı açıkça ifade edilmiştir.^[33] İnsan hayatının kutsallığı ve korunması, Müslümanlar açısından en temel sorumluluklardan biri olarak kabul edilmiş; bu değerin ihlâlinin kabul edilemezliği güçlü ve bağlayıcı ifadelerle vurgulanmıştır.^[34]

İslâm hukuku hayat hakkını anne rahminden başlatmakta ve ceninin o dönemde miras vb. haklara sahip olduğunu hukukî güvenceye bağlamaktadır.^[35] Cenin aleyhine işlenen suçlara ceza öngörmek suretiyle dokunulmazlığını garanti etmektedir. Doğumla birlikte insanın sahip olduğu tam vücûb ehliyetiyle dokunulmazlığı da en üst düzeye çıkmaktadır.^[36] Yaşama hakkı özgürlüğünün en temel unsurlarından biri vücut bütünlüğünün korunmasıdır. Bir insanı öldürmek yasak olduğu gibi onun vücut bütünlüğünü ortadan kaldıracak veya zedeleyecek şekilde zarar vermek de yasaktır.^[37] Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de yüce Allah şöyle buyurur: “Biz Tevrat’ta onlara cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara karşılık kısas yazdık. Ancak kim bu hakkından vazgeçerse, bu onun için günahlarına kefaret olur.”^[38]

Günümüzde yaşama hakkı ihlâlleri hâlâ insanlığın en yakıcı sorunları arasında yer almaktadır. Savaş suçları, yargısız infazlar, zorla kaybetmeler ve sivil halka yönelik saldırılar bu ihlâllerin başlıca biçimlerini oluşturmaktadır. BM verilerine göre 2023 yılı itibarıyla dünya genelinde yaklaşık 110 milyon insan silahlı çatışmalar ve zulüm nedeniyle yerinden edilmiş durumdadır.^[39] İslâm dini, yaşama hakkının en fazla ihlal edildiği alanlardan biri olan savaşları dahi belirli kural ve kaidelere bağlamıştır. Zira savaş zamanlarında hukukî ve ahlâkî sınırların gevşemesi sebebiyle hak ihlalleri daha sık yaşanmaktadır. Bu ihlallerin önüne geçmek amacıyla İslâm’da savaş hukuku çerçevesinde bağlayıcı ilkeler belirlenmiştir.^[40] Buna göre savaşta ya da savaş dışı durumlarda soykırım yapılamaz, kaçanlar ve yaralılar öldürülemez. Fiilen savaşa katılmayan kadınlar, çocuklar, din adamları ve işçiler hedef alınamaz. Ayrıca hayvanlara ve bitkilere zarar verilmesi de yasaklanmıştır.^[41] Savaşlar, zorla yerinden edilmeler, sivil ölümler ve yargısız infazlar gibi çağdaş insan hakları ihlalleri, yaşam hakkının evrensel düzeyde hâlâ korunmaya muhtaç olduğunu göstermektedir. Bu nedenle hutbede dile getirilen yaşam hakkının dokunulmazlığı ilkesi, tarihsel bağlamını aşarak günümüz insan hakları tartışmalarında da anlamlı bir referans değeri taşımaktadır.

2.2. Hukuk Önünde Eşitlik ve Adalet

İslâm öncesi dönemlerde toplum, efendi-köle, erkek-kadın, zengin-fakir gibi farklı sınıflara ayrılmakta; bireyler sahip oldukları statüye göre değer görmekteydi. İnsanlar, soy, servet ve güç gibi geçici unsurlar üzerinden birbirlerine üstünlük taslamakta; hatta kabirlere giderek atalarının mezarlarını saymak suretiyle sayısal çokluğu bir övünç vesilesi hâline getirmekteydiler.^[42] Bu anlayışta üstünlük; mal varlığı, servet birikimi, makam ve mevki gibi dünyevî ölçütlerle tanımlanmaktaydı. İslâm ise bu köklü hiyerarşik yapıyı reddederek insan onurunu merkeze alan eşitlikçi bir yaklaşım ortaya koymuştur.^[43] İHEB’in 4.maddesinde yer alan “Hiç kimse kölelik veya kulluk altında bulundurulamaz; kölelik ve köle ticareti her türlü şekliyle yasaktır.” ilkesi İslâm’da insan için asıl olanın hürriyet olması anlayışıyla örtüşmektedir. İslâm dini kölelik müessesesini tamamen izale edecek mutlak kurallar koymanın yanı sıra, maddi ve manevi yardımlar iletme, evlendirme, hür bırakma gibi toplumun onlara iyilikte bulunmasını salık vermiştir. ^[44] Köleliğin insan onuruna yakışan bir statü olmadığı açıktır. İslam bu sorunu kendisi oluşturmamış, bu durumla karşı karşıya kalmıştır. Tedric metodunu kullanarak kölelerin toplumdaki durumunu düzeltmeyle işe başlamıştır.

Diğer taraftan insanın malı, makamı, mevkii ve unvanı ne olursa olsun, Allah katındaki değerinin bu tür dışsal unsurlarla değil takvası ile belirlendiği vurgulanmıştır.^[45] Bu bağlamda Kur’an ve Sünnet, insanları yaratılış bakımından eşit kabul etmiş; üstünlüğü soyda, servette veya sosyal statüde değil, erdem ve sorumluluk bilincinde temellendirmiştir. Nitekim Hz. Peygamber, bu hususu Vedâ Hutbesi’ndeki şu sözleriyle tekit etmiştir: “Ey insanlar! Rabbiniz birdir. Babanız da birdir; hepiniz Âdem’in çocuklarısınız. Âdem ise topraktandır. Allah katında en kıymetliniz, takvası çok olan Müslümandır. Arabın Arap olmayana bir üstünlüğü yoktur. Üstünlük ancak takva iledir.”^[46] Hz. Peygamber bu edebi ve veciz sözleriyle bütün insanların Rabbinin bir olduğunu, aynı anne babadan türediğini^[47] ve insanların eşit olduğunu kesin çizgilerle gözler önüne sermiştir.” Ayrıca “Irkçılığa (asabiyeye) çağıran bizden değildir; ırkçılık için savaşan bizden değildir, ırkçılık üzere, asabiye uğruna ölen bizden değildir.”^[48] anlayışı ile özellikle ırktan doğan asabiyetlerin önüne geçen Hz. Peygamber yaptığı son konuşmasıyla da bu durumu perçinlemiş ve evrensel bir kural olarak eşitlik prensibini ortaya koymuştur.

Câhiliye Arap toplumunda nesep ve soy bağına verilen önem, sosyal hayatın hemen her alanında belirleyici bir unsur olarak kendini göstermekteydi. Irk asabiyetinin son derece güçlü olduğu bu toplumsal yapıdan, soyu ve nesebi bir üstünlük gerekçesi olarak görmeyen; aksine bu anlayışla yanına gelinmesini reddeden bir peygamberin inşa ettiği “Müminler ancak kardeştir.”^[49] ilkesine tâbi bir toplum yapısına geçiş, doğal olarak zamana yayılan bir dönüşüm süreci gerektirmiştir. Bu dönüşüm sürecinde Hz. Peygamber, Câhiliye döneminden miras kalan ayrımcı tutum ve alışkanlıkları ortadan kaldırmak için yoğun bir çaba sarf etmiştir. Nitekim bir sahâbînin, bir başkasını ten rengi sebebiyle kınaması üzerine Hz. Peygamber’in “Sende hâlâ Câhiliyeden kalma bir şeyler var”^[50] buyurması, ten rengi temelli ayrımcılığın kesin bir biçimde yasaklandığını ve bu tür davranışların İslâmî değerlerle bağdaşmadığını açıkça ortaya koymaktadır.^[51]

Kur’ân-ı Kerîm, ahlâk merkezli sorumluluk anlayışını esas alarak insanları ırk, soy, renk, cinsiyet ve sosyal statü gibi aidiyetler üzerinden değerlendiren her türlü ayrımcı yaklaşımı reddetmiş insan onuru, adalet ve takvayı temel değer ölçütleri olarak kabul etmiştir.^[52] Allah Teâlâ haksızlığı kendine de kullarına da haram kılmış^[53] ve pek çok âyette adâleti emretmiştir: “...İyi bilin ki, Allah’ın lâneti zalimlerin üzerinedir.”^[54] “Doğrusu O (Allah) zalimleri sevmez.”^[55], “Bir topluluğa duyduğunuz kızgınlık sizi adaletsizlik yapmaya itmesin. Adâletli olun.”^[56]Söz konusu âyetler zulmün karşıtı olan adaleti tesis etmenin önemine vurgu yapmaktadır.^[57] Kur’an’a göre insanların farklı ırk ve soylara mensup olarak yaratılmaları, üstünlük sebebi değil, karşılıklı tanıma ve toplumsal ilişkilerin sağlıklı biçimde kurulmasına yönelik ilahî bir hikmetin sonucudur.^[58] Aynı şekilde Allah’ın insanlara lütfettiği rızkın adaletli bir şekilde paylaşılması, toplumsal dengenin korunması ve insanlar arasında fiilî eşitliğin tesis edilmesi açısından temel bir ilke olarak belirlenmiştir. Bu ilkeler, Kur’an’ın insan onurunu merkeze alan eşitlik anlayışının başlıca dayanaklarını oluşturmaktadır.^[59]

Hak ve adalet meselesi, tarih boyunca insanları en fazla meşgul eden temel sorun alanlarından biri olmuştur. Hz. Peygamber’in gerek bireysel ve toplumsal ilişkilerde gerekse farklı inanç ve topluluklarla olan ilişkilerde hak ve adaleti tesis etmeyi temel bir ilke olarak benimsediği görülmektedir. Hz. Peygamber, bir yandan Mekke’den hicret eden Müslümanlar (muhâcirûn) ile Medineli Müslümanlar (ensâr) arasında kardeşlik akdini tesis ederek iç toplumsal dayanışmayı güçlendirmiş; diğer yandan Medine Sözleşmesi aracılığıyla Müslümanlar, Yahudiler ve müşrikler arasında karşılıklı hak ve sorumlulukları belirleyerek toplumsal barış ve adaletin kurumsal zemininin oluşturulmasına öncülük etmiştir. Bu uygulamalar, Hz. Peygamber’in adalet anlayışının yalnızca Müslüman toplumla sınırlı olmadığını, farklı inanç gruplarını da kapsayan evrensel bir nitelik taşıdığını göstermektedir.^[60]

Bugün bütün dünyada yaşanan uluslararası hukuk krizlerinin ve insan hakları ihlallerinin temelinde, aslında güç eksikliği değil, adalet eksikliği yatmaktadır. Dünya üzerindeki güç dengesi güçlü olanı haklı kabul eden yanlış ve tehlikeli bir anlayış üzerine kurulmuştur. Özellikle içinde bulunduğumuz yüzyılda yaşanan savaşlara bakıldığında, bu anlayışın nasıl acımasız sonuçlar doğurduğu açıkça görülmektedir. Günümüzde yürürlükteki hukukî metinlere baktığımızda İHEB’te deklare edilen haklar bütününe uymayan bir anlayışın ve buna bağlı olarak gelişen bir uygulama mantığının yürürlükte olduğu fark edilmektedir. Etnik ayrımcılık, yabancı düşmanlığı, din temelli dışlama ve sosyal eşitsizlikler gibi sorunların hâlâ devam etmesi, Vedâ Hutbesinde ortaya konulan eşitlik ve adalet anlayışının güncelliğini koruduğunu göstermektedir.

2.3. Kadın Hakları ve Aile Kurumunun Korunması

Vedâ Hutbesi başta insan hakları olmak üzere toplumsal güven ve huzura ilişkin birçok konuyu ihtiva etmektedir. Hz. Peygamber’in Vedâ Hutbesinde ele aldığı konulardan biri de eşlerin hak ve sorumluluklarıdır. Allah Resûlü özellikle kadın haklarına vurgu yapmış, onların haklarını korumaya yönelik bir dizi tedbirden söz etmiştir. Hz. Peygamber’in sadece Vedâ Hutbesinde değil, daha önceleri de birçok kez kadın haklarına vurgu yaptığı, İslâm öncesi Arap toplumunda sosyal anlamda düşük bir statüde bulunan ve bazı temel haklardan mahrum bırakılan kadınların haklarına saygı gösterilmesi gerektiğini vurgulayan beyanları vardır.^[61] 1948’de kabul edilen İHEB’te ise yüzyıllar sonra kadın hakları genel insan hakları içerisinde yer almıştır.^[62]

 İHEB’in 16. maddesinde düzenlenen aile hakları ve evlilik eşitliği ilkeleriyle, BM Kadına Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi’nin (CEDAW) temel amaçlarıyla ve özellikle kadına yönelik şiddeti önlemeye ilişkin uluslararası düzenlemelerle ele alınan kadın haklarına yönelik yaklaşım önem arz etmekle beraber günümüzde kadına yönelik şiddet vb. hususlarla kadının temel haklardan mahrum bırakılması küresel ölçekte en ciddi insan hakları sorunlarından biri olmayı sürdürmektedir. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre dünya genelinde kadınların yaklaşık yüzde otuz beşi fiziksel veya cinsel şiddete maruz kalmaktadır.^[63] Yapılan araştırmalara göre 2024 yılında, dünya genelinde yaklaşık 50.000 kadın ve kız çocuğunun, eşleri veya diğer aile üyeleri tarafından öldürüldüğü bildirilmektedir.^[64]

Hz. Peygamber, Vedâ Hutbesi’nde kadın haklarına yönelik olarak “emanet alan ve emanet edilen” arasındaki ayrıntıyı hatırlatarak emanet alanın sorumluluğunu vurgulamış ve hanımlara yönelik olumsuz davranışlara karşı erkekleri uyarmıştır.^[65] Ayrıca Allah Resûlü kadın-erkeğin karşılıklı olarak belli haklara sahip olduğunu, kadınların üzerine düşen sorumlulukları, kocaları tarafından himaye edilirken Allah’ın bir emaneti olduğu gerçeğini hatırlatarak emanete hıyanet edilmemesi ve özellikle beşerî ilişkiler açısından en güzel şekilde davranılması gerektiğine dikkat çekmiştir.^[66] Kadınların hem şahsiyetlerine hem de fikirlerine değer veren Hz. Peygamber zaman zaman onlarla istişarede bulunmuş,^[67] hem vakit namazlarında hem de cuma ve bayram namazlarında kadınların cemaate katılımları^[68] için gereken ihtimamı göstermiştir.^[69] Nitekim Hz. Peygamber’in kadınlara verdiği değere yönelik batılı fikir ve ilim adamları da hayranlıklarını dile getirmiş ve bu konuda İslâmiyet’i methetmekten kendilerini alamamışlardır. Mesela İngiliz oryantalist Stanley Lane-Poole (ö. 1931): “Muhammed’in kadınlara ait hususlarda yaptığı önemli derecedeki değişiklikleri, hiçbir büyük kanun koyucu yapmamıştır.” şeklinde ifade etmektedir.^[70]

