DİYANET İLMÎ DERGİ
ISSN: 1300-8498
e-ISSN: 2822-2261
Web: https://dergipark.org.tr/tr/pub/did
Boykot Döneminde Hz. Peygamber ve İlk Müslümanların Direnişi
Araştırma Makalesi
Tarih
Geliş Tarihi: 2 Şubat 2026 Kabul Tarihi: 22 Haziran 2026
Yazar: Hasan Telli
Doç. Dr.
Mersin Üniversitesi
İlahiyat Fakültesi
Mersin-Türkiye
Yazar Katkı Oranı: %100
https://ror.org/04nqdwb39
https://orcid.org/0000-0002-9142-7469
tellihasan@mersin.edu.tr
Atıf: Telli, Hasan. “Boykot Döneminde Hz. Peygamber ve İlk Müslümanların Direnişi”. Diyanet İlmî Dergi 62/2 (2026), 621-658.
https://doi.org/10.61304/did.1879669
Makale Bilgileri
Değerlendirme: Çift Taraflı Kör Hakemlik
İntihal: Benzerlik Taraması Yapıldı - intihal.net
Etik Beyan: Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu, yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.
Yapay Zekâ Kullanım Beyanı: Dil bilgisi düzenlemede ve İngilizceye çeviride ChatGPT yapay zeka aracından destek alınmıştır.
Etik Kurul Onayı: Bu makale için etik kurul onayı gerekmemektedir.
Etik Bildirim: ilmidergi@diyanet.gov.tr
Yazar Çıkar Çatışması Beyanı: Herhangi bir yazarla çıkar çatışması bulunmamaktadır.
Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır.
DIYANET SCIENTIFIC JOURNAL
ISSN: 1300-8498
e-ISSN: 2822-2261
Web: https://dergipark.org.tr/en/pub/did
The Resistance of the Prophet Muhammad and the Early Muslims During the Boycott Period
Research Article
History
Received: 2 February 2026 Accepted: 22 June 2026
Author: Hasan Telli
Assoc. Prof. Dr.
Mersin University
Faculty of Theology
Mersin-Türkiye
Author Contribution Rate: %100
https://ror.org/04nqdwb39
https://orcid.org/0000-0002-9142-7469
tellihasan@mersin.edu.tr
Citation: Telli, Hasan. “Boykot Döneminde Hz. Peygamber ve İlk Müslümanların Direnişi”. Diyanet İlmî Dergi 62/2 (2026), 621-658.
https://doi.org/10.61304/did.1879669
Article Information
Review: Double-blind
Plagiarism: Plagiarism check was performed - intihal.net
Ethical Statement: It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.
AI Use Statement: The ChatGPT artificial intelligence tool was used for grammatical editing and English translation.
Ethics Committee Approval: This article does not require ethics committee approval.
Complaints: ilmidergi@diyanet.gov.tr
Authors Conflict of Interest Statement: There is no conflict of interest with any author.
This article is published under the CC BY-NC 4.0 licence
Boykot Döneminde Hz. Peygamber ve İlk Müslümanların Direnişi
Öz
Bu çalışma, Mekke döneminde müşriklerin Hz. Peygamber’i ve onu himaye eden Hâşimoğulları ile Muttaliboğulları’na yönelik uyguladıkları boykot ve sosyal tecrit politikasını Kur’an âyetleri ve klasik İslâm tarihi kaynakları ışığında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; Kur’an âyetleri, siyer ve erken dönem tarih literatüründe yer alan rivayetler tarihsel-bağlamsal ve analitik bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Çalışmada boykot kararına giden süreç, bu kararın dinî, ekonomik, siyasal ve sosyolojik sebepleri, boykotun geleneksel kabile hukuku içindeki yeri, boykot sürecinde Şi‘b bölgesinde yaşanan hayat şartları, bu dönemde nâzil olan sûre ve âyetlerin içerik analizi ile boykotun sona ermesine yol açan gelişmeler ele alınmıştır. Araştırma bulguları, boykotun yalnızca dinî bir muhalefetin sonucu olmadığını; aynı zamanda Mekke aristokrasisinin siyasal otoritesini, ekonomik çıkarlarını ve toplumsal hiyerarşisini korumaya yönelik çok boyutlu bir baskı mekanizması olarak uygulandığını göstermektedir. Boykot sürecinde uygulanan ticari, sosyal ve evlilik ilişkilerini kesmeye yönelik yaptırımların, Hâşimoğulları ve Muttaliboğulları’nı ağır insani şartlar altında yaşamaya zorladığı anlaşılmaktadır. Bununla birlikte söz konusu baskının Hz. Peygamber ve yakın çevresinin direncini zayıflatmadığı; aksine kabile dayanışmasını güçlendirdiği ve İslâm davetine olan bağlılığı pekiştirdiği tespit edilmiştir. Ayrıca boykot döneminde nâzil olan sûre ve âyetlerin, yaşanan baskı ve tecridi yalnızca tarihsel bir hadise olarak değil, aynı zamanda ahlâkî, toplumsal ve teolojik boyutlarıyla değerlendirmeye imkân sunduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Anahtar Kelimeler: İslam Tarihi, Hz. Peygamber, Mekke Dönemi, Şi‘bü Ebî Tâlib, Boykot, Ambargo.