Görüldüğü üzere kadınlar Hz. Peygamber döneminde kıymet görmüş, temel haklarına erişmenin ötesinde İslâm toplumunun ictimaî, kültürel ve ticarî hayatında mühim vazifeler üstlenmiş, toplumsal hayatın değişik birçok alanında önemli sorumluluklar yerine getirmişlerdir. Kadınların fiziki, maddi ya da sosyal yönden bazen güçsüz kalmaları onların haklarının gaspına yol açabilir. Hz. Peygamber bunu engellemek için kadının “Allah’ın emaneti” olduğunu hem tüm hayatı boyunca hem de Vedâ Hutbesi’nde tekrar vurgulamıştır.^[71] Sonrasında hem erkeklerin hem de kadınların birbiri üzerinde hakları olduğu belirtilerek aile içindeki sınırlar belirlenmiştir. “Sizin de kadınlar üzerinde hakkınız vardır, sizin kadınlar üzerindeki hakkınız onların, aile yuvasını hoşlanmadığınız hiçbir kimseye çiğnetmemeleridir.”^[72]

Temel hak ve hürriyetler bakımından kadın ile erkek arasında ilkesel bir ayrım öngörülmemiş; her iki cinsin de insan olmaları itibarıyla eşit hak ve sorumluluklara sahip olduğu kabul edilmiştir.^[73] İnsanın doğuştan sahip olduğu yaşama hakkı, inancını özgürce yaşayabilme ve mal edinebilme gibi temel haklar kadınlar için de geçerlidir. Aynı şekilde şeref ve onurun korunması, evlenme, aile kurma ve aile hayatı içinde güvence altında bulunma gibi hususlarda kadınların haklarının korunması, İslâm’ın temel adalet anlayışının bir gereği olarak görülmüştür. Bu yaklaşım, İslâm’ın kadın onurunu ve insan haysiyetini merkeze alan bütüncül bir hukuk ve ahlâk anlayışı sunduğunu ortaya koymaktadır.^[74] Hz. Peygamber Veda Hutbesi’nde kadınların ve erkeklerin karşılıklı vazifelerine değinmiş, kadının kocası üzerindeki hakları olarak; “Yediğin zaman ona yedirmek, giydiğin zaman ona da giydirmek, yüzüne vurmamak, hakaret etmemek, küsüp evi terk etmemek”^[75] olarak açıklamıştır.

Aynı özden yaratılmış^[76] ve aynı insanlık şerefine sahip olan erkek ve kadın, evlilik birliğini başlatan nikâh ile birbirlerine karşı hukukî ve ahlâkî sorumluluklar yüklenmiş olurlar. Bir bütünün birbirini tamamlayan iki yarısı olarak^[77] eşler, Allah’ın kendilerine lütfettiği farklı özellikleriyle birbirlerini destekleyip bütünleşeceklerdir.^[78] Nikâhla temeli atılan bir beraberliğin uzun ömürlü olabilmesi için, karşılıklı hak ve sorumlulukların yerine getirilmesi önemlidir. Aile içi karşılıklı hakların ne olduğu o toplumun yaygın örf ve âdeti içinde, maruf ölçüsüne göre örneklendirilmiştir.^[79] Vedâ Hutbesi’ndeki ifadelerden, aile hayatının kutsiyeti hususunda kadının ve ailenin geçiminden ise erkeğin sorumluluğu^[80] dile getirilmektedir. Bu noktalarda bir yandan tarafların hakları, diğer yandan sorumlulukları bir arada ve iç içe değerlendirilmektedir.^[81]

Zaman zaman kadın ve erkeğin birlikte oluşturduğu aile birliği içerisinde, tarafların kendi imkânlarıyla çözüme kavuşturamayacağı düzeyde ciddi sorunlar ortaya çıkabilmektedir. Bu gibi durumlarda Kur’ân-ı Kerîm, her iki taraftan da birer hakem belirlenmesini öngörmekte, hakemlerin iyi niyet, hakkaniyet ve adalet ilkeleri doğrultusunda hareket ederek sorunu çözmeye çalışmaları gerektiğini bildirmektedir.^[82] Bu süreçte öncelikli hedef, her şeyden önce barışın sağlanması ve ailenin devamının temin edilmesi olmalıdır. Aynı şekilde Kur’ân-ı Kerîm, Müslüman erkeklere, kadınlara kötü muamelede bulunmayı yasaklamış; onlarla iyi geçinmeyi dinî ve ahlâkî bir sorumluluk olarak emretmiştir.^[83]  Eşler arasında tam bir hoşnutluk bulunmasa dahi, Allah’ın bu birliktelik vesilesiyle çeşitli hayır ve güzellikler yaratabileceği göz önünde bulundurulmalı, evlilik ilişkisi sabır, merhamet ve adalet temelinde sürdürülmelidir.

 Kur’ân-ı Kerîm’de “Ağır bir misak (sözleşme)”^[84] olarak nitelendirilen evliliğin insan ve toplum için doldurulmaz yeri ve tartışılmaz önemi nedeniyledir ki hayatı boyunca sözleri ve yaşantısıyla aile olmanın değerini ortaya koyan H. Peygamber Vedâ Hutbesi’ni irat ederken hem ahlâkî ilkeler hem haklar ve sorumluluklar muvacehesinde bu hususa bir kez daha dikkatleri çekmiştir.^[85] İHEB’in 16. maddesinde yer alan “Aile, toplumun doğal ve temel birimidir; toplum ve devlet tarafından korunur.” ilkesi^[86] Vedâ Hutbesi’yle örtüşmekle beraber aile kurumunun korunmasına yönelik önem arz etmektedir.

Toplumun çekirdeği olan ailenin yapısını sağlamlaştırmak, yuvanın çözülmesini, ailenin dağılmasını önlemek, Kur’ân-ı Kerîm’in amaçlarından biridir. Bunun için de aile bağları zayıflayıp, kopma noktasına geldiğinde karı ile kocanın aralarının bulunması, onların barışmalarının temin edilmesi veya barıştırılması ve böylece ailenin dağılmasının önlenmesi önemlidir. Günümüzde kırgınlık yaşayan çiftlerin tekrar bir araya getirilmesi ve uzlaştırılması için Kur’ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in önerdiği “arabuluculuk” erdeminin yaygınlaştırılması, öneminin anlatılması ve kurumsal bir müessese haline getirilmesi için çalışmalar yapılması bunun farkında olan bütün müminlerin görevidir. Ailenin korunması için gerekli resmi ve sivil kaynaklı tüm tedbirlerin alınması gerekir.^[87] Dünyanın farklı ülkelerinde oldukça eski bir geçmişi olan arabuluculuk sistemi, hukuk sistemimize ilk olarak 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu^[88] ile dâhil olmuştur. Sonuç olarak aile, insan haklarının yaşandığı ilk sosyal ortamdır. Sağlıklı aileler, sağlıklı toplumların temelidir. Günümüzde artan ekonomik, kültürel ve dijital tehditler karşısında ailenin korunması yalnızca özel hayatın korunması değil, toplumun geleceğinin korunması anlamına gelmektedir. Bu nedenle devletin, eğitim kurumlarının, medyanın ve bireylerin ortak sorumluluk anlayışıyla hareket etmesi büyük önem taşımaktadır. Netice itibarıyla Vedâ Hutbesi’nde dile getirilen karşılıklı haklar, sorumluluk bilinci, adalet ve merhamet ilkeleri, aile kurumunun güçlendirilmesine yönelik evrensel nitelikte değerler sunmaya devam etmektedir.

2.4. Neslin Korunması

İslâm’ın gözettiği gayelerden biri neslin insan haysiyetine ve izzetine yaraşır bir şekilde devamının ve muhafazasının sağlanmasıdır. Evlilik ve aile kurumunun korunması nesil emniyetinin güvencesidir.^[89] Kur’an’da “son derece çirkin bir iş ve çok kötü bir yol” olarak nitelendirilen zinanın yasaklanmış olması^[90] hem bireyin ve ailenin izzetinin korunmasına hem neslin muhafazasına yönelik bir tedbirdir.^[91] Hz. Âdem’den itibaren bütün peygamberler, neslin selâmeti ve toplum düzeninin korunması için nikâh akdine büyük önem vermişlerdir. Zira neslin korunması, aile müessesesinin sağlamlığıyla yakından ilişkilidir.^[92] Aile ortamında sağlıklı bir şekilde yetişmeyen nesillerin toplumsal yapıyı olumsuz etkileyebileceği kabul edilmiştir. Bu sebeple İslâm dini, neslin korunmasına yönelik tedbirleri daha başlangıç aşamasında ele almış; zinayı haram, nikâhı da helâl kılarak meşru aile yapısının kurulmasını onaylamıştır. Neslin devamını sağlamak amacıyla evlilik teşvik edilmiş, zinayı önlemek için de caydırıcı ahlâkî ve hukukî düzenlemeler getirilmiştir.^[93] Nitekim Hz. Peygamber’in, “Ey gençler topluluğu! Sizden evlenmeye gücü yetenler evlensin. Gücü yetmeyenler ise oruç tutsun; zira oruç, şehveti kırıcıdır.”^[94] hadisi de bu teşvikin önemli delillerinden biridir.^[95]

Vedâ Hutbesi’nde bu durum “Ey insanlar! Bu günleriniz nasıl mukaddes bir gün, bu aylarınız nasıl mukaddes bir ay, bu şehriniz Mekke nasıl kutsal bir şehir ise canlarınız, mallarınız, namus ve şerefiniz de öylece mukaddestir, her türlü tecavüzden korunmuştur.” ^[96] ifadesiyle açıklanmıştır. Hutbede namus ve şerefin dokunulmazlığının özellikle vurgulanmış olması, neslin korunmasında bireyin iffetini muhafaza etmesinin de ne denli önemli görüldüğü ortaya konulmuş olmaktadır. Vedâ Hutbesi’nde, “Gerçek babasından başkasına nesep iddiasında bulunan kimse Allah’ın ve meleklerin lanetine uğrayacak; ibadetleri, tövbesi ve şahitliği kabul edilmeyecektir.” ifadesiyle de nesebin korunması ve kişilerin yalnızca gerçek babalarına nispet edilmesi üzerinde güçlü bir vurgu yapılmıştır.^[97] Nesep konusundaki bu hassasiyet, Câhiliye döneminde yaygın olan, daha soylu bir kabileye mensup görünmek veya toplumsal statü sağlamak amacıyla sahte soy bağı kurma eğilimlerine karşı alınmış önemli bir ahlâkî ve hukukî tedbir niteliğindedir. Hz. Peygamber, bu tür davranışların toplum düzenini, aile kurumunu ve ahlâkî değerleri zedeleyeceğini belirterek, soyun korunmasını toplumsal istikrar ve ahlâkî bütünlüğün temeli olarak göstermiştir.^[98] Aynı şekilde Kur’ân-ı Kerîm’de de çeşitli âyetlerde müminlerin temel nitelikleri arasında iffetli olma özelliği sayılmıştır.^[99]

Hz. Peygamber, Vedâ Hutbesi’ndeki beyanında, insanı insan yapan; ona toplum içinde şeref ve saygınlık kazandıran ve bu sebeple her türlü saldırı karşısında dokunulmazlığı bulunan kişilik değerlerini ifade etmek üzere “ırz” kavramını kullanmıştır.^[100] Irzın korunması, İslâm hukukunda hem bireylerin temel hak ve sorumlulukları arasında yer almış hem de hukuk düzeninin korunması gereken temel değerlerinden biri olarak kabul edilmiştir. Aynı ilke, modern hukuk sistemlerinde de kişilik haklarının korunması başlığı altında önemli bir yer tutmaktadır.^[101] Resûlullah’ın hutbedeki; “Çocuk döşeğe (babaya) aittir. Zina edenin cezası taş(lama)dır. Babasından başkasına mensubiyet öne süren veya efendisinden başkasını veli edinen, Allah’ın, meleklerin ve bütün insanların lanetine uğrasın.”^[102] şeklindeki cümleleri manevî kişilik değerlerinin korunması ve cezaî yaptırımların belirlenmesi bakımından dikkat çekicidir.

Allah’ın, Müslümanları hem bu dünyada hem de âhirette mutlu ve güzel bir hayata sahip olmaları için öncellikle zinadan uzak kalmaları konusunda uyardığını görmekteyiz.Kur’ân-ı Kerîm’de “Zinaya yaklaşmayın. Zira o, bir hayâsızlıktır ve çok kötü bir yoldur.”^[103] uyarısı oldukça dikkat çekicidir. Kur’ân-ı Kerîm, inanan erkekleri ve kadınları iffetlerini ve namuslarını koruma konusunda eşdeğer sorumluluk sahibi olarak görmüştür. Bunun ise ancak harama bakmaktan sakınmaları ve iffetlerini muhafaza etmeleriyle mümkün olacağı anlaşılmaktadır.^[104] Aynı şekilde evlilik birliği içinde de eşlerin birbirlerinin ırzını muhafaza etmeleri karşılıklı bir sorumluluk olarak düzenlenmiştir. Nitekim âyette ifade edildiği üzere eşler “birbirinin elbisesi (libası)”^[105] olarak tanımlanmış; bu benzetmeyle eşler arasındaki mahremiyet, koruyuculuk ve bütünleyicilik ilişkisine dikkat çekilmiştir.^[106] Hz. Peygamber, iffete yönelik saldırıyı; Allah’a ortak koşmak ve haksız yere insan öldürmek gibi helâk edici büyük günahlarla birlikte zikrederek bu konudaki hassasiyetini açıkça ortaya koymuştur. Vedâ Hutbesi’nde yer alan bir diğer önemli uyarı ise kişinin kendi nesebini inkâr etmesi veya gerçekte mensup olmadığı bir soya nispet etmesidir. Hz. Peygamber, bu tür davranışları ağır bir ahlâkî sapma olarak değerlendirmiş ve bu fiilleri lanetle anılan büyük günahlar arasında saymıştır.^[107]

Günümüzde neslin korunmasına yönelik tehditler, yalnızca biyolojik devamlılığı değil aile yapısını, ahlâkî değerleri, psikolojik sağlığı ve kültürel sürekliliği de etkileyen çok boyutlu sorunlar hâline gelmiştir. Özellikle modernleşme, dijitalleşme ve küreselleşme süreçleriyle birlikte bu tehditler daha görünür ve yaygın hâle gelmiştir. Evliliğin gereksiz görülmesi, bireyselliğin aşırı öne çıkması, tek ebeveynli ailelerin artması, nikâh dışı ilişkilerin normalleştirilmesi, ahlâkî yozlaşma ve çocuk istismarı günümüz toplumunda neslin korunması açısından ciddi sorunlar olarak görülmektedir. Dolayısıyla bu tehditler aile kurumunu zayıflatmakla birlikte çocukların psikolojik ve ahlâkî gelişimini olumsuz etkilemektedir. Sağlıklı nesillerin yetişmesi için aile kurumunun desteklenmesi, çocuk haklarının korunması, eğitim imkânlarının geliştirilmesi ve ahlâkî değerlerin güçlendirilmesi büyük önem taşımaktadır. İnsan hakları, hukuk, eğitim ve dinî-ahlâkî değerler birlikte ele alındığında neslin korunmasına yönelik tehditlerin azaltılması mümkün olabilir. Bugün aile yapısındaki dönüşümler, çocuk hakları, kimlik sorunları, dijital ortamda kişilik haklarının ihlâli ve bireyin sosyal aidiyetlerini etkileyen çeşitli gelişmeler dikkate alındığında, Vedâ Hutbesi’nin neslin ve şahsiyet değerlerinin korunmasına ilişkin yaklaşımının güncelliğini koruduğu görülmektedir.