The Resistance of the Prophet Muhammad and the Early Muslims During the Boycott Period
Abstract
This study examines the boycott and social isolation imposed by the Meccan polytheists on the Prophet Muhammad and the clans of Banū Hāshim and Banū al-Muṭṭalib, who protected him, during the Meccan period, in light of Qur’anic verses and classical Islamic historical sources. The research adopts a qualitative method; Qur’anic verses and reports found in the sīrah and historical literature are evaluated through a historical-contextual and analytical approach. The study addresses the process leading to the boycott decision, its causes, its traditional and sociological foundations, life during the boycott, an analysis of the sūrahs/verses revealed in this period, and the lifting of the boycott. The findings demonstrate that the boycott was not merely the result of religious opposition but was also implemented as a multidimensional mechanism of pressure aimed at preserving political power, economic interests, and social hierarchy. Furthermore, it is determined that the severe humanitarian conditions experienced during the boycott did not weaken the resolve of the Prophet and his close circle; on the contrary, they strengthened tribal solidarity, reinforced determination in conveying the message, and failed to produce the outcome intended by the polytheists. It is concluded that the sūrahs and verses revealed during the boycott period allow the pressure and isolation experienced by the Muslims to be understood not merely as a historical event, but also in their moral and theological dimensions.
Keywords: Islamic History, Prophet Muhammad, Meccan Period, Shiʿb Abī Ṭālib, Boycott, Embargo.
Summary
This study examines, within an analytical framework, the systematic boycott and social isolation imposed by the Meccan polytheists on Prophet Muhammad (pbuh) and the clans of Banu Hashim and Banu Muttalib who protected him. Drawing on classical Islamic sources, the sira literature, and Quranic exegesis, this research approaches the boycott not merely as a historical event but as a multi-dimensional strategy encompassing religious, economic, political, and social aspects. The central thesis of the study is that although the boycott aimed to eliminate the Islamic call, the polytheists ultimately failed; instead, it reinforced the Prophet’s leadership within the clan and among Muslims, strengthened solidarity, and increased moral resilience.
The decision to impose the boycott came after a series of unsuccessful attempts by the Quraysh leadership to stop the spread of Islam. Initially, the Meccan elite sought to discredit the Prophet by labelling him a poet, a sorcerer, or mentally unstable; they also offered him wealth, status, and power in exchange for abandoning his mission. However, these efforts proved ineffective, particularly as influential figures such as Hamza ibn Abd al-Muttalib and Umar ibn al-Khattab accepted Islam, demonstrating that the movement was gaining strength. In addition, the migration of some Muslims to Abyssinia indicated that Islam was beginning to receive support not only locally but also internationally.
As Islam continued to grow, the Quraysh perceived it as a serious threat to the established religious and economic order of Mecca. This order was based on tribal authority, idolatry, and pilgrimage-centered trade. The immediate cause of the boycott was Abu Talib’s firm refusal to surrender the Prophet despite increasing pressure. Following failed assassination attempts and negotiations, the Quraysh shifted from individual persecution to a policy of collective punishment. In doing so, they expanded the traditional practice of social ostracism to include all clans that refused to withdraw their protection of the Prophet.
The boycott was formalized through a written document reportedly hung inside the Kaaba, which prohibited marriage, trade, and all forms of social interaction with the targeted clans. As a result, members of Banu Hashim and Banu Muttalib withdrew to the valley of Shi‘b Abi Talib. During this period, which lasted approximately three years, they endured severe hardships: food supplies were restricted, merchants were pressured to raise prices, and widespread famine ensued. Historical accounts describe the cries of starving children echoing throughout Mecca and people being forced to survive by eating leaves and similar materials. Despite these harsh conditions, the boycott period revealed a remarkable example of resistance and solidarity within the besieged community. Khadija devoted all her wealth to sustaining the group. Moreover, due to tribal ties and a sense of honor, some non-Muslim members of the clans chose to endure these hardships rather than abandon the Prophet. This not only strengthened internal solidarity but also exposed the contradictions of the Quraysh, who violated their own principles of kinship and social responsibility.
An important aspect of the study is the analysis of the Quranic verses revealed during the years of the boycott. Surahs such as Al-Mu’min, Fussilat, Ash-Shura, Az-Zukhruf, Ad-Dukhan, and Al-Jathiya are examined in this context, focusing on how these verses helped believers make sense of their suffering. These revelations linked the Muslim’s hardships with the experiences of earlier prophets such as Noah and Moses, emphasizing that such trials are a natural part of the prophetic mission. At the same time, they conveyed the message that truth would ultimately prevail, thereby providing moral support and hope to the believers.
The Quran also criticized the polytheists’ attempts to silence it. Their efforts to suppress the truth through noise and propaganda can be interpreted as a form of “information embargo.” In contrast, the Quran emphasized the enduring and unchanging nature of divine truth. During this period, the concept of “active patience” was highlighted, encouraging believers to respond to evil with good. This ethical approach prevented the community from resorting to violence and enabled them to maintain moral superiority even under extreme conditions.
The end of the boycott resulted from both symbolic and social developments. According to reports, the Prophet informed Abu Talib that the boycott document had been consumed by an insect, leaving only the name of God. This event undermined the legitimacy of the boycott. At the same time, some Meccans, disturbed by the suffering of their relatives, took action to abolish the practice. As a result, the boycott came to an end, and the clans were reintegrated into Meccan society.
In conclusion, the boycott is considered a turning point in Islamic history. Although it caused great sufferi
Giriş
İslâm tarihinin Mekke dönemine ait hadiseleri arasında yer alan boykot uygulaması, Hz. Peygamber’e (s.a.s.) ve onu himaye eden yakın akrabalarına yönelik geliştirilen en sistemli ve kolektif baskı biçimlerinden biri olarak dikkat çekmektedir. Mekkeli müşriklerin, Hâşimoğulları ve Muttaliboğulları’na karşı uyguladıkları bu sosyal baskı ve tecrit politikası, modern literatürde “boykot”, “ambargo”, “sosyal dışlanma” ve “muhasara” gibi kavramlarla ifade edilirken; klasik İslâm kaynaklarında “sahîfe”, “şi‘b”, “muhasara” ve “ilişkilerin kesilmesi” gibi terimlerle aktarılmaktadır.[1] Her ne kadar Kur’an’da boykot kavramı doğrudan yer almasa da, müminlerin maruz kaldığı sosyal baskı, dışlanma ve tehditlere dair âyetler,[2] bu uygulamanın zihni, ahlâkî ve toplumsal arka planını anlamaya imkân sunmaktadır.
Boykot hadisesi, İslâm’ın Mekke toplumunda giderek görünürlük kazandığı, Hz. Peygamber’in tebliğinin yalnızca dinî alanda değil, aynı zamanda siyasal, ekonomik ve sosyal yapıda köklü dönüşümler doğurmaya başladığı bir dönemde gerçekleşmiştir. Mekke’nin kabile temelli oligarşik yapısı, Kureyş aristokrasisinin dinî ve ekonomik ayrıcalıkları, kabile ittifakları ve rekabetleri ile birleşerek İslâm’a karşı çok katmanlı bir direniş üretmiştir. Bu bağlamda boykot, yalnızca Hz. Peygamber’i susturmaya yönelik bir girişim değil; mevcut güç dengelerini, ekonomik çıkarları ve toplumsal hiyerarşiyi muhafaza etmeye yönelik kolektif bir baskı mekanizması olarak değerlendirilmelidir.
İslâm tarih yazıcılığında boykot hadisesi çoğunlukla kronolojik bir anlatım ve rivayet merkezli bir yaklaşım çerçevesinde ele alınmış; olayın arka planında yer alan sosyopolitik dinamikler, kabile yapıları ve Kur’an’ın bu sürece ilişkin sunduğu perspektifler ise sınırlı düzeyde incelenmiştir. Konuya dair yapılan bazı çalışmalarda boykot olayı farklı açılardan değerlendirilmiştir. Nitekim Kılıç, boykota dair müstakil çalışmasında meseleyi İslâm tarihi kaynakları temelinde ele almıştır. Şenyayla yüksek lisans tezinde boykot öncesi süreç ile olayın sebep ve sonuçlarını incelemiştir. Yaprakdal, boykotun tarihsel sürecini ele alarak konuya ilişkin bazı yanlış algılara dikkat çekmiş ve meselenin algılar üzerinden değil, olgular üzerinden değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Balıkçı da çalışmasında boykotun sebepleri, alınan kararlar, karar verici aktörler, boykotun süresi ve sona ermesi gibi hususları incelemiştir. Bunun yanı sıra boykot hadisesine dair farklı yönleri ele alan çeşitli çalışmalar da yapılmıştır. Ancak bu çalışmaların önemli bir kısmı boykot hadisesini ağırlıklı olarak İslâm tarihi kaynakları çerçevesinde değerlendirmiş, bu süreçte nâzil olan âyetlerin olayla ilişkisini ise sınırlı ölçüde ele almıştır. Sipahioğlu’nun çalışması ise konuyu daha çok tefsir perspektifinden incelemiştir.[3] Oysa boykot hadisesi yalnızca tarihsel bir olay olarak değil, erken dönem İslâm toplumunun karşı karşıya kaldığı kurumsal baskı biçimlerini, direniş stratejilerini ve inanç temelli dayanışma pratiklerini anlamak bakımından da önemli veriler sunmaktadır. Bu çalışma, Mekke döneminde müşriklerin Hz. Peygamber ve onu himaye eden Hâşimoğulları ile Muttaliboğulları’na uyguladıkları boykotu, Kur’an âyetleri ile klasik siyer ve tarih kaynakları ışığında analitik bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede boykot kararına giden süreç, kararın temel sebepleri, boykot süresince yaşanan insani ve toplumsal tecrübeler ile bu dönemde nâzil olan âyetlerin söz konusu gelişmelerle ilişkisi ele alınmaktadır. Çalışmanın temel iddiası, boykotun müşriklerin hedeflediği sonucu doğurmadığı; aksine Hz. Peygamber’in tebliğ kararlılığını, kabile dayanışmasını ve müminlerin direncini güçlendiren bir sürece dönüşmüş olduğudur.