2.5. Ekonomik Adalet ve Sömürünün Önlenmesi

İktisadî hak ve hürriyetler, İslâm’ın kabul ettiği diğer temel hürriyetleri tamamlayan unsurlar olarak değerlendirilmektedir. Zira insanın yalnızca şahsî ve fikrî hürriyetlere sahip olmakla yetinmeyip, sahip olduğu tüm beşerî güç ve enerjisini topluma faydalı faaliyetlere yönlendirebilmesi için çalışma, kazanma ve mülk edinme imkânlarını temin eden iktisadî hürriyetlere de ihtiyaç duymaktadır. İktisadî özgürlükler, bireyin onurlu bir yaşam sürdürmesinin ve toplumsal katkı sunabilmesinin vazgeçilmez bir parçası olarak görülmektedir.^[108]

Ekonomik haklar içerisinde mülkiyet hakkı merkezi bir konuma sahiptir. İslâm, mülkiyet hakkını ilkesel olarak tanımış ve hukuken koruma altına almıştır. Her birey, meşru yollarla elde ettiği malı üzerinde tasarruf etme ve onu dilediği şekilde kullanma hakkına sahiptir. Ancak bu hak, başkalarının haklarını ihlal etmeme ve toplumsal adalet ilkesine aykırı olmama şartıyla sınırlandırılmıştır.^[109] Ayrıca iktisadî hayatta Müslüman kadınların mülkiyet hakkının bulunduğu, eşler arasında mal ayrılığı ilkesinden hareketle mal sahibi olabildikleri de görülmektedir.^[110] İslâm’ın temel kaynakları olan Kur’ân-ı Kerîm ve Sünnet, kadının üretici ve aktif bir birey olarak toplumsal hayatın içinde yer almasını desteklemektedir. Nitekim Kur’an, kadını hem yaratılış hem de toplumsal sorumluluk açısından erkekle eşit değerlilikte bir konuma yerleştirir. “Erkekler için kazandıklarından bir pay vardır, kadınlar için de kazandıklarından bir pay vardır.”^[111] âyeti hem kadınların mülkiyet ve gelir hakkını tanımakta hem de onların emeğinin meşruluğunu ortaya koymaktadır.^[112] Diğer taraftan kadın ve erkeğin meşru sınırlar içerisinde kendi mülkünde dilediği gibi tasarruf hakkına sahip olduğu ifade edilmektedir.^[113]

İslâm’ın ilk dönemlerinden itibaren mülkiyet hakkına yönelik saldırılar kabul edilemez sayılmış ve ihlal edenlere ceza öngörülmüştür. Medine Sözleşmesi’nde insan hakları açısından mülkiyet hakkının dokunulmazlığı noktasında 46. Maddedeki “Haksız şekilde kazanç temin edenler, sadece kendi nefislerine zarar vermiş olurlar.” şeklindeki ifade, kazancın meşru ve yasal yollardan elde edilmesini ve dolayısıyla başkalarının mülkiyet haklarına riayetin bireyin ve sonuçta toplumun yararına olacağını gündeme getirmiştir.^[114] BM İHEB’in 17/1-2. maddesinde “Herkesin tek başına veya başkalarıyla ortaklaşa mülkiyet hakkı vardır.” ve “Hiç kimse keyfi olarak mülkiyetinden yoksun bırakılamaz.” şeklinde yer alan hükümler, mülkiyetin uluslararası düzeyde ele alınan bir insan hakkı olduğunu göstermektedir.^[115]

İslâm hukukunun beş temel hak ve hürriyetlerinden biri olarak malın korunması ve mülkiyet hakkı, İslâm’ın ortaya koyduğu ilke ve düzenlemeler çerçevesinde insanlara tanınmış vazgeçilmez temel haklardandır.^[116] Bu hakkın taşıdığı önem sebebiyle Hz. Peygamber, Vedâ Hutbesi’nde mal dokunulmazlığını açık ve kesin bir şekilde yeniden vurgulamıştır. Hutbede, mülkiyet hakkıyla doğrudan ilişkili olarak malın korunması, faizin yasaklanması, özel mülkiyetin muhafazası, zekâtın emredilmesi ve miras hakkının güvence altına alınması gibi temel hususlar üzerinde durulmuştur.^[117] Vedâ Hutbesi’nde yer alan ve konumuzla doğrudan ilişkili olan hadis şu şekildedir: “Ey insanlar! Kanlarınız (yaşama hakkınız), mallarınız, haysiyet ve şerefleriniz, Rabbinizle buluşacağınız güne dek, bu ayda, bu yerde, tıpkı bugününüz gibi, birbirinize haramdır (birbirinize karşı korunmuştur.)”^[118]   Nitekim hutbede mülkiyet hakkının dokunulmazlığı, hutbenin irat edildiği zaman diliminin (Zilhicce ayı ve hac ibadeti vakti) ve mekânın (Mekke) kutsallığı ile özdeşleştirilerek vurgulanmış; böylece bu hakkın ihlâlinin dinî ve ahlâkî açıdan son derece ağır bir sorumluluk doğurduğu ifade edilmiştir.^[119]

Hz. Peygamber’in Vedâ Hutbesi’nde yer alan, “Müminin kim olduğunu size bildireyim mi? Mümin, Müslümanların canları ve malları konusunda kendisinden emin olduğu kimsedir”^[120] şeklindeki beyanı da bu hususu açık biçimde teyit etmektedir. Zira İslâm’ın temel amaçlarından (makâsıdü’ş-şerîa) biri malın korunmasıdır.^[121] Nitekim bireylerden, kendilerine ait olmayan mallara yönelik her türlü tecavüzden kaçınmaları ve toplum nezdinde can ve mal güvenliği bakımından güvenilir kimseler olmaları beklenmektedir.^[122] Malın korunarak güvence altına alınmasının ve emniyetinin sağlanmasının en büyük göstergesi, hırsızlığa uygulanan caydırıcı yaptırımın çok ağır olmasıdır.^[123] Diğer taraftan Hz. Peygamber’in Vedâ Hutbesi’ndeki “Kimseye kardeşinin malı, gönül rızası olmadıkça, helal olmaz.”^[124] sözü de insanların mallarını izinsiz elde etmek yani onların kutsal olan mülkiyet haklarını çiğnemenin haram kılındığına işaret etmiştir.^[125] Aynı şekilde Kur’an’da “Malların haksız yollardan elde edilip yenilmesini ve faydalanılmasını yasaklayan” ifadesinin hemen ardında “Kendinizi öldürmeyin” buyurulması özellikle dikkat çekicidir.^[126]

Kişinin kendinin ve âilesinin geçimini sağlaması için de çalışması dinî bir zorunluluktur. Nitekim çalışmanın ve kazancın faziletine işaret eden âyet ve hadisler dikkat çekicidir. “İnsan için çalıştığının karşılığından başka bir şey yoktur. İnsanın yaptığı amelinin karşılığı mutlaka görülür, sonra yaptıklarının karşılığı ona tamamen verilecektir.”^[127] âyeti ile; “Hiçbir kimse elinin emeğinden daha hayırlı lokma yememiştir. Allah’ın peygamberi Dâvûd (a.s.) da kendi elinin emeğini yerdi.”^[128] Bununla beraber İslâm’da çalışan kesimin haklarına riâyet edilmesi ve kimsenin sömürülmemesi esastır.  “Kim bir işçi tutarsa hemen ona (alacağı) ücretini bildirsin.”^[129], “İşçinin ücretini alın teri kurumadan ödeyiniz.”, “İşçinin ücretini vermeyen kişinin hasmıyım.”^[130] hadisleri kul hakkına riâyet edilmesinin ne kadar önemli olduğunu vurgulamaktadır.^[131]Toplumları zayıflatan ve insanları sömüren faize özellikle vurgu yapan Hz. Peygamber, Vedâ Hutbesi’nde; “Câhiliye ribası (faiz) kaldırılmıştır. Ancak anaparalarınız sizindir. Ne siz haksızlık edeceksiniz ne de size haksızlık edilecektir. Allah, bundan böyle riba olmayacağını buyurdu. Kaldıracağım ilk riba, amcam Abbas b. Abdulmuttalib’in ribasıdır.”^[132] cümlelerine yer vermiştir. Hz. Peygamber, İslâmî hükümleri akraba ve yabancı ayrımı yapmaksızın herkese tatbik edildiğini göstermek adına bu olayda amcasını ilk örnek olarak vermiştir.

Öte yandan Hz. Peygamber toplumda yaygın olan sömürgecilik, hırsızlık ve faizcilik gibi bütün haksız, ilkel kazanç yollarını kapatmış ve bunların yerine ziraî, ticarî ve sınaî yollarla emek ve sermayenin işletilmesiyle emek-kâr sistemini koymuştur.^[133] Faiz bütün ilâhî dinlerde yasaklanmış ve haram kılınmış bir uygulamadır. Çünkü böyle bir uygulama sonunda elde edilen para ve mal haksız yere elde edilen bir kazançtır. Faiz, emeğe dayanmayan ve başkasının malı üzerinden kazanç elde etmeyi esas alan yapısı sebebiyle, temiz malı kirleten haksız bir kazanç türü olarak değerlendirilmiştir. Bu sebeple İslâm hukuku, mülkiyet hakkını temel haklar arasında kabul etmekle birlikte, bu hakkın kullanımı sırasında elde edilecek kazancın meşruiyetine özel bir önem atfetmiştir. Vedâ Hutbesi’nin İHEB’ten ayrıldığı noktalardan biri de faiz sistemine açıkça yer vermesidir. Batılı insan hakları belgelerinin çoğunlukla bu alanda sessiz kalıp ekonomik sömürü mekanizmalarına kapı aralaması günümüzde ekonomik eşitsizliğin giderek derinleşmesini artırmakta, mülkiyet hakkı ihlâllerinin boyutlarını da genişletmektedir. Faizden korunma hakkının İslâm Kalkınma Örgütü tarafından 1990 yılında yayınlanan İslâm’da İnsan Hakları Kahire Beyannamesi’nde ve Vedâ Hutbesi’nde yer alması dikkat çekicidir. Bu hak, dünyadaki başka hiçbir insan hakkı belgesinde yer almamaktadır.^[134]

 İslâm’da kazanılan mala herhangi bir şaibenin ya da kirletici unsurun karışmaması esas alınmış, mülkiyet hakkı, ahlâkî sorumluluk ve toplumsal adalet ilkeleriyle dengelenmiştir.^[135] Nitekim şer’î bir dayanağı olmadan elde edilen faiz^[136] başta olmak üzere kumar^[137], rüşvet^[138], hırsızlık^[139], gasp ve yapılan sözleşmelere riayet edilmeden elde edilen haksız kazançlar İslâm’da haram sayılmıştır.^[140] İnsanların can ve mal güvenliğini tehdit eden fiiller Kur’an’da en ağır yaptırımları gerektiren suçlar arasında kabul edilmiştir. Diğer taraftan, malların gereksiz yere heba edilmesine yol açan israf da açık bir biçimde yasaklanmıştır.^[141]

Günümüzde mülkiyetin korunması, bireysel hakların güvence altına alınması ve toplumsal istikrarın sağlanması açısından her zamankinden daha önemli hale gelmiştir. Modern dünyada ekonomik ilişkilerin karmaşıklaşması, dijitalleşme, küreselleşme ve tüketim kültürünün yaygınlaşması, mülkiyet hakkına yönelik tehditleri artırmıştır. Bu nedenle İslâm’ın mülkiyetin korunmasına verdiği önem, günümüz şartlarında daha da anlam kazanmaktadır. Özellikle günümüzde hırsızlık, dolandırıcılık, kara para, siber suçlar ve ekonomik sömürü gibi tehditler, mal güvenliğinin korunmasını zorunlu hale getirmektedir. Ayrıca günümüzde savaşlar, göçler ve ekonomik krizler nedeniyle insanların mal varlıkları ciddi tehdit altındadır. Bu nedenle mülkiyetin korunması insan hakları ve toplumsal barış meselesi açısından da değerlendirilmelidir. İslâm’ın adalet, emek ve hak temelli yaklaşımı, bu sorunların çözümünde önemli ilkeler sunmaktadır. Vedâ Hutbesi’nde ortaya konulan mülkiyetin dokunulmazlığı, emeğe saygı ve ekonomik ilişkilerde adalet ilkeleri, insan onurunun ekonomik boyutunu korumaya yönelik normatif bir çerçeve sunmaktadır. Böylece hutbe, insan haklarını yalnız siyasî ve hukukî haklarla sınırlamayan, ekonomik güvenliği de insan onurunun vazgeçilmez bir unsuru olarak değerlendiren bütüncül bir yaklaşım ortaya koymaktadır.