1. Boykot Kararına Götüren Kritik Süreç: İslâm Davetini Engelleme Çabası
Boykot müşriklerin ilk anda aldıkları bir karar değildi. Aksine bu karar, Hz. Peygamber’in davet faaliyetlerini durdurmaya yönelik denenen ve başarısız olan çok sayıda yöntemin ardından gündeme gelmişti. Bu karara götüren süreci kısaca hatırlatmak gerekirse Hz. Muhammed (s.a.s.), peygamberliğinin ilk üç yılında davetini gizliden yaptı.[4] “Yakın akrabalarını uyar.”[5] âyeti indirilince Safa tepesine çıkıp Mekkelileri İslâm’a girmeye çağırarak açıktan davete başladı. Müslümanların sayısı git gide artıyordu. Ebû Cehil (ö. 2/624), Ebû Leheb (ö. 2/624), Velid b. Muğîre (ö. 1/622), Esved b. Abdüyeğûs (ö. ?), Ümeyye b. Halef (ö. 2/624), Übey b. Halef (ö. 3/625),Nadr b. Hâris (ö. 2/624), Ukbe b. Ebû Mu‘ayt (ö. 2/624), Âs b. Vâil (ö. 622) gibi müşriklerin önde gelenleri ise Hz. Peygamber’e şiddetle karşı çıktılar ve onu davetten vazgeçirmek için çeşitli yöntemler denediler.[6] Ona, kezzab (yalancı), ebter (soyu kesik), şair, kâhin ve mecnun gibi çeşitli iftira ve yaftalarda bulunarak psikolojik şiddet uyguladılar ve aleyhinde propaganda yaptılar.[7] Onunla ve müminlerle alay ettiler.[8] Bundan sonuç alamayınca da Hz. Peygamber’e ve iman edenlere eziyet ve işkence etmeye başladılar.[9] Davetten vazgeçmesi için Hz. Peygamber’e Mekke başkanlığını, zenginlik ve kadın teklif ettiler. Hz. Peygamber bunların hepsini reddetti.[10] Davetin önüne geçmek için Mekke’ye dışardan gelenlerin Hz. Peygamber ile görüşmesini engellemeye çalıştılar, bunun için ekipler kurdular ve onun aleyhinde ön yargı oluşturacak iftiralarda bulundular.[11] “Biz senin ibadet ettiğine ibadet edelim, sen de bizim ibadet ettiğimiz putlara tap.”[12] diyerek dinlerini birleştirmelerini teklif ettiler. Bu tekliflerini reddeden Kâfirûn Sûresi indirildi.[13]
Mekke müşrikleri, Hz. Peygamber’e yönelik muhalefetlerini yalnızca şahsına yöneltmekle sınırlı tutmadılar, aynı zamanda ona indirilen Kur’ân-ı Kerîm’e karşı da çeşitli itiraz ve eleştiriler ileri sürdüler. Kur’an’ı ilâhî bir vahiy ve hak kitap olarak kabul etmeyen müşrikler,[14] onun Hz. Muhammed (s.a.s.) tarafından uydurulduğunu iddia ettiler; [15] içeriğini “öncekilerin masalları” olarak nitelendirdiler[16] ve Kur’an’ı büyü[17] veya şeytanî bir telkin[18] olarak tasvir ettiler. Bu bağlamda, vahyin kaynağını ilâhî olmaktan uzaklaştırmaya yönelik söylemler geliştirdiler. Müşriklerin ileri sürdükleri bir diğer itiraz, Kur’an’ın yazılı bir kitap (münteşer suhuf) halinde[19] ve tek seferde topluca[20] indirilmemiş olmasıdır. Onlara göre, eğer Kur’an gerçekten ilâhî bir mesaj olsaydı, baştan sona yazılı bir metin olarak ve bir defada indirilmesi gerekirdi. Ayrıca Kur’an’ın hayır ve hak içeren bir mesaj olması durumunda, onu ilk kabul edeceklerin kendileri olacağını ileri sürerek[21] vahyin meşruiyetini sorguladılar. Bunun yanı sıra müşrikler, Hz. Peygamber’den kendi arzularına ve beklentilerine uygun âyetler getirmesini talep ettiler;[22] vahyin içeriğini beşerî taleplere göre şekillendirmeye çalıştılar. Kur’an karşısındaki bu tutumlarını ise kalplerinin ona kapalı ve kulaklarının tıkalı olduğu[23] şeklindeki ifadelerle gerekçelendirdiler. Ayrıca vahyin Hz. Muhammed’e (s.a.s.) değil, kendilerince daha itibarlı ve üstün gördükleri Velîd b. Mugîre (ö. 1/622), Utbe b. Rebîa (ö. 2/624), Habîb b. Amr es-Sekafî (ö. ?) veya Ebû Mes‘ûd es-Sekafî (ö. ?) gibi şahsiyetlere indirilmesi gerektiğini savundular.[24] Müşrikler, Kur’an’ın ilâhî bir vahiy olmayıp Hz. Peygamber’e bir insan tarafından öğretildiğini ileri sürerek,[25] vahyin kaynağını tamamen beşerî bir zemine indirgeme çabası içine girdiler.[26] Bu iddialar, Mekke müşriklerinin Kur’an karşısındaki inkârcı ve reddiyeci tutumlarının temel argümanlarını yansıtmaktadır.
Müşrikler ne yaptıysa Hz. Peygamber’i ve müminleri İslâm’dan ve davetten vazgeçiremediler. Akabinde baskılarını artırmak amacıyla yeni bir yöntem olarak boykota başvurdular.