2.6. Emanetler Sahiplerine Verilmelidir

Hz. Peygamber, Vedâ Hutbesi’nde emanetin önemine vurgu yaparak; “Kimin yanında bir emanet varsa onu hemen sahibine versin!”^[142] demiştir.Aynı şekilde Kur’ân-ı Kerîm’de müminlere emanetleri sahiplerine iade etmeleri gerektiği bildirilmiştir: “Ey iman edenler! Belli bir süre için birbirinize borçlandığınız zaman bunu yazın. Aranızda bir yazıcı adaletle yazsın. Eğer yolculukta olur da bir yazıcı bulamazsanız, o zaman alınmış rehinler belge yerine geçer. Eğer birbirinize güveniyorsanız, kendisine güvenilen kimse Rabbi olan Allah’tan korksun da üzerindeki emaneti (borcunu) ödesin.”^[143] Diğer yandan Yüce Allah kitap ehlinin emanet konusundaki yanlış tavrını da eleştirmiş ve sahibi kim olursa olsun emanetlerin sahiplerine teslim edilmesi gerektiğini şu ayetle hatırlatmıştır. “Ehl-i kitaptan öylesi var ki, ona yüklerle mal emanet bıraksan, onu sana noksansız iade eder. Fakat onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar emanet bıraksan, tepesine dikilip durmazsan onu sana iade etmez. Bu da onların, “Ümmetlere karşı yaptıklarımızdan dolayı bize sorumluluk yoktur.” demelerindendir. Allah adına bile bile yalan söylüyorlar:”^[144] Âyetlerden de anlaşılacağı üzere Kur’ân-ı Kerîm, bu hususa özellikle dikkat çekmiş; Müslümanların güvenilir, sözlerine sadık, yalandan ve ihanetten uzak kimseler olmaları gerektiğini açık bir ilke olarak ortaya koymuştur.^[145]

Her insan, kendi uhdesinde bulunan emaneti koruyup kollamakla sorumludur.^[146] Nitekim bir hadis-i şerifte emanetin zayi edilmesi, kıyamet alametlerinden sayılmıştır.^[147]Emanetin zayi edilmesi, bireyler arasındaki emniyet ve güven duygusunun ortadan kalkmasına yol açar. Bu durum, insanların kendi haklarıyla yetinmemesine ve başkalarının haklarına tecavüz etmesine zemin hazırlar. Güven ilişkisinin zedelenmesiyle birlikte hile ve haksızlıklar artmakta, toplumsal ilişkilerde adalet duygusu aşınmaktadır. Bu ilkenin ihlali, bireysel düzeyde ahlâkî çöküntüye; toplumsal düzeyde ise güven krizine ve hukuk düzeninin zayıflamasına yol açmaktadır.^[148]

“Sana emanet verenin emanetini öde, sana hıyanet edene (senin emanetini inkâr edene) sen hıyanet etme (sana emanet ettiği şeyi ona geri ver).”^[149] sözüyle Allah Resûlü, emanetin itina ile korunmasını, asla emanete ihanet edilmemesini emretmektedir. Emanet kavramı, itina göstermeyi, şefkatle davranmayı, koruyup gözetmeyi ve sorumluluk bilinciyle hareket etmeyi gerekli kılmaktadır. Bu sebeple emanete keyfî biçimde tasarruf edilemez; ona zarar verilemez ve ihanet edilemez. Bu anlayış çerçevesinde aile bağlamında eşler ve çocuklar, birbirlerinin sahibi konumunda değil; aksine birbirlerine Allah’ın birer emaneti olarak telakki edilmelidir. Diğer taraftan emanet kelimesi, insanın sahip olduğu ve kendisine geçici olarak verilmiş ruhî, bedenî, malî imkânların tamamını da kapsadığı için İslâm hukukunda gerek Allah hakkı gerekse kul hakkı ile ilgili insana yüklenen vazifelerin tamamı için kullanılmaktadır.^[150]

Modern dünyada yaşanan sosyal, ekonomik ve ahlâkî sorunlar, emanet bilincinin zayıflamasının sonuçlarını açık biçimde göstermektedir. Özellikle günümüzde kamu kaynaklarının kötüye kullanılması, yolsuzluk, kurumsal güvensizlik, kişisel verilerin ihlâli ve dijital ortamda mahremiyetin zedelenmesi gibi sorunlar dikkate alındığında, emanet kavramının yeni anlam boyutları kazandığı görülmektedir. Bu yönüyle Vedâ Hutbesi’nde dile getirilen emanet ilkesi, bireysel güvenilirliği, kurumsal sorumluluğu ve insan haklarının korunmasını birlikte temellendiren evrensel bir ilke olarak değerlendirilebilir. Burada ifade edilen toplumu ayakta tutan, birlikte yaşamanın en önemli gereklerinden olan güvenilirlik erdeminin/görevinin yeniden hatırlatılmasıdır.

2.7. Özel Hayatın Gizliliği

İnsanların sahip olduğu dokunulmazlıklardan biri de özel hayatın gizliliğidir. Bir bireyin başkalarıyla paylaşmak istemediği, kendi kişisel yaşamına ilişkin bilgi ve alanlar özel hayat olarak tanımlanabilir. Demokratik toplumlarda özel hayatın gizliliği, temel hak ve özgürlüklerin korunması açısından merkezî bir öneme sahiptir. Devletin, özel hayatın korunmasına yönelik birtakım yükümlülükleri bulunmaktadır. Bu yükümlülüklerin başında, devletin özel hayata keyfî ve ölçüsüz biçimde müdahale etmemesi gelmektedir. Bununla birlikte, bir kişinin özel hayatının üçüncü kişiler tarafından ihlal edilmesi durumunda, devletin bu ihlalleri önleyici ve giderici tedbirler alması da temel sorumlulukları arasındadır. Böylece özel hayatın korunması, hem bireyin onur ve mahremiyetinin teminat altına alınmasını hem de toplumsal güven ve hukuk düzeninin sürdürülmesini sağlamaktadır.^[151]

Kişilerin başkalarından, özellikle de tanımadıkları kimselerden saklı tutma hakkına sahip oldukları kişisel durum ve alanları ifade eden özel hayatın gizliliği, birey için hem bir hak hem de korunması gereken bir statü niteliği taşımaktadır. Bu kapsamda konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti ve haberleşmenin gizliliği ile kişisel eşya ve bilgilerin korunması, özel hayatın gizliliği başlığı altında değerlendirilmektedir.^[152] Modern hukuk sistemlerinde özel hayatın gizliliği, bireyin kişilik haklarının ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilmekte bu alanın ihlali hem bireysel haklara hem de toplumsal güvene yönelik ciddi bir tehdit olarak görülmektedir. Bu yaklaşım, insan onurunun korunmasını esas alan çağdaş insan hakları ve hukuk anlayışının temel unsurlarından birini oluşturmaktadır.^[153] İHEB’te yer alan “Hiç kimse özel hayatı, ailesi, meskeni veya yazışması hususlarında keyfi karışmalara, şeref ve şöhretine karşı tecavüzlere maruz bırakılamaz. Herkesin bu karışma ve tecavüzlere karşı kanun ile korunmaya hakkı vardır.” ilkesi özel hayatın gizliliğinin korunması açısından önem arz etmektedir.^[154]

Kur’ân-ı Kerîm’de özel hayatın gizliliği bağlamında en açık biçimde belirtilen husus konut dokunulmazlığıdır. Zira Yüce Allah başkalarının evine izin ve rıza alınmadan girilmemesini emretmiştir.^[155] Hz. Muhammed, Vedâ Hutbesi’nde kadın haklarına ilişkin beyanda bulunurken, karı-koca ilişkileri çerçevesinde “hoşlanmadığınız kimseleri izniniz olmaksızın evinize almamaları” ifadesini kullanmak suretiyle yaşanılan meskenin mahrem ve dokunulmaz bir alan olduğuna açıkça işaret etmiştir.^[156] Bu durum, haneye dışarıdan kimlerin girebileceği hususunun izne tâbi kılınması yoluyla mesken dokunulmazlığının ilkesel olarak koruma altına alındığını göstermektedir. Ayrıca Hz. Peygamber’in “İzinsiz olarak başkasının evine bakmak yasaktır”^[157] buyruğu, bir başkasının özel yaşam alanını dışarıdan gözetlemeyi de yasaklamakta; böylece mahremiyetin yalnızca fizikî mekânla sınırlı olmayıp görsel ve davranışsal boyutlarıyla da korunması gerektiğini ortaya koymaktadır.^[158]

Özel hayatın tecessüsü, araştırılması ve sırların ifşa edilmesi uygun değildir ve İslâm inancına göre haramdır. “Harîmü’r-racül” olarak da tarif edilen bireyin harimi, hukuken kişinin korunması ile ilgili vacip olan her şeyi tarif eder. Bir kişinin kendini koruması ve müdafaa etmesi hakkı bulunmaktadır.^[159] Bu yasağın mahiyetini ortaya koyan rivayetlerden biri, Hz. Peygamber’in şu buyruğudur: “Kim bir kavmin (veya ailenin) evine, izinlerini almaksızın bakarak onların gizli hâllerini öğrenmek isterse, o aileye onun gözünü çıkarmaları helâl olur”.^[160] Bu hadis, mahremiyet ihlalinin ne derece ağır bir fiil olarak görüldüğünü çarpıcı bir üslupla ortaya koymaktadır. Bir diğer hadis-i şerifte Hz. Peygamber, “Sû-i zandan sakının; zira sû-i zan sözlerin en yalanıdır. Müslümanların ayıplarını ve kusurlarını araştırmayın.”^[161] buyurarak, zan, tecessüs ve ayıp araştırma gibi tutumları yasaklamıştır. Yine başka bir hadis-i şerifte ise “Her kim bir Müslümanın ayıbını örterse, Allah da dünya ve âhirette onun ayıbını örter”^[162] denilerek, özel hayata ilişkin bir bilginin başkası tarafından öğrenilmesi durumunda, bu bilginin ifşa edilmemesi ve gizliliğin korunması teşvik edilmiştir. Bu hadisler, İslâm’ın özel hayatın gizliliğini hukukî ve ahlâkî sorumluluk olarak ele aldığını açıkça göstermektedir.^[163]

Kur’ân-ı Kerîm’de konuya ilişkin olarak yer alan ayette, başkaları hakkında zan yürütmenin uygun olmadığı ve bunun insanı günaha sürükleyeceği hususunda açık bir uyarı bulunmaktadır.^[164] Âyetin devamında, gizli olan hususların araştırılmasının ve başkaları hakkında gıybet yapılmasının yasaklandığı; gıybetin, son derece çarpıcı bir benzetmeyle, “ölü kardeşinin etini yemek” gibi ağır ve çirkin bir davranış olarak tasvir edildiği görülmektedir. Ayrıca bu uyarılara riayet etmeyen kimselerin itaatsizlik konumuna düşecekleri belirtilmiş ve bu sebeple tövbe etmeleri gerektiği ifade edilmiştir. Söz konusu âyet, gizli olanın peşine düşmenin ve insanların ayıplarını araştırmanın ne denli kötü davranışlar olduğunu açıkça ortaya koymakta; bu tür fiillerin bireyin onurunu zedelediği gibi özel hayatın gizliliğine de ciddi ölçüde zarar verdiğini göstermektedir.

Günümüzde özel hayatın gizliliği, insan onurunun, bireysel özgürlüğün ve güvenliğin korunmasının temel unsurlarından biri hâline gelmiştir. Teknolojinin hızla gelişmesi, sosyal medya kullanımının yaygınlaşması ve dijital iletişim araçlarının hayatın merkezine yerleşmesi, bireylerin özel alanlarını daha kırılgan hâle getirmiştir. Bu nedenle özel hayatın gizliliği hem hukukî hem de ahlâkî açıdan büyük önem taşımaktadır. İnternet ve sosyal medya, insanların fotoğraflarının, kişisel bilgilerinin veya özel konuşmalarının izinsiz şekilde paylaşılması ciddi mağduriyetler doğurmakla birlikte özel hayatın ihlal edilmesini daha kolay hâle getirmiştir. Özellikle çocuklar ve gençler dijital ortamda mahremiyet ihlallerine karşı daha savunmasız durumdadır. Siber zorbalık, kimlik hırsızlığı ve kişisel verilerin kötü amaçlarla kullanılması gibi sorunlar, özel hayatın korunmasının ne kadar gerekli olduğunu göstermektedir. Bu gelişmeler karşısında Vedâ Hutbesi’nin işaret ettiği mahremiyet anlayışı, özel hayatın gizliliğini bireysel özgürlüğün ve toplumsal güvenin temel şartlarından biri olarak ele alan evrensel bir yaklaşım ortaya koymaktadır.^[165]

2.8. Suçun Şahsiliği

İslâm inancına göre insan, dünyaya günahsız olarak gelir. Bu durum, insanın doğuştan suçlu kabul edildiğini ileri süren “asli günah”^[166] anlayışından farklı olarak, İslâm’da insanın aslî berâet ve fıtrî temizlik üzere yaratıldığı kabulüne dayanmaktadır. Kur’an’da insanın sorumluluğunun ancak kendi fiilleriyle başladığı vurgulanır. Dolayısıyla kişinin işlemediği bir günah sebebiyle doğuştan suçlu sayılması, İslâm’ın insan onuruna ve adalet anlayışına uygun görülmemiştir. Kanun önünde bütün insanlar eşittir, yöneten ve yönetilen arasında bir ayırım yapılamaz. Şeriatın belirlediklerinin dışında bir suç ve ceza yoktur. İslâm inancında asli günahın olmayışının hukuka yansımasının en temel ilkelerinden birisi de suç ve ceza da şahsilik ilkesidir. Bu İslâm hukukunun dünya hukuk düşüncesine bir armağanıdır.^[167]

Konuya açıklık getiren Hz. Peygamber, Vedâ Hutbesi’nde cezaların şahsiliği ilkesini açık biçimde vurgulamış ve şöyle buyurmuştur: “Sözlerime dikkatle kulak veriniz! Hiç kimse başkasının işlediği bir suçtan dolayı cezalandırılamaz. Baba, çocuğunun suçundan; çocuk da babasının suçundan sorumlu tutulamaz.”^[168] Hz. Peygamber’in Vedâ Hutbesi’nde yer alan bu ifadeler, suçun bireyselliği ve sorumluluğun şahsiliği ilkesine verilen önemi açıkça ortaya koymaktadır.^[169] Kur’ân-ı Kerîm’de, herkesin yaptığı amelin karşılığını göreceği ve yanlış davranışlardan dolayı kişinin bizzat kendisinin sorumlu olacağı açıkça bildirilmektedir.^[170]Dolayısıyla hiç kimsenin bir başkasının günahı sebebiyle suçlanamayacağı ve sorumlu tutulamayacağı özellikle vurgulanmıştır. Nitekim “Kim doğru yola gelirse ancak kendisi için gelmiş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez”^[171] âyeti, sorumluluğun bireyselliğini açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu ilahî beyanlar, suç ve cezada şahsî sorumluluk ilkesinin İslâm inancı açısından ne denli temel ve vazgeçilmez bir esas olduğunu göstermektedir.^[172] Söz konusu ilke, İHEB’in 11. maddesinde yer alan suçsuzluk karinesi ve hukukî güvenceler ilkesiyle modern ceza hukukunun şahsilik ilkesiyle doğrudan örtüşmektedir. Nitekim Roma Statüsü çerçevesinde kurulan Uluslararası Ceza Mahkemesi de kolektif ceza anlayışını reddetmekte ve bireysel cezai sorumluluğu esas almaktadır.^[173] Bununla birlikte, kolektif cezalandırma uygulamalarının günümüzde de çeşitli biçimlerde devam ettiği görülmektedir.