Müşriklerin boykot kararından hemen önce Hz. Peygamber’e karşı bir saldırı gerçekleşti. Hz. Peygamber bir gün Kâbe’de namaz kılıyordu. Müşriklerin önde gelenlerinden Ukbe b. Ebû Mu‘ayt geldi ve elbisesini Hz. Peygamber’in boynuna doladı. Boğazını öyle sıktırmıştı ki nefes almakta zorlanan Hz. Peygamber yere düştü. Neredeyse Hz. Peygamber’i öldürüyordu. Bu hadiseyi gören insanlar bağrışmaya başladı. Sesleri duyan Hz. Ebû Bekir koşarak geldi ve “Rabbim Allah’tır, dediği için bir adamı öldürecek misiniz?” diyerek Hz. Peygamber’i Ukbe’nin elinden kurtardı.[27] İbn Hibbân (ö. 354/965), Ukbe b. Ebû Mu‘ayt’ın bu saldırısını ayrıntılı şekilde aktarmakta; olayın ardından Ebû Cehil ve Utbe b. Rebîa’nın Hz. Peygamber’le yaptıkları konuşmalara da yer vermektedir. Akabinde ise “Allah, Ömer b. Hattâb’ın hidayetini istedi” ifadesiyle Hz. Ömer’in Müslüman oluşunu anlatmaktadır.[28] İbn Hişâm (ö. 218/833) ve İbnü’l-Esîr (ö. 630/1233) gibi tarihçiler boykot hadisesinin Hz. Ömer’in İslâm’a girişinden sonra gerçekleştiğini ifade etmişlerdir.[29] Bu rivayetler incelendiğinde Hz. Peygamber’e yapılan söz konusu saldırının boykot hadisesinden önce gerçekleştiği açıkça anlaşılmaktadır.
Boykot öncesinde yaşanan bireysel manadaki bu suikast girişimi, Hz. Peygamber’in can güvenliğinin risk altında olduğunu gösteriyordu. Bu durum, bir taraftan müşriklerde Hz. Peygamber’in öldürülebilmesinin mümkün olduğu kanaatinin ve cesaretinin oluşmasına; diğer taraftan da Haşimoğulları ve Muttaliboğulları’nın Ebû Tâlib Mahallesi’nde onu koruma altına almasının gerekliliğine zemin hazırlamıştı.
2. Boykotun Temel Nedenleri
Müşriklerin boykot kararı, dinî, ekonomik, siyasî, sosyolojik ve kabilevi boyutları bulunan çok yönlü nedenlere dayanmaktadır. Bu nedenleri birkaç başlık altında ele almak mümkündür.
2.1. Mekke’deki Kökleşmiş Oligarşik Yapıyı Koruma Çabası
Hz. Peygamber’in risâletinin başladığı Mekke dönemi, merkezî bir devlet yapısının bulunmadığı; siyasal, ekonomik ve dinî otoritenin Kureyş aristokrasisinin sınırlı bir zümresinde yoğunlaştığı kabile temelli oligarşik bir şehir yapısını yansıtmaktadır. Mekke’de yönetim, Kureyş’in ileri gelen aileleri (eşraf/mele’) arasında paylaşılmış; şehirle ilgili temel kararlar daha çok bu ailelerin temsil edildiği Dârünnedve adlı mecliste alınmıştır.[30] Bu yapı, sosyal hiyerarşiyi ve aristokratik ayrıcalıkları korumaya yönelik bir düzen üretmiş, geleneksel güç dengelerinin sorgulanmasına kapalı bir sistem oluşturmuştur.
Hz. Peygamber’in tevhid merkezli daveti, bu yerleşik düzenle erken dönemde ciddi bir gerilim ve çatışma alanı meydana getirmiştir. Mekke müşriklerinin Hz. Peygamber’e karşı geliştirdikleri muhalefet, yalnızca inanç farklılığıyla olmamış; dinî, ekonomik, siyasal, sosyolojik ve psikolojik boyutları bulunan çok katmanlı bir direnç olarak ortaya çıkmıştır. Zira Kur’an’ın temel mesajı olan tevhid, Mekke toplumunun putlara dayalı inanç sistemini ve “atalar dini”ni açık biçimde reddetmiştir.[31] Bu durum müşrikler açısından kutsal kabul edilen düzenin meşruiyetini sarsan bir başkaldırı anlamı taşımıştır. Müşriklerin, “Biz atalarımızı bir yol üzerinde bulduk ve biz onların izinden gidiyoruz.”[32] şeklindeki savunmaları, bu direncin geleneksel ve muhafazakâr karakterini açıkça ortaya koymaktadır. Ayrıca Kur’an, kâhinlik, arrâflık ve put hizmetleri gibi dinî otoriteleri geçersiz kılarak müşrik elitin dinî alandaki nüfuzunu ortadan kaldırmaya yönelik bir anlayış getirmiştir. Nitekim müşrikler masal, şiir, kehanet ve delilik gibi çeşitli söylemlerle vahyin ilâhî kaynağını inkâr etmeye ve yeni mesajı itibarsızlaştırmaya çalışmışlardır.[33] Bu söylemleri, esasen mevcut dinî otoritelerini korumaya yönelik bir savunma refleksi olarak okunmalıdır.
Mekke ekonomisinin Kâbe, hac, panayırlar ve put ziyaretleri üzerine kurulmuş olması,[34] Hz. Peygamber’in tevhid çağrısının ekonomik sonuçlar doğuracağı yönündeki kaygıları artırmıştır. Müşriklerin, “İlâhlarımızı bir tek ilâh mı yaptı? Bu gerçekten şaşılacak bir şeydir”[35] şeklindeki itirazları, zahiren dinî bir reddiye gibi görünse de arka planda ekonomik çıkarların zarar göreceği endişesini yansıtmaktadır. Kur’an’da servet ve güçle övünen Mekke elitlerinin eleştirilmesi,[36] bu sınıfın İslâm’a karşı mesafeli duruşunu daha da sertleştirmiştir.
Hz. Peygamber’in mesajı, sosyal yapı açısından da köklü dönüşümler öngörmekteydi. Kur’an’ın insan onuru, eşitlik ve adalet vurgusu,[37] soylu-köle, zengin-fakir ayrımına dayalı Mekke toplum yapısını temelden sarsmıştır. Yetimi koruma, yoksulu gözetme ve sosyal sorumluluk ilkeleri,[38] Mekke aristokrasisinin sınırsız servet birikimini ahlâkî bakımdan sorgulayan bir içerik taşımıştır. Köleler, kadınlar ve mevlâlar gibi toplumun alt tabakalarında yer alan bireylerin İslâm etrafında görünürlük kazanması,[39] müşrik elitler açısından mevcut sosyal hiyerarşinin çözülmesi tehdidini doğurmuştur. Buna ek olarak Kur’an’ın, kendilerini seçkin ve dokunulmaz gören müşrik ileri gelenleri “istikbâr” ile nitelendirmesi ve onları ahiret azabıyla uyarması,[40] bu kesimde güçlü bir psikolojik karşıtlık üretmiştir. Nitekim müşrikler, “Bu Kur’an iki şehirden büyük bir adama indirilseydi ya!”[41] diyerek vahyin sosyal statüye uygun düşmediğini ileri sürmüşlerdir.
Bu çok boyutlu tehdit algısı karşısında Mekke müşrikleri, Hz. Peygamber’e yönelik muhalefetlerini giderek sertleştirmiştir. Kur’an’da, müminlerin alay, tehdit ve baskıya maruz kaldıkları açıkça ifade edilmektedir.[42] Başlangıçta sözlü reddiye ve propaganda ile sınırlı kalan bu karşı koyuş, zamanla fiziki şiddete, ardından sistematik sosyal baskı ve tecrit uygulamalarına dönüşmüştür. Bu sürecin en belirgin aşaması ise Hz. Peygamber’i himaye eden yakın akrabalarına yönelik uygulanan boykot olmuştur.
2.2. Kabile İttifakı ve Rekabetinden İstifade
Hz. Peygamber’in büyük dedesi Hâşim döneminde Mekke’deki kabile yapısı belirgin bir siyasal bölünmeye sahne olmuştur. Bu süreçte Mekke kabileleri önce Mutayyebûn ve Ahlâf olmak üzere iki ana gruba ayrılmış, ardından Mutayyebûn içerisinde yer alan Abdümenâfoğulları kendi içinde bölünerek karşıt kamplar hâline gelmiştir. Bu çerçevede Hâşimoğulları ve Muttaliboğulları bir tarafta yer alırken, Abdüşems, Ümeyye ve Nevfeloğulları diğer tarafta konumlanmıştır.[43] Böylece Hz. Peygamber’in mensup olduğu Hâşimoğulları ile onları destekleyen Muttaliboğulları, Mekke’de Ahlâf grubu ile Abdüşems-Ümeyyeoğulları ve Nevfeloğulları’nın oluşturduğu blokun karşısında yer almıştır.
Şekil 1: Mekke’deki Bloklaşma
Söz konusu siyasal bölünmüşlük ve kabileler arası rekabet, Hz. Peygamber döneminde de varlığını sürdürmüş; özellikle boykot yıllarında daha sert ve açık bir biçimde tezahür etmiştir. Nitekim Ahlâf grubu ile Abdüşems-Ümeyyeoğulları, İslâm karşıtlığı temelinde birleşerek Hz. Peygamber’i himaye eden Hâşimoğulları ve Muttaliboğulları’na yönelik boykot kararını kolaylıkla alabilmişlerdir. Bu durum, kabile dayanışmasının dinî muhalefetle birleşerek kurumsal bir baskı aracına dönüştüğünü göstermektedir.
Ahlâf grubunun önde gelen unsurlarından biri olan Mahzûmoğulları ve bu kabilenin lideri Ebû Cehil, boykot sürecinde belirleyici bir rol üstlenmiştir.[44] Ebû Cehil, peygamberin Hâşimoğulları’ndan çıkmasını kendisi ve kabilesi adına bir itibar kaybı olarak değerlendirmiş ve bu algıyla boykotun fikrî ve siyasî öncüleri arasında yer almıştır.