Suçun şahsiliği ilkesi, temel insan haklarını koruyan bir güvencedir. Özellikle geçmiş dönemlerde görülen toplu cezalandırmalar, sürgünler veya aile fertlerinin cezalandırılması gibi uygulamalar bu ilkeye aykırıdır. İslam öncesi dönemde yaygın olan “bir üyenin işlediğinden kabilesinin kolektif sorumluluğunun bulunması” anlayışı geride kalmış, onun yerini şahsi sorumluluk almıştır. Kan davasının kaldırılmış olması da yine bu ilkenin gereğidir.^[174] Modern hukuk sistemlerinde herkes yalnızca kendi fiilinden sorumlu tutulur. Bireyin yalnızca kendi fiilinden sorumlu tutulması hem hukukun üstünlüğünü korumakta hem de toplumsal barışın sürdürülmesine katkı sağlamaktadır. Birçok ülkenin anayasasında ve uluslararası insan hakları sözleşmelerinde suçun şahsiliği ilkesi açıkça kabul edilmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 38/7. maddesinde “Ceza sorumluluğu şahsîdir.” hükmü yer almaktadır. Bu durum, ilkenin çağdaş hukuk sistemleri açısından evrensel bir değer olduğunu göstermektedir.^[175]

2.9. Kan Davalarının Kaldırılması

Kur’ân-ı Kerîm’de haksız yere adam öldürmek kesin bir şekilde yasaklanmış; bir insanı haksız yere öldürmenin bütün insanlığı öldürmek gibi olduğu bildirilmiştir.^[176] Bununla birlikte, bu suçu işleyenler hakkında adaletin sağlanması amacıyla kısas cezası meşru kılınmıştır. Haksız yere öldürme durumlarında kısas, hakkın yerini bulmasına ve toplumda doğabilecek kin ve düşmanlık duygularının önlenmesine yönelik önemli bir hukukî düzenleme olarak değerlendirilmiştir. Nitekim Kur’an’da kısas uygulamasının “hayat verici” bir yön taşıdığına dikkat çekilmiş^[177] ve böylece bu hükmün toplumsal düzeni koruyucu işlevine işaret edilmiştir. Bununla birlikte kısasın uygulanması mutlak bir zorunluluk olarak değil, maktulün velisinin affetmesi veya diyete razı olması durumunda düşebilen bir hak olarak düzenlenmiştir.^[178] Bu yönüyle İslâm hukuku, adalet ile merhamet arasında dengeli bir yaklaşım ortaya koymuştur.^[179]

Hz. Peygamber’in Vedâ Hutbesi’nde kan davalarına son verildiği ve kaldırılan ilk kan davasının İbn Rebi’a b. Haris b. Abdülmuttalib’in kan davası olduğu belirtilmiştir.^[180] Kan davası, hukuk düzeni içinde gerçekleştirilen cezalandırmanın yetersiz görülmesi veya meşru kabul edilmemesi durumunda, bireylerin adaleti kendi elleriyle sağlamaya yönelmesi sonucu ortaya çıkan toplumsal bir sorundur. Bunun yanında kin, nefret, intikam duygusu, nefsi tatmin arzusu ve kontrolsüz öfke gibi psikolojik ve sosyolojik etkenler de kan davalarının sürüp gitmesine zemin hazırlamaktadır.^[181] Aile ve kabile bağlarının son derece güçlü olduğu, örf ve törelerin belirleyici rol oynadığı toplumlarda kan davası, çoğunlukla öç alma duygusundan beslenen yanlış bir gelenek olarak ortaya çıkmıştır. Bu anlayışta, kan davası silsilesini hangi taraf başlatmış olursa olsun, karşı taraftan da birinin öldürülmesi gerektiği düşüncesi benimsenmiş; böylece öldürme eylemleri yıllar hatta nesiller boyunca süren bir şiddet döngüsüne dönüşmüştür.^[182]

Câhiliye döneminde yaygın olan kan davaları İslâm tarafından tamamen yasaklanmıştır. Bu husus, kişi dokunulmazlığı, yaşama hakkı, toplum düzeni ve sosyal güvenlikle doğrudan ilgilidir. Kan davalarının kaldırılmasıyla toplumu altüst eden anarşik yapı engellenmiş, bunun yerine kardeşlik ve toplumsal barış ilkesi tesis edilmiştir. Nitekim bu emir ve yasaklar sadece teorik düzeyde kalmamış; bizzat Hz. Peygamber tarafından toplumsal hayatta uygulanarak ideal anlamda bir İslâmî birlik ve kardeşlik ortamı oluşturulmuştur. Bu nesil, ortaya koyduğu ahlâkî ve hukukî dönüşüm bakımından insanlık tarihinde benzeri az görülen örnek bir toplum modeli hâline gelmiştir.^[183]

Kan davaları yaşam hakkını ihlal etmesi, masum bireyleri hedef hâline getirmesi ve toplumsal barışı bozması nedeniyle hem hukuk hem de insan hakları açısından kabul edilemez bir uygulamadır. Modern toplumlarda adaletin kişisel intikamla değil, hukuk devleti ilkeleri çerçevesinde sağlanması esastır. Kan davalarının önlenebilmesi için yalnızca cezai tedbirler yeterli değildir. Eğitim, ekonomik kalkınma, toplumsal bilinçlendirme ve arabuluculuk mekanizmalarının güçlendirilmesi önemlidir. Dinî ve kültürel liderlerin barış dilini teşvik etmesi, ailelerin uzlaştırılması ve devletin adalet mekanizmasına güvenin artırılması da önemli çözüm yollarındandır.^[184] Netice itibarıyla Allah Teâlâ, yeryüzünde işlenen hiçbir zulüm, suç ve haksızlığı cezasız bırakmayacağını bildirmiştir.^[185] İlâhî adaletin tecellisi bazı durumlarda dünya hayatında gerçekleşse de mutlak ve eksiksiz hesabın görüleceği asıl mekân âhirettir. Nitekim Hz. Peygamber, kıyamet günü insanlar arasında hüküm verilmeye başlanırken ilk olarak kan davalarının ele alınacağını ifade ederek kul haklarının ilâhî adalet açısından taşıdığı öneme dikkat çekmiştir.^[186] Diğer taraftan cezanın hukuk çerçevesinde verilmesi gerektiğini hatırlatan peygamberimiz, bu konuda da kendi yakınlarından birinin kan davasını kaldırarak örnek bir davranış sergilemiş ve hukukun herkese eşit uygulandığını bir kez daha göstermiştir.^[187]

2.10. İşkence ve Eziyetin Yasak Oluşu

İnsanın son derece değerli bir varlık olması, onun temel hak ve hürriyetlere sahip olmasını ve bu hakların titizlikle korunmasını zorunlu kılmaktadır. İslâm’ın bu konudaki temel yaklaşımına göre kişi hak ve özgürlüklerinin ihlâl edilmesi doğrudan kul hakkının çiğnenmesi anlamına gelir. Bu sebeple, insan haklarına yönelik her türlü haksızlık dinî ve ahlâkî açıdan büyük bir sorumluluk doğurmaktadır. Zira her Müslüman, diğer insanların temel hak ve hürriyetlerine azami derecede saygı göstermekle yükümlüdür.^[188]

Kişisel hak ve hürriyetler bağlamında Vedâ Hutbesi’nde “…Bu gününüz, nasıl hürmete layık ve dokunulmaz ise; mümin de mümine karşı böylece hürmete layık ve dokunulmazdır. Müminin eti, mümine haramdır, onu gıyabında gıybet ederek yiyemez; ırzı kendisine haramdır, ırzına karşı herhangi bir hürmetsizlik yapamaz (ırzını çiğneyemez); yüzü kendisine haramdır, onu tokatlayamaz; kendisine eziyet etmesi haramdır, ona eziyet veremez; mümini yerinden sürmesi haramdır, onu zorlayarak yerinden süremez, uzaklaştıramaz.”^[189] şeklinde yer alan bu ifadede bir kişinin arkasından konuşmanın çirkin bir davranış olduğu dile getirilmiş ve gıybet kesin bir dille yasaklanmıştır.^[190] İHEB’in 5. maddesinde yer alan “Hiç kimse işkenceye, zalimane, gayriinsanî, haysiyet kırıcı cezalara veya muamelelere tabi tutulamaz.” ilkesi^[191] Vedâ Hutbesi’yle örtüşmekle birlikte günümüzde bu hakkın ihlal edilmesi insanlık adına kabul edilmez bir durumdur.

İslâm, insan bedeninin her türlü işkence, zulüm ve eziyete maruz bırakılmasını kesin bir şekilde yasaklamıştır. Bu yasak, yalnızca fiziksel şiddeti değil, insanın psikolojik yönden baskı altına alınmasını da kapsamaktadır. Çünkü insan, ruh ve bedeniyle bir bütündür; bu iki unsurdan birine yönelen saldırı, bütünüyle insan varlığına yapılmış olur. Ne var ki günümüzde çeşitli sebeplerle insana yönelik baskı, zulüm ve işkencelerin artması, insan onurunun sistematik biçimde ihlâl edilmesine yol açmakta ve bu durum, insanlığın ortak vicdanını derinden yaralamaktadır.^[192] İşkence yasağı, uluslararası insan hakları hukukunun en sağlam güvencelerinden biriyle korunmaktadır. 1984 tarihli BM İşkenceye Karşı Sözleşme (CAT), işkenceyi hem maddi hem de manevi boyutlarıyla tanımlamakta; devletlere bu eylemlerin önlenmesi, soruşturulması ve yargılanması yönünde kapsamlı pozitif yükümlülükler yüklemektedir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin üçüncü maddesi de benzer biçimde hiçbir istisna öngörmeksizin işkenceyi, insanlık dışı ya da aşağılayıcı muameleyi mutlak olarak yasaklamaktadır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası madde 17 de “Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz.” şeklinde ifade edilmiştir.

İslâm hukukunda da insan onurunun korunması ve işkence yasağı, normatif metinlerde açık bir şekilde temellendirilmiştir. Kur’ân-ı Kerîm’de bu hususa dair çeşitli âyetler, konunun hem dünyevî hem de uhrevî boyutlarını ortaya koymaktadır. “Mümin erkeklere ve mümin kadınlara her türlü işkenceyi yapan, sonra da pişman olup bundan vazgeçmeyenlere cehennem azabı, bir de yangın azabı vardır.”^[193] şeklindeki ikaz bütünüyle insan onurunu zedeleyen davranışların başında gelen eziyet ve işkenceye işaret etmektedir.  Allah Resûlü, Vedâ Hutbesi’nde köle ve cariyelere iyi davranılmasını ve onlara eziyet ve işkence yapılmamasını kati surette isterken; “Kölelerinize karşı iyi davranınız. Onlara yediklerinizden yedirip, giydiklerinizden giydiriniz. Bir suç işledikleri zaman, onların cezalarını içinizdeki hürlerden o suçu işleyenlere kıyas ediniz. Şayet sizlere affetmek istemeyeceğiniz bir suç ile gelirlerse onları satınız, onlara eziyet etmeyiniz!”^[194] ifadelerini kullanmıştır. Hz. Peygamber, “Allah her hususta iyilikle hareket etmeyi emretmektedir. O halde öldürürken bile en iyi ve en güzel tarzda öldürünüz”^[195] buyurarak eziyet edilmesini, işkence yapılmasını yasaklamıştır. İslâm savaş hukuku açısından da savaşta öldürülenlerin cesetlerine saygısızlık olarak değerlendirilen müsle yani cesetten intikam alırcasına onu kesme ve parçalama gibi davranışlar yasaklanmıştır. Esirlere işkence yapmak, savaşta düşman askerlerini işkence ile öldürmek, mahsul tahribatında bulunmak, keyfi olarak hayvanları öldürmek te yasaklanan eylemler arasındadır.^[196] İslâm hukukuna göre işkence ve eziyet yasağı yalnızca bireyi koruyan bir hukuk kuralı değil insanlık onurunu, adaleti ve demokratik toplumu ayakta tutan evrensel bir insan hakları ilkesidir. Bu yasak insanın sırf insan olması sebebiyle sahip olduğu değerin korunmasını amaçlamaktadır. Vedâ Hutbesi’nde bu kadar önemli bir konunun dile getirilmesi, bu konuyu insan onurunun korunmasına yönelik bir çabanın ürünü olarak görmek mümkündür.

Sonuç

Günümüzde artık insan hakları evrensel bir konu olarak karşımızda durmaktadır. Buna duyarsız kalmak mümkün değildir. Bütün insanların şerefli bir yaratılışa sahip olduğunu temel insan hakları açısından ana ilke olarak kabul eden İslâm, hak ihlâllerinde bulunmasını ârızî bir durum olarak değerlendirmektedir. Dolayısıyla insan hakları ihlâllerinin önüne geçilmesinde dinin kutsal metinlerindeki vurgulardan da yararlanmak akıllıca bir davranış olacaktır. Mevcut insan hakları düzenlemeleri ve İslâm insan hakları düzenlemeleri kıyaslandığında, İslam’ın insanlar için belirlediği hak ve hürriyet alanlarının, Batılı normları esas alan insan hakları düzenlemelerine nazaran daha geniş olduğu görülmektedir. Yüzyıllar süren mücadeleler sonucu Batıda insan haklarının Birleşmiş Milletler Genel Kurulunca 1948 yılında kabul edilmesiyle insan hakları ve hukuku uluslararası nitelik kazanmıştır. İnsan hakları düşüncesinin tarihsel gelişimi incelendiğinde, İslâm medeniyetinin bu alana önemli katkılar sunduğu görülmektedir. Ancak klasik dönemde insan hakları, adalet ve insan onurunun korunması gibi konularda öncü bir konumda bulunan Müslüman toplumların, günümüzde bu alandaki fikrî ve kurumsal öncülüğü büyük ölçüde başka medeniyetlere bırakmış olmaları dikkat çekici bir durumdur. Bu tablo, İslâm hukuk düşüncesinin insan haklarına ilişkin zengin birikiminin çağdaş şartlar ışığında yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Hz. Peygamber’in Vedâ Hutbesi’nde ortaya koyduğu ilkeler, insan haklarının korunması ve geliştirilmesi açısından tarihî ve evrensel değere sahip önemli bir referans niteliği taşımaktadır. Bununla birlikte İslâm’ın insan hakları anlayışı, hakları yalnızca hukukî düzenlemeler çerçevesinde ele almamakta; aynı zamanda dinî ve ahlâkî sorumluluklarla destekleyerek daha kapsamlı bir koruma mekanizması öngörmektedir. Bu yönüyle İslâm’ın insan hakları yaklaşımı, bireyin hem hukukî yükümlülüklerini hem de vicdanî sorumluluklarını esas alan bütüncül yapısı sayesinde diğer insan hakları söylemleri arasında özgün ve ayırt edici bir konuma sahiptir.