2.3. İslâm’ın Güçlenmesi ve Uluslararası Bir Boyut Kazanması
Hz. Hamza ve Hz. Ömer’in Müslüman oluşu ile Habeşistan hicreti, İslâm’ın yalnızca Mekke içi bir hareket olmadığını ve uluslararası bir boyut kazandığını göstermiştir. Özellikle Necaşî’nin Müslüman muhacirleri teslim etmeyi reddetmesi, müşriklerin uluslararası itibar ve ticari ilişkilerinin zarar görebileceği endişesini doğurmuştur. Bu durum, boykot kararının alınmasında önemli bir kırılma noktası olmuştur. İbn Hişâm boykotun nedenlerini sıralarken İslâm’ın yayılmasına, Hz. Hamza’nın ve Hz. Ömer’in Müslüman olmasına özel bir vurgu yapmıştır.[45] İslâm tarihçileri, Necaşi’nin Habeşistan’a sığınan Müslümanları Kureyşlilere teslim etmemesini boykotun önemli nedenleri arasında zikretmişlerdir.[46] Mekkeli müşriklerin zulüm ve eziyetlerinden bunalan ve bir çare olarak Habeşistan’a göç eden Müslümanları geri getirmek için müşrikler, Habeşistan’a bir heyet göndermiştir. Giden heyet Habeş kralı ile görüşme yapmış, tarafları dinleyen kral, Müslümanları teslim etmeyi reddetmiştir. Heyetin Habeşistan’dan eli boş dönmesi ve muhacirlerin burada huzur içinde yaşamaları müşriklerin öfkelenmesine neden olmuştur.[47] Bu da Müslümanlar aleyhine yeni kararlar almalarına sebebiyet vermiştir. Müşrikler, Müslümanların Habeşistan’da tutunmasını, hem dinî bakımdan kendi inanç sistemlerine yönelik bir meydan okuma hem de Habeşistan ile sürdürdükleri ticari ve ekonomik ilişkilerin zarar görebileceği endişesi nedeniyle, kendileri açısından ciddi bir tehdit ve risk olarak değerlendirmişlerdir. Habeşistan’a hicret muhacirlerin durumunu kısmen iyileştirmiştir ancak Mekke’de Müslümanların sayısı azaldığı için Hz. Peygamber’in daha savunmasız bir hale gelmesine neden olmuştur. Bu da müşriklerin Hz. Peygamber’i öldürme kararı almalarını cesaretlendirmiş, hızlandırmış ve boykot kararı almalarını kolaylaştırmıştır.
2.4. Hz. Peygamber’i Öldürme Kararı ve Ebû Tâlib’in Tavizsiz Himayesi
Boykotun en önemli nedenlerinden biri de müşriklerin, Hz. Peygamber’i ortadan kaldırma yönünde karar almaları, bu doğrultuda Ebû Tâlib’den (ö. 620) onu kendilerine teslim etmesini talep etmeleri ve onun da bunu reddetmesi hadisesidir. İbn Sa‘d’ın (ö. 230/843) nakline göre Ukbe b. Ebû Mu’ayt ve Ebû Süfyân’ın (ö. 31/651-52) da yer aldığı müşriklerin önde gelenlerden bir heyet Ebû Tâlib’e geldi. Yanlarında Velîd b. Muğîre’nin genç oğlu Umâre’yi de getirmişlerdi. Ebû Tâlib’e bir teklifte bulundular. Yeğeni Hz. Muhammed’i (s.a.s.) kendilerine teslim etmesini, karşılığında Umâre’yi evlatlık olarak almasını istediler. Akabinde Hz. Muhammed’i (s.a.s.) öldüreceklerini belirttiler.[48] Ebû Tâlib bunu şiddetle reddetti ve onlara şunu söyledi: “Bana ne kadar da kötü bir teklifte bulunuyorsunuz! Size yeğenimi vereceğim, onu öldüreceksiniz; ben de sizin oğlunuzu evlatlık alıp besleyeceğim. Hayret bir şey! Kararlılık ve akrabayı gözetmek bunu reddeder.”[49] Bu görüşme esnasında Hz. Peygamber de onları “Lâ ilâhe illallah” demeye davet etti. Bunu kabul etmeyen müşrikler “Biz asla ona (kelime-i tevhide) dönmeyeceğiz. Ona suikast yapılmasından daha hayırlı bir şey olamaz.” dediler.[50] Ebû Tâlib ile görüşmeden bir sonuç alamayacağını anlayan Kureyşliler, Abdülmuttaliboğulları’na düşman olduklarını ilan ettiler ve Hz. Peygamber’i alenen veya gizlice öldürmeye yemin ettiler.[51] Ebû Tâlib, müşriklerin bu tutumu üzerine şöyle bir şiir söyledi:
“Allah’ın evine yemin olsun ki Ahmed öldürülür diye yalan söylediniz.
Biz onu savunurken ve onun için savaştığımız halde
Muhammed’i öldürmekle bizi üzeceğinizi mi ümit ediyorsunuz
Oysa kılıçlar kana bulanmadı henüz.”[52]
Müşriklerin Hz. Peygamber’i öldürme kararı almaları üzerine Ebû Tâlib, Haşimoğulları ve Muttaliboğulları’ndan gençleri topladı ve onları silahlandırarak müşriklerin toplandığı yere vardı. Kureyş’in Kâbe etrafında toplanmasını istedi. Kâbe’de Hz. Peygamber’in de içinde bulunduğu kalabalığa Ebû Tâlib: “Ey Allah’ım! Kavmimiz zulümlerine devam ediyor bize yardımını gönder ve onların yeğenimi öldürmelerini engelle” diye dua ederek sözüne başladı. Kureyşliler, Hz. Peygamber’i kastederek “Bu yalancı adamı öldürmedikçe Haşimoğulları ve Muttaliboğulları ile aramızda artık barış, akrabalık, ahit ve dokunulmazlık yoktur.” diye karşılık verdi.[53] Müşrikler Hz. Peygamber’i korumayı bırakmaz veya kendilerine teslim etmezse onu ansızın öldüreceklerini de söylediler.[54] Bunun üzerine Ebû Tâlib, Kureyşli müşriklere şöyle dedi. “Allah’a yemin ederim ki eğer Muhammed’i öldürürseniz sizin hiçbirinizi sağ bırakmayız. Birbirimizi yok edinceye kadar savaşırız.”[55] Bu gelişmelerin ardından müşrikler boykot kararı aldılar.
Müşriklerin Hz. Peygamber’i öldürme yönündeki kararlılığı, Ebû Tâlib’in tavizsiz himayesiyle karşılaşmıştır. Ebû Tâlib’in korumacı tutumu, müşrikleri doğrudan saldırı yerine boykot gibi dolaylı fakat yıpratıcı bir yönteme sevk etmiştir.
3. Boykotun Geleneksel ve Sosyolojik Dayanakları
Müşriklerin boykot kararı almaları, onların geleneksel yaşam tarzlarına zıt düşen bir durum değildi. Zira Araplar kabileler hâlinde yaşarlardı. Kabile hayatının kendine göre uyulması gereken kuralları vardı. Bu kurallara uymayan kişilere çeşitli cezalar verilirdi. Bu cezalardan birisi de hal‘ cezasıydı. Hal‘ cezasına çarptırılanlar, kabileden dışlanır, akrabalık bağına ve himayelerine son verilir, hatta başka yerlere sürgün edilirdi.[56] Bu zaten kabile hayatında bilinen ve uygulanan geleneksel bir yöntemdi. Örneğin Sehmli Râfi b. Kays işlediği bir suçtan dolayı kabilesi tarafından hal‘ cezasına çarptırılmıştı.[57] Haşim’le sorun yaşayan Ümeyye de daha önce hakem kararıyla Mekke’den çıkartılmış ve on yıl Şam’da yaşamak zorunda kalmıştı.[58] Toplumsal tecrit boyutundaki bu hal‘ cezası sadece o dönemin Arap toplumunda uygulanmıyordu. Yahudi toplumunda da “herem” denilen buna benzer bir tür tecrit cezası vardı.[59] Şimdi de Müşrikler, Hz. Peygamber’i ve onu himaye eden yakın akrabaları Haşimoğulları ile Muttaliboğulları’nı cezalandırmak ve toplumdan tecrit etmek amacıyla boykot kararı almış; bu yolla söz konusu kabileleri Hz. Peygamber’i kendilerine teslim etmeye zorlamayı hedeflemişlerdi.[60] Risâlet sonrasında İslâm’a karşı en sert muhalefeti yürüten ve Ahlâf grubunun[61] da dâhil olduğu Mekkeli müşrikler, eski Mutayyebûn-Ahlâf çekişmesini[62] yeni bir boyuta taşıyarak yeniden canlandırmış; Hz. Muhammed (s.a.s.) ve İslâm karşıtlığı etrafında birleşmek suretiyle siyasal ve toplumsal güçlerini pekiştirmişlerdir. Bu zeminde Haşimoğulları ve Muttaliboğulları’na yönelik boykot kararının alınması zor olmamıştır. Bu anlamda boykot, bireylere uygulanan geleneksel bir ceza biçiminin, belirli bir kabileye veya kabileler grubuna teşmil edilerek kolektif ve sistematik bir yaptırım hâline dönüştürülmüş biçimi olarak değerlendirilmelidir.
4. Boykot Sürecindeki Yaşam
4.1. Boykot Kararlarının İçeriği
Necâşi’nin, ülkesine sığınan Müslümanları Kureyşlilere teslim etmemesine[63] öfkelenen müşrikler Hz. Peygamber’i kendilerine teslim etmeyen Haşimoğulları’na ve Muttaliboğulları’na karşı boykot kararı aldılar.[64] Aralarında anlaştılar ve kararı yazılı bir metin haline getirdiler. “Bismikallahümme” (Ey Allah’ım! Senin adınla) diye başlayan sözleşmeyi kâğıda geçirdiler. Sözleşmede; Hz. Muhammed’i (s.a.s.) kendilerine teslim edinceye ve akabinde öldürünceye kadar Haşimoğulları ve Muttaliboğulları’yla;
Evlenmeme (kız alıp vermeme),
Alışveriş yapmama (Onlara bir şey satmama, onlardan bir şey satın almama),
Hiçbir muamele yapmama, ilişki kurmama,
Hiçbir zaman ve mekânda bir araya gelmeme ve
Konuşmama[65]
üzerine anlaştıkları yazılıydı. Boykot kararlarının olduğu bu sayfayı kutsallık kazanması için Kâbe duvarının iç kısmına astılar.[66] Bazı rivayetlerde boykot sayfasını Mansûr b. İkrime’nin[67] veya Nadr b. Hâris kaleme aldığı nakledilmiştir.[68] Müşrikler, Mekke çevresinde yaşayan, Kureyş’in kadim müttefikleri konumunda yer alan ve çeşitli kabilelerden oluşan Ehâbîş topluluğunu da boykota destek vermeye davet ettiler. Ehâbîş ile Mina Mescidi yakınlarındaki bir çadırda boykot konusunda anlaşma yaptılar.[69] Boykota Ehabiş’in de katılması ambargonun daha da derinleşmesinde etkili rol oynadı.
4.2. Üç Yıl Süren Sıkıntılar ve Açlık
Boykot, Ya‘kûbî’ye (ö. 292/905’ten sonra) göre risâletin 6. yılında (616’da) başlamış ve 3 yıl sürmüştür.[70] İbn Sa‘d ve Belâzürî’ye (ö