Araştırmanın temel bulguları değerlendirildiğinde, Vedâ Hutbesi’nin insan onuru ve yaşama hakkını dokunulmaz kabul ederek bireyin temel güvenliğini öncelediği görülmektedir. Hukuk önünde eşitlik ve adalet ilkesi, ırk, soy ve statü temelli ayrıcalıkları reddederek evrensel bir insanlık anlayışı ortaya koymaktadır. Kadın hakları ve aile kurumuna ilişkin hükümler, karşılıklı hak ve sorumluluk dengesi çerçevesinde toplumsal istikrarı hedeflemektedir. Neslin korunmasına yönelik ilkeler, aileyi ve toplumsal devamlılığı güvence altına alırken; mal güvenliği ve ekonomik adalet anlayışı, mülkiyet hakkının korunması ve ekonomik sömürünün önlenmesi amacına yönelmektedir. Suçun şahsiliği, kan davalarının kaldırılması ve işkence yasağı gibi ilkeler modern hukuk sistemleri tarafından asırlar sonra benimsenmiş temel güvencelerdir. Özel hayatın gizliliğine ilişkin çerçeve ve diğer düzenlemeler, Vedâ Hutbesi’nin yalnızca döneminin değil, insanlığın ortak vicdanına hitap eden kalıcı bir miras olduğunu kanıtlamaktadır.

Bu çalışmanın öne çıkardığı bir diğer önemli husus, Vedâ Hutbesi’nin sıradan bir hukukî metin olarak değil bir ahlâk, hukuk, inanç ve toplumsal sorumluluk bütünü olarak okunması gerektiğidir. Nitekim hutbede kadınlara, kölelere, borçlulara ve mülkiyet hakkına yapılan vurgu, o çağın toplumsal gerçeklikleri içinde önemli bir dönüşüme işaret etmekte ve hakların yalnızca egemenler için değil, toplumun tüm kesimleri için geçerli olduğunu ilan etmektedir. Günümüzde, insan hakları ihlâllerinin sistematik bir hal aldığı, savaşların sivilleri ve nesilleri yok ettiği, dijitalleşmenin mahremiyet ve onuru tehdit ettiği ve ekonomik eşitsizliklerin derinleştiği bir dünyada Vedâ Hutbesi’nin mesajı daha da acil bir çağrıya dönüşmektedir. Faizin kaldırılması ilkesinin hiçbir Batılı insan hakları belgesinde yer bulmaması İslâm’ın ekonomik adalet anlayışının, sömürüye açık küresel finansal sistemin karşısında sunduğu özgün alternatifin hâlâ tartışılmayı ve hayata geçirilmeyi beklediğini göstermektedir.

Çalışmanın bazı sınırlılıkları bulunmaktadır. Araştırma, Vedâ Hutbesi’nin insan haklarıyla ilişkili temel ilkeleriyle sınırlandırılmış hutbenin farklı rivayetleri arasındaki ayrıntılar ve tarihsel uygulamalardaki yansımaları ayrıntılı biçimde incelenmemiştir. Ayrıca karşılaştırma büyük ölçüde İHEB ekseninde yürütülmüş, diğer uluslararası insan hakları sözleşmeleri kapsam dışında bırakılmıştır. Gelecek araştırmalarda Vedâ Hutbesi’nin farklı rivayetlerinin mukayeseli analizi yapılabilir; hutbede yer alan ilkelerin İslâm hukuk tarihi boyunca uygulama örnekleri incelenebilir ve çağdaş insan hakları sözleşmeleriyle daha kapsamlı karşılaştırmalar gerçekleştirilerek konuya ilişkin literatür zenginleştirilebilir. Sonuç olarak Vedâ Hutbesi, evrensel bir dil kullanan, bütün insanlığa seslenen ve hakları yalnızca yasal bir zemine değil, ilahî bir sorumluluğa dayandıran bir metin olarak, İslâm düşüncesinin insan hakları tarihine yaptığı özgün ve öncü katkının en güçlü belgesidir. Bu katkının akademik düzeyde daha sistematik biçimde tanınması ve günümüz insan hakları söylemine dâhil edilmesi hem İslâm hukukunun doğru anlaşılması hem de küresel insan hakları pratiklerinin zenginleştirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

Kaynakça

Acar, Halil İbrahim. İslâm Aile Hukuku. İstanbul: Ensar Yayınları, 2019.

Adıgüzel, Adnan. “Vedâ Hutbesi’ndeki Temel Prensipler ve Kur’anî Temelleri”. Diyanet İlmî Dergi 52/3 (2016), 81-106.

Armağan, Servet. İslâm Hukukunda Temel Hak ve Hürriyetler. Ankara: DİB Yayınları, 1996.

Aslan, Mehmet Selim. İslâm Aile Hukuku. Bursa: Emin Yayınları, 2015.

Aslan, Recep. “İstişârenin Önemi ve Hz. Peygamber’in Uygulamalarından Örnekler”. Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2/1 (2014), 223-241.

Aslan, Yasin. “Uluslararası Ceza Divanı ve Kişisel Ceza Sorumluluğu”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi 73 (2007), 239-255.

Ayengin, Tevhit. İslâm ve İnsan Hakları. İstanbul: Ravza Yayınları, 2017.

Bardakoğlu, Ali. “Câhiliye Döneminde Kadın”. Sosyal Hayatta Kadın. ed. İsmail Kurt - Seyit Ali Tüz. 9-16. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.

Bardakoğlu, Ali. “Katil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/45-48. Ankara: TDV Yayınları, 2022.

Bardakoğlu, Ali. “Veda Hutbelerinde Hukuk”. Hz. Peygamber’in Veda Haccı Hutbeleri ·Sempozyum Tebliğler ed. Suat Mertoğlu. 67-72. Ankara: DİB Yayınları, 2021.

Bayraktar, İbrahim. “İslâm’ın İnsana Tanıdığı Bazı Temel Haklar ve Vedâ Hutbesi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (Erzurum: 1990), 245-269.

Karahan, Fatma Bayraktar. “Toplumsal Hayat ve Kadın”. İslâm Penceresinden Kadın. ed. Ülfet Görgülü. 99-116. Ankara: DİB Yayınları, 2020.

Bilgiz, Musa. Kur’an’da İnsanlık Onuru. Ankara: Fecr Yayınları, 2012.

Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiü's-sahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.

Câhiz, Amr b. Bahr b. Mahbûb el-Kinânî. el-Beyân ve’t-tebyîn. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, 1423.

Candan, Abdurrahman. “Aile İçi Problemlerin Giderilmesinde Hz. Peygamber’in Önerdiği Arabuluculuk Yöntemi”. Peygamberimiz ve Aile. 791-817. Ankara: DİB Yayınları, 2021.

Canoğlu, Veysel Candan. “Anayasa M.38/7 Bağlamında Ceza Sorumluluğunun Şahsiliği İlkesinin Kabahatler ve Disiplin Suçlarında Uygulanabilirliği”. Suç ve Ceza Dergisi 1 (2021), 43-98.

Çelik, Hüseyin. “İslâm’da Kadın, Aile ve Aile Sorunları”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/59 (2018), 1296-1307.

Dam, Hasan - Karataş, Meryem. “Değerler Eğitimi Açısından Vedâ Hutbesinde İnsan Onuru”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (Eylül 2014), 48-75.

Demir, Abdullah. “İslâm’da İnsan Hakları”. Uluslararası Türk Hukuk Tarihi Kongresi. ed. Fethi Gedikli. 517-533. İstanbul: On iki Levha Yayınları, 2016.

Demir, Fahri. İslâm Hukukunda Mülkiyet Hakkı ve Servet Dağılımı. Ankara: DİB Yayınları, 1988.

Ebû Davûd, Süleymân b. el-Eş’as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.

Erul, Bünyamin. “Vedâ Hutbesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/591-593. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.

Fırat, Muhammed Sabır. Vedâ Hutbesi’nde Yer Alan İnsan Hakları. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.

Görgülü, Ülfet. “Kur’an ve Sünnet Perspektifinden Kadın”. İslâm Penceresinden Kadın. 11-33. Ankara: DİB Yayınları, 2020.

Görgülü, Ülfet. “Teknoloji Geliştiren İnsandan Teknolojinin Geliştirdiği İnsana-Genetik Müdahale ile İnsan Geliştirmeye Etik ve Fıkhî Bakış-”. Diyanet İlmî Dergi 58/3 (2022), 1095-1124.

Görgülü, Ülfet “Din İşleri Yüksek Kurulunun Tıbbi Konulardaki Fetvalarına İlişkin Metodolojik Bir Değerlendirme”. Fıkıh ve Biyoetik İslâm Hukuku Bakımından Tıbbi Konularda Karar Verme Süreci - 2. 181-195. İstanbul: İsar Yayınları, 2021.

Görgülü, Ülfet. “Vedâ Hutbesi Ekseninde Ailede Haklar ve Sorumluluklar”. Hz. Peygamber’in Veda Haccı Hutbeleri Sempozyum Tebliğler. ed. Suat Mertoğlu Ankara: DİB Yayınları, 2021.

Görgülü, Faruk. “Kur’an’da Evliliğe İlişkin Bazı Temel İlkeler”. Kur’an’da Aile. 316-332. İzmir: Tibyan Yayıncılık, 2012.

Görmez, Mehmet. “Vedâ Hutbesi Bir Vedâ Değil Bir Bedâdır”. Hz. Peygamber’in Vedâ Haccı Hutbeleri Sempozyum Tebliğler. ed. Suat Mertoğlu. Ankara: DİB Yayınları, 2021.

Gökmenoğlu, Hüseyin Tekin. İslâm’da Şahsiyet Hakları. Ankara: TDV Yayınları, 2005.

Gümüş Böke, Emine. İslâm ve Kadın Araştırmaları. ed. Ülfet Görgülü - Ömer Menekşe. Ankara: İlahiyât Yayınları, 2025.

Gümüş Böke, Emine. “Câhiliye Döneminde Kadın”. Toplum, Din ve Kadın. ed. Emine Öztürk. 13-30. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.

Habergetiren, Ömer Faruk. “İslâm Hukukunda Gözetilmesi Zorunlu Maslahatlar Çerçevesinde İnsan Onuru”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 3/1 (2019), 150-169.

Günay, Hacı Mehmet. “Muhammed Tâhir b. Âşûr’un Makâsıd Anlayışı”. Makâsıd ve İctihâd. İstanbul: İFAV Yayınları, 2017.

Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. İstanbul: İrfan Yayımcılık, 1995.

Hamidullah, Muhammed. Mecmuatü’1-vesâiki’s-siyâsiyye li’1-ahdi’n-nebevî ve’l-hilâfeti’r-râşide. Beyrut: Dâru’n-Nefais, 1983.

Hamidullah, Muhammed. “Hılfu’l-Fudul”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/31-32. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.

Hodza, Munafis. İslâm Hukukunun Tanıdığı İnsan Hakları Bağlamında Kosova Anayasasında Din ve Düşünce Özgürlüğü. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.

Hökelekli, Hayat. “Irz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/133-134. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.

İbn Âşûr, Muhammed Tahir. İslâm Hukuk Felsefesi. çev. Mehmet Erdoğan - Vecdi Akyüz. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2013.

İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sȋretü’n-nebeviyye li İbn Hişȃm. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabi, 1990.

İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid el-Kazvînî. Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.

Kanik, İsa.  “İnsan ve Kadın Hakları”. Kadın ve Aile. ed. Nur Çetin - Emine Şener. Ankara: Nobel Yayıncılık, 2021.

Kapar, M. Ali. Hz.Muhammed’in Müşriklerle Münasebetleri. Konya: Esra Yayınları,1993.

Karakuş, Abdulkadir. “Kur’an Perspektifinden Kadın”. eş-Şarkiyat İlmî Araştırmalar Dergisi 11/2 (2019), 841-859.

Karaman, Fikret. “İslâmî Tebliğin Evrenselliği ve Vedâ Hutbesi Üzerine Bir Değerlendirme”. Diyanet İlmî Dergi 30/3 (1994), 93-97.

Karaman, Hayrettin. İslâm’da İnsan Hakları Din Vicdan ve Düşünce Hürriyeti. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2004.

Karaman, Hayrettin. İslâm’ın Işığında Günün Meseleleri. İstanbul: Nesil Yayınevi, 1992.

Karaman. Hayrettin. İslâm’da Kadın ve Aile. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1995.

Kahraman, Abdullah. Fıkıh Usulü. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017.

Kahraman, Abdullah. “Mahremiyetin Tanımı ve Sınırı”. Din Gelenek ve Ahlâk Bağlamında Mahremiyet Algıları Sempozyumu ed. Yavuz Ünal vd. 29-52. Ordu: Ordu İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016.

Müslim, Ebü’l-Hüseyin b. Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.

Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şuayb. Sünen. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.

Okçu, Abdülmecit. “İslâm’da Kadın: Hakları, Değeri, Sosyal Konumu ve Sorunlar”. Uluslararası İslâm ve Kadın Çalıştayı Haziran 2018. 353-371. Iğdır: Iğdır Üniversitesi Yayınları 2018. 

Özdemir, Hacı Ahmet. “Son Peygamber’in Son Mesajı Olarak Vedâ Hutbesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5 /1 (2005), 95-112.

Özkan, Halit. “Hadis ve Tarih Kaynaklarında Vedâ Hutbesi Rivayetleri”. Hz. Peygamber’in Veda Haccı Hutbeleri ·Sempozyum Tebliğler. ed. Suat Mertoğlu. Ankara: DİB Yayınları, 2021.

Poole, Stanley Lane Le Koran Sa Poeste Et Ses Loıs. ed. Ernest Leroux. Paris: Ernest Leroux Yayınevi, 1882.

Sancaklı, Saffet. “Hz. Peygamber ve İnsan Hakları”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 3/2 (2003), 23-51.

Sayın, Yusuf. “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve İslâm”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 26 (2015), 423-454.

Soysaldı, Mehmet. “Vedâ Hutbesinde Evrensel İlkeler”. Hikmet Yurdu Düşünce - Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 11/21 (2018), 75-93. 

Soysaldı, Mehmet. “Kur’an’da Emanet Kavramı ve Bu Bağlamda Hz. Peygamber’in Örnek Oluşu”. Hz. Muhammed ve Toplumsal Güven. 75-93. Ankara: TDV Yayınları, 2002.

Şa’ban, Zekiyüddin. İslâm Hukuk İlminin Esasları. çev. İbrahim Kâfi Dönmez. Ankara: TDV Yayınları, 2020.

Şâtıbî, Ebû İshak. el-Muvafâkat. çev. Mehmet Erdoğan. İstanbul: İz Yayıncılık, 1999.

Şekerci, Osman. İnsan Hakları Alanında Temel Belgeler ve İslâm. İstanbul: Nûn Yayınları, 1996.

Şen, Yusuf.“İslâm Hukuku Açısından Aile İçi Mahremiyetin İhlali ve Boşanmalara Etkisi”. Din Gelenek ve Ahlâk Bağlamında Mahremiyet Algıları Sempozyumu 27-29 Mart 2015. ed. Yavuz Ünal vd. 249-268. Ordu: Ordu İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016.

Şener, Mehmet. “Vedâ Hutbesinin İnsan Hakları Yönünden Kısaca Tahlili”. Doğu’da ve Batı’da İnsan Hakları. 125-130. Ankara: TDV Yayınları, 1996.

Şentürk, Recep. “Farklı Dünya Medeniyetlerinde İnsan Hakları: İnsan Hakları Bildirgelerine Dayalı Karşılaştırmalı Bir İnceleme”. Kur’an ve Sünnete Göre Temel İnsan Hakları Tartışmalı İlmî Toplantı. 21-51. İstanbul: Kur’an ve Tefsir Araştırmaları, 2014.

Şentürk, Recep. İnsan Hakları ve İslâm. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.

Taberânî, Ebü’l-K’âsım Süleyman b. Ahmed. el-Mû’cemu’l-kebîr. Musul: Dar’u İhyai’t-Türasi'l--Arab, 1983.

Taberȋ, Ebû Câfer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. Kâhire: Daru’l-Maarif, 1967.

Tirmizî, Muhammed b. İsâ b. Sevre. es-Sünen. thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.

Tümer, Günay. “Asli Günah”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/496-497. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.

Turan, Mehmet. Geçmişten Günümüze İnsan Hakları Bağlamında Vedâ Hutbesi. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.

Yayla, Mustafa. İslâm Hukukunda İnsan Hakları ve Eşitlik. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994.

Yazır, Elmalılı M. Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Şura Yayınları, 1993.

Zeydan, Abdülkerim. el-Veciz fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2019.

Fikriyât. (Erişim 3 Şubat 2026). https://www.fikriyat.com/İslâm/ veda-hutbesi-ve-insan-haklari.

(İHD) İnsan Hakları Derneği, “İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi”. Erişim 02/02/2026. İhd.org.tr/insan-haklari-evrensel-beyannamesi

(UW) Un Womenhttps://news.un.org/en/story/2023/10/1142827. Erişim 17 Mart 2026.

(UW) Un Women. https://www.unwomen.org. Erişim 17 Mart 2026.

^[1]   Halit Özkan, “Hadis ve Tarih Kaynaklarında Vedâ Hutbesi Rivayetleri”, Hz. Peygamber’in Veda Haccı Hutbeleri ·Sempozyum Tebliğler, ed. Suat Mertoğlu (Ankara: DİB Yayınları, 2021), 221.

^[2]   Mustafa Yayla, İslâm Hukukunda İnsan Hakları ve Eşitlik (İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994), 212.

^[3]   Saffet Sancaklı, “Hz. Peygamber ve İnsan Hakları”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 3/2 (2003), 23; Fikriyât, https://www.fikriyat.com/İslâm/veda-hutbesi-ve-insan-haklari (03.02.2026); Tevhit Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları (İstanbul: Ravza Yayınları, 2017), 55-56.

^[4]   Yayla, İslâm Hukukunda İnsan Hakları ve Eşitlik, 229.

^[5]   Muhammed Hamidullah, Mecmûatü’l-vesâiki’s-siyâsiyye li’l-ahdi’n-nebevî ve’l-hilâfeti’r-râşide (Beyrut: Dâru’n-Nefais, 1983).

^[6]   Hacı Ahmet Özdemir, “Son Peygamber’in Son Mesajı Olarak Vedâ Hutbesi”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5/1 (2005), 100; Fikret Karaman, “İslâmî Tebliğin Evrenselliği ve Vedâ Hutbesi Üzerine Bir Değerlendirme”, Diyanet İlmî Dergi 30/3 (1994), 93.

^[7]   Muhammed Hamidullah, İslâm Peygamberi (İstanbul: İrfan Yayımcılık, 1995), 273.

^[8]   Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 91; Adnan Adıgüzel, “Vedâ Hutbesi’ndeki Temel Prensipler ve Kur’anî Temelleri”, Diyanet İlmî Dergi 52/3 (2016), 86.

^[9]   Bünyamin Erul, “Vedâ Hutbesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2012), 42/591; Ülfet Görgülü, “Vedâ Hutbesi Ekseninde Ailede Haklar ve Sorumluluklar”, Hz. Peygamber’ in Veda Haccı Hutbeleri Sempozyum Tebliğler, ed. Suat Mertoğlu(Ankara: DİB Yayınları, 2021), 338; Abdulkadir Karakuş, “Kur’an Perspektifinden Kadın”, eş-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 11/2 (2019), 851.

^[10] el-Mâide 5/3.

^[11] Hamidullah, İslâm Peygamberi, 273; Mehmet Soysaldı, “Vedâ Hutbesinde Evrensel İlkeler”, Hikmet Yurdu Düşünce - Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 11/21 (2018), 75-76; Musa Bilgiz, Kur’an’da İnsanlık Onuru (Ankara: Fecr Yayınları, 2012), 71.

^[12] Mehmet Görmez, “Vedâ Hutbesi Bir Vedâ Değil Bir Bedâdır”, Hz. Peygamber’in Vedâ Haccı Hutbeleri Sempozyum Tebliğler, ed. Suat Mertoğlu (Ankara: DİB Yayınları, 2021), 28.

^[13] Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 93.

^[14] Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 50.

^[15] Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları,54-57.

^[16] Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları,146.

^[17] Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 285.

^[18] Servet Armağan, İslâm Hukukunda Temel Hak ve Hürriyetler (Ankara: DİB Yayınları, 1996), 71; Yusuf Sayın, “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve İslâm”, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 26 (2015), 430; Recep Şentürk, “Farklı Dünya Medeniyetlerinde İnsan Hakları: İnsan Haklan Bildirgelerine Dayalı Karşılaştırmalı Bir İnceleme”, Kur’an ve Sünnete Göre Temel İnsan Hakları Tartışmalı İlmî Toplantı (İstanbul: Kur’an ve Tefsir Araştırmaları, 2014), 24.

^[19] İnsan Hakları Derneği (İHD), “İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi” İhd.org.tr/insan-haklari-evrensel-beyannamesi/ (Erişim 02/02/2026).

^[20] el-Hucurât 49/13.

^[21] Bardakoğlu, “Veda Hutbelerinde Hukuk”, 60.

^[22] Şentürk, “Farklı Dünya Medeniyetlerinde İnsan Hakları: İnsan Haklan Bildirgelerine Dayalı Karşılaştırmalı Bir İnceleme”, 24.

^[23] Muhammed b. İsâ b. Sevre et-Tirmizî, es-Sünen (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992), “Cihad”, 28; Ebü’l- Hüseyin b. Haccâc el-Kuşeyrî, el- Câmiu’s-sahîh, thk: Muhammed Fuad Abdülbâkî (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992), “Birr”, 32, “Kasâme”, 29-30, “Hacc”, 147; Muhammed Hamidullah, el-Vesâiki’s-siyâsiyye, 361.

^[24] Ebû İshak eş-Şâtıbî, el-Muvafâkat, çev. Mehmet Erdoğan (İstanbul: İz Yayıncılık, 1999), 2/9; Hayrettin Karaman. İslâm’da İnsan Hakları Din Vicdan ve Düşünce Hürriyeti (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2004), 68; Osman Şekerci, İnsan Hakları Alanında Temel Belgeler ve İslâm (İstanbul: Nûn Yayınları, 1996), 17.

^[25] Zekiyüddin Şa’ban, İslâm Hukuk İlminin Esasları, çev: İbrahim Kâfi Dönmez (Ankara: TDV Yayınları, 2020), 536; Abdullah Kahraman, Fıkıh Usulü (İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017), 391.

^[26] el-En’âm 6/151; el-İsrâ 17/33.

^[27] en-Nisâ 4/93.

^[28] el-İsrâ17/70.

^[29] el-Mâide5/32.

^[30] Sayın, “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve İslâm”, 430; Fahri Demir, İslâm Hukukunda Mülkiyet Hakkı ve Servet Dağılımı (Ankara: DİB Yayınları, 1988), 169; Yayla, İslâm Hukukunda İnsan Hakları ve Eşitlik, 57.

^[31] Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî el-Buhârî, el-Câmiü’s-sahîh (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992), “Diyât”, 6; Müslim, “Kasame”, 25-26.

^[32] Müslim, “İmân”, 175; Tirmizî, “Tıb”, 7.

^[33] Abdullah Demir, “İslâm’da İnsan Hakları”, Uluslararası Türk Hukuk Tarihi Kongresi, ed. Fethi Gedikli (İstanbul: Oniki Levha Yayıncılık, 2016), 517; Mehmet Şener, “Vedâ Hutbesinin İnsan Hakları Yönünden Kısaca Tahlili”, Doğu’da ve Batı’da İnsan Hakları (Ankara: TDV Yayınları, 1996), 126; Sancaklı, “Hz. Peygamber ve İnsan Hakları”, 29; Ülfet Görgülü, “Teknoloji Geliştiren İnsandan Teknolojinin Geliştirdiği İnsana-Genetik Müdahale ile İnsan Geliştirmeye Etik ve Fıkhî Bakış-” Diyanet İlmî Dergi 58/3 (2022), 1108-1109.

^[34] Abdülkerim Zeydan, el-Vecîz fî usûli’l-fıkh (Beyrut: Medresetü’r-Risale, 2019), 354; Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 226; Hasan Dam - Meryem Karataş, “Değerler Eğitimi Açısından Vedâ Hutbesinde İnsan Onuru”, Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (Eylül/2014), 55-56.

^[35] Ülfet Görgülü, “Din İşleri Yüksek Kurulunun Tıbbi Konulardaki Fetvalarına İlişkin Metodolojik Bir Değerlendirme”, Fıkıh ve Biyoetik İslâm Hukuku Bakımından Tıbbi Konularda Karar Verme Süreci - 2 (İstanbul: İsar Yayınları, 2021), 189, 190.

^[36] Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 227.

^[37] Muhammed Tahir b. Âşûr, İslâm Hukuk Felsefesi, çev. Mehmet Erdoğan - Vecdi Akyüz (İstanbul: Rağbet Yayınları, 2013), 226.

^[38] el-Mâide 5/ 45.

^[39] United Nations (UN), “BM Haberleri”, https://news.un.org/en/story/2023/10/1142827 (Erişim 17.03. 2026).

^[40] Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 231.

^[41] Buhârî, “Cihad”, 147-148; Ebû Davûd Süleymân b. el-Eş’as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî, es-Sünen (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992), “Cihad”, 90, 121.

^[42] et-Tekâsür 102/1-2.

^[43] Demir, “İslâm’da İnsan Hakları”, 524; Yayla, İslâm Hukukunda İnsan Hakları ve Eşitlik, 38.

^[44] Sayın, “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve İslâm”, 432.

^[45] el-Hucûrât 49/13.

^[46] Buhârî, “Ḥac”, 132;Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid el-Kazvînî İbn Mâce, es-Sünen (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992), “Menâsik”, 76, 84; Ebû Dâvûd, “Menâsik”, 56, 61.

^[47] en-Nisâ 4/1; el-En’âm 6/12.

^[48] Müslim “İmare”, 53; Ebû Dâvûd, “Edeb”, 121.

^[49] el-Hucurât49/10.

^[50] Buhârî, “İman”, 23.

^[51] Dam - Karataş, “Değerler Eğitimi Açısından Vedâ Hutbesinde İnsan Onuru”, 59.

^[52] Adıgüzel, “Vedâ Hutbesi’ndeki Temel Prensipler ve Kur’anî Temelleri”, 102.

^[53] Müslim, “Birr”, 55.

^[54] Hûd 11/18.

^[55] eş-Şûra 42/40.

^[56] el-Mâide5/8..

^[57] Hacı Mehmet Günay, “Muhammed Tâhir b. Âşûr’un Makâsıd Anlayışı”, Makâsıd ve İctihad (İstanbul: İFAV Yayınları, 2017), 431; Adıgüzel, “Vedâ Hutbesi’ndeki Temel Prensipler ve Kur’anî Temelleri”, 101; Yayla, İslâm Hukukunda İnsan Hakları ve Eşitlik,58.

^[58] el-Hucurât49/13.

^[59] Sayın, “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve İslâm”, 429.

^[60] Sancaklı, “Hz. Peygamber ve İnsan Hakları”, 35.

^[61] Emine Gümüş Böke, İslâm ve Kadın Araştırmaları, ed. Ülfet Görgülü - Ömer Menekşe (Ankara: İlahiyat Yayınları, 2025), 93.

^[62] İsa Kanik, “İnsan ve Kadın Hakları”, Kadın ve Aile, ed. Nur Çetin - Emine Şener (Ankara: Nobel Yayıncılık, 2021), 292.

^[63] UnWomen (UW) https://www.unwomen.org/(Erişim 17.03.2026); https://www.who.int/publications/i/item/9789240026681 28. 05.2026. 

^[64] Un Women (UW), https://www.unwomen.org (Erişim 17.03.2026)

^[65] Emine Gümüş Böke, “Câhiliye Döneminde Kadın”, Toplum, Din ve Kadın, ed. Emine Öztürk (Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022), 13-30; Ali Bardakoğlu, “Câhiliye Döneminde Kadın”, Sosyal Hayatta Kadın, ed. İsmail Kurt - Seyit Ali Tüz (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005), 13-20; Amr b. Bahr b. Mahbûb el-Kinânî el-Câhiz, el-Beyân ve’t-tebyîn (Beyrut: Dâru Mektebetü’l-Hilâl, 1423), 3/23.

^[66] Abdülkadir Karakuş, “Kur’an Perspektifinden Kadın”, eş-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 11/2 (2019), 851.

^[67] Ebû Dâvûd, “Nikâh”, 23. Hz. Peygamber’in kadınlarla istişare örnekleri için ayrıca bk. Recep Aslan, “İstişârenin Önemi ve Hz. Peygamber’in Uygulamalarından Örnekler”, Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2/1 (2014), 234-237.

^[68] Buhârî, “Ezan”, 162, “Îdeyn”, 15; Müslim, “Cum’a”, 50.

^[69] Ülfet Görgülü, “Kur’an ve Sünnet Perspektifinden Kadın”, İslâm Penceresinden Kadın (Ankara: DİB Yayınları, 2020), 25.

^[70] Stanley Lane-Poole, Le Koran Sa Poeste Et Ses Loıs (Paris: Ernest Leroux Yayınevi, 1882), 96.

^[71] İbn Mâce, “Menâsik”, 84; Mehmet Turan, Geçmişten Günümüze İnsan Hakları Bağlamında Vedâ Hutbesi (Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022), 111. 

^[72] Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr et-Taberȋ, Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk, haz. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim (Kahire: Daru’l-Maarif, 1967),3/150; Hamidullah, el-Vesâikü’s-siyâsiyye, 361; Adıgüzel, “Vedâ Hutbesi’ndeki Temel Prensipler ve Kur’anî Temelleri”, 94.

^[73] Adıgüzel, “Vedâ Hutbesi’ndeki Temel Prensipler ve Kur’anî Temelleri”, 98; Yayla, İslâm Hukukunda İnsan Hakları ve Eşitlik, 186; Recep Şentürk, İnsan Hakları ve İslâm (İstanbul: İz Yayıncılık, 2017), 141.

^[74] Dam - Karataş, “Değerler Eğitimi Açısından Vedâ Hutbesinde İnsan Onuru”, 69.

^[75] Ebû Davûd, “Nikâh”, 41.

^[76] en-Nisâ 4/1; el-Bakara 2/30, 31; el-A’râf 7/11; el-Hicr 15/26; Sâd 38/71.

^[77]  Ebû Davûd, “Taharet”, 94

^[78] Faruk Görgülü, “Kur’an’da Evliliğe İlişkin Bazı Temel İlkeler”, Kur’an’da Aile (İzmir: Tibyan Yayıncılık, 2012), 317-319.

^[79] Halil İbrahim Acar, İslâm Aile Hukuku (İstanbul: Ensar Yayınları, 2019), 20-21; Mehmet Selim Aslan, İslâm Aile Hukuku (Bursa: Emin Yayınları, 2015), 30.

^[80] el-Bakara 2/233.

^[81] Hayrettin Karaman, İslâm’ın Işığında Günün Meseleleri (İstanbul: Nesil Yayınevi, 1992), 321.

^[82] en-Nisâ 4/34, 35.

^[83] en-Nisâ 4/19.

^[84] en-Nisâ 4/21.

^[85] Görgülü, “Vedâ Hutbesi Ekseninde Ailede Haklar ve Sorumluluklar”, 338.

^[86] https://www.ihd.org.tr/insan-haklari-evrensel-beyannames/(Erişim 17.03.2026).

^[87] Abdurrahman Candan, “Aile İçi Problemlerin Giderilmesinde Hz. Peygamber’in Önerdiği Arabuluculuk Yöntemi”, Peygamberimiz ve Aile (Ankara: DİB Yayınları, 2021), 792, 797, 804, 807.

^[88] Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (HUAK) Resmî Gazete 28331 (22.06.2012), Kanun No. 6325, md.52/1.

^[89] İbn Âşûr, İslâm Hukuk Felsefesi, 227; Şentürk, İnsan Hakları ve İslâm, 141.

^[90] el-İsrâ,l7 /32.

^[91] Zeydan, el-Vecîz fî usûli’l-fıkh, 355; Acar, İslâm Aile Hukuku, 190; Görgülü, “Vedâ Hutbesi Ekseninde Ailede Haklar ve Sorumluluklar”, 347; Ömer Faruk Habergetiren, “İslâm Hukukunda Gözetilmesi Zorunlu Maslahatlar Çerçevesinde İnsan Onuru”, Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 3/1 (2019), 156-158.

^[92] İbrahim Bayraktar, “İslâm’ın İnsana Tanıdığı Bazı Temel Haklar ve Vedâ Hutbesi”, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (Erzurum: 1990), 261; Aslan, İslâm Aile Hukuku, 147.

^[93] Şa’ban, İslâm Hukuk İlminin Esasları, 536; Kahraman, Fıkıh Usulü, 391.

^[94] Müslim, “Nikâh”, 1.

^[95] Dam-Karataş, “Değerler Eğitimi Açısından Vedâ Hutbesinde İnsan Onuru”, 56.

^[96] Buhârî, “Meğâzî” 77; Müslim, “Îmân” 274, “Fiten” 100.

^[97] Buharî, “Feraiz” 29.

^[98] Bardakoğlu, “Veda Hutbelerinde Hukuk”, 69.

^[99] el-Mü’minûn 23/5; el-Meâric 70/29.

^[100] Hayat Hökelekli, “Irz”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları), 19/133.

^[101] Muhammed Sabır Fırat, Vedâ Hutbesinde Yer Alan İnsan Hakları (Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 125.

^[102] Buhârî, “Büyû”, 3; “Hudûd,” 23, “Ahkâm,” 29; İbn Mâce, “Nikâh”, 59.

^[103] el-İsrâ 17/32.

^[104] Nûr 24/30-31.

^[105] el-Bakara 2/187.

^[106] Görgülü, “Vedâ Hutbesi Ekseninde Ailede Haklar ve Sorumluluklar”, 338.

^[107] Ebû Dâvûd, “Menâsik”, 87; Şâtıbî, el-Muvâfakat, 2/9; Hökelekli, “Irz”, 19/133.

^[108] Sancaklı, “Hz. Peygamber ve İnsan Hakları”, 39.

^[109] Demir, “İslâm’da İnsan Hakları”, 532; Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 237.

^[110] Fatma Bayraktar Karahan, “Toplumsal Hayat ve Kadın”, İslâm Penceresinden Kadın, ed. Ülfet Görgülü (Ankara: DİB Yayınları, 2020), 111; Munafis Hodza, İslâm Hukukunun Tanıdığı İnsan Hakları Bağlamında Kosova Anayasasında Din ve Düşünce Özgürlüğü (Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017), 73.

^[111] en-Nisâ 4/32.

^[112] Abdülmecit Okçu, “İslâm’da Kadın Hakları, Değeri, Sosyal Konumu ve Sorunlar, Uluslararası İslâm ve Kadın Çalıştayı (Iğdır: Iğdır Üniversitesi Yayınları, 2018), 358; Gümüş Böke, İslâm ve Kadın Araştırmaları, 177.

^[113] Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 242.

^[114] Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 239.

^[115] Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 238.

^[116] Şâtıbî, el-Muvâfakat, 2/9; Zeydan, el-Vecîz fî usûli’l-fıkh, 355; Kahraman, Fıkıh Usulü, 391.

^[117] Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik İbn Hişâm, es-Sȋretü’n-nebeviyye li İbn Hişȃm (Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabi, 1990), 2/ 604-605.

^[118] Buhârî, “İlim”, 9.

^[119] Fırat, Vedâ Hutbesi’nde Yer Alan İnsan Hakları, 113.

^[120] Tirmizî, “Îmân”, 12.

^[121] İbn Âşûr, İslâm Hukuk Felsefesi, 227.

^[122] Şa’ban, İslâm Hukuk İlminin Esaslar, 536; Fırat, Vedâ Hutbesi’nde Yer Alan İnsan Hakları, 114.

^[123] el-Mâide 5/38.

^[124] Tirmizî, “Tefsîru’l-Kur’ân” 9; Ebû Dâvûd, “Menâsik”, 5.

^[125] Fırat, Vedâ Hutbesi’nde Yer Alan İnsan Hakları, 115.

^[126] en-Nisâ 4/29.

^[127] en-Necm 53/39-41.

^[128] Buhârî, “Buyû”, 15.

^[129] Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şuayb en-Nesâî, es-Sünen (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992), “Eymân”, 44.

^[130] İbn Mâce, “Ruhûn”, 4.

^[131] Sancaklı, “Hz. Peygamber ve İnsan Hakları”, 41.

^[132] İbn Hişam, es-Sîretü’n-nebeviyye, 3/250-252; Müslim, “Hac”, 147; Ebû Davûd, “Buyû”, 5.

^[133] Soysaldı, “Vedâ Hutbesinde Evrensel İlkeler”, 85.

^[134] Şentürk, “Farklı Dünya Medeniyetlerinde İnsan Hakları: İnsan Hakları Bildirgelerine Dayalı Karşılaştırmalı Bir İnceleme”, 37.

^[135] Fırat, Vedâ Hutbesi’nde Yer Alan İnsan Hakları, 116-117.

^[136] Âl-i İmrân 3/130.

^[137] el-Mâide 5/90-91.

^[138] el-Bakara 2/188.

^[139] el-Mâide 5/38.

^[140] Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili (İstanbul: Şura Yayınları, 1993), 2/510; Soysaldı, “Vedâ Hutbesinde Evrensel İlkeler”, 84-85.

^[141] en-Nisâ 4/5, 6.

^[142] Tirmizî, “Buyû”, 38; Ebû Dâvûd, “Buyû”, 79.

^[143] el-Bakara 2/282, 283; el-Mü’minûn 23/8.  

^[144] Âl-i İmrân 3/75.

^[145] en-Nisâ4/58; el-Enfâl 8/27; el-Mü’minûn 23/8; el-Meâric 70/32; Adıgüzel, “Vedâ Hutbesi’ndeki Temel Prensipler ve Kur’anî Temelleri”, 93.

^[146] Mehmet Soysaldı, “Kur’an’da Emanet Kavramı ve Bu Bağlamda Hz. Peygamber’in Örnek Oluşu”, Hz. Muhammed ve Toplumsal Güven (Ankara: TDV Yayınları, 2002), 141.

^[147] Buhârî, “İlim”, 2.

^[148] Soysaldı, “Vedâ Hutbesinde Evrensel İlkeler”, 84.

^[149] Tirmizî, “Buyû”, 38; Ebû Dâvûd, “Buyû”, 79.

^[150] Soysaldı, “Kur’an’da Emanet Kavramı ve Bu Bağlamda Hz. Peygamber’in Örnek Oluşu”, 142.

^[151] Turan, Geçmişten Günümüze İnsan Hakları Bağlamında Vedâ Hutbesi, 113.

^[152] Hüseyin Tekin Gökmenoğlu, İslâm’da Şahsiyet Hakları (Ankara: TDV Yayınları. 2005), 122; Fırat, Vedâ Hutbesi’nde Yer Alan İnsan Hakları, 129.

^[153] Turan, Geçmişten Günümüze İnsan Hakları Bağlamında Vedâ Hutbesi, 113.

^[154] Sayın, “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve İslâm”, 438.

^[155] Nûr 24/27-28; el-Ahzâb 33/53.

^[156] Yusuf Şen, “İslâm Hukuku Açısından Aile İçi Mahremiyetin İhlali ve Boşanmalara Etkisi”, Din Gelenek ve Ahlâk Bağlamında Mahremiyet Algıları Sempozyumu 27-29 Mart 2015, ed. Yavuz Ünal vd. (Ordu: Ordu İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016), 254.

^[157] Ebû Dâvûd, “Edeb”, 126.

^[158] Fırat, Vedâ Hutbesi’nde Yer Alan İnsan Hakları, 130.

^[159] Turan, Geçmişten Günümüze İnsan Hakları Bağlamında Vedâ Hutbesi, 114.

^[160] Buhârî, “Diyât”, 15.

^[161] Müslim, “Birr”, 28, 30.

^[162] Tirmizî,” Birr”, 19.

^[163] Fırat, Vedâ Hutbesi’nde Yer Alan İnsan Hakları, 130.

^[164] el-Hucurât 49/12.

^[165] Abdullah Kahraman, “Mahremiyetin Tanımı ve Sınırı”, Din Gelenek ve Ahlâk Bağlamında Mahremiyet Algıları Sempozyumu ed. Yavuz Ünal vd. (Ordu: Ordu İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016), 52.

^[166] Hıristiyanlıkta, Hz. Âdem ile Havvâ’nın cennette “yasak meyve”den yemek suretiyle işlediklerine ve nesilden nesile bütün insanlığa intikal ettiğine inanılan suç. Pavlus’a göre günah dünyaya Âdem vasıtasıyla girmiştir. Her insan Âdem’in suçundan bir miktar taşımakta ve bu suç nesilden nesile geçmektedir. Günay Tümer, “Asli Günah”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1991), 3/496; Şentürtk, “Farklı Dünya Medeniyetlerinde İnsan Hakları”, 23.

^[167] Şentürk, İnsan Hakları ve İslâm, 144; Dam - Karataş, “Değerler Eğitimi Açısından Vedâ Hutbesi’nde İnsan Onuru”, 61.

^[168] Tirmizî, “Tefsîru’l-Kur’ân”, 9.

^[169] Fırat, Vedâ Hutbesi’nde Yer Alan İnsan Hakları, 137; Bardakoğlu, “Vedâ Hutbelerinde Hukuk”, 61.

^[170] el-En’âm 6/164.

^[171] el-İsrâ 17/15.

^[172] Turan, Geçmişten Günümüze İnsan Hakları Bağlamında Vedâ Hutbesi, 112.

^[173] Yasin Aslan, “Uluslararası Ceza Divanı ve Kişisel Ceza Sorumluluğu”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi 73 (2007), 243.

^[174] Bardakoğlu, “Vedâ Hutbelerinde Hukuk”, 61.

^[175] Veysel Candan Canoğlu, “Anayasa M.38/7 Bağlamında Ceza Sorumluluğunun Şahsiliği İlkesinin Kabahatler ve Disiplin Suçlarında Uygulanabilirliği”, Suç ve Ceza Dergisi (1), 46.

^[176] el-Mâide 5/32; el-İsrâ 7/33; el-Furkân 25/68.

^[177] el-Bakara 2/179.

^[178] el-Bakara 2/178.

^[179] Adıgüzel, “Vedâ Hutbesi’ndeki Temel Prensipler ve Kur’anî Temelleri”, 90.

^[180] Buhârî, “Hac”, 132;Özdemir, “Son Peygamber’in Son Mesajı Olarak Vedâ Hutbesi”, 103.

^[181] Soysaldı, “Kur’an’da Emanet Kavramı ve Bu Bağlamda Hz. Peygamber’in Örnek Oluşu”, 87.

^[182] Fırat, Vedâ Hutbesi’nde Yer Alan İnsan Hakları, 101.

^[183] Şener, “Vedâ Hutbesi’nin İnsan Hakları Yönünden Kısaca Tahlili”, 127.

^[184] Ali Bardakoğlu, “Katil”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2022), 25/45-48.

^[185] Tirmizî, “Sıfatü’l-cenne”, 22.

^[186] Buhârî, “Rikâk”, 48; Müslim, “Kasâme”, 28.

^[187] Adıgüzel, “Vedâ Hutbesi’ndeki Temel Prensipler ve Kur’anî Temelleri”, 94.

^[188] Hodza, İslâm Hukukunun Tanıdığı İnsan Hakları Bağlamında Kosova Anayasasında Din ve Düşünce Özgürlüğü, 71.

^[189] Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed Taberânî, el-Mû’cemu’l-kebîr (Musul: Dar’u İhya’it-Türas’il-Arab, 1983), 19/175; Müslim, “Birr”, 115.

^[190] Turan, Geçmişten Günümüze İnsan Hakları Bağlamında Vedâ Hutbesi, 118.

^[191] Sayın, “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve İslâm”, 432-433.

^[192] Turan, Geçmişten Günümüze İnsan Hakları Bağlamında Vedâ Hutbesi, 118-119.

^[193] el-Burûc 85/10.

^[194] Buhârî, “İman”, 28.

^[195] Müslim, “Sayd”, 57.

^[196] Ayengin, İslâm ve İnsan Hakları, 232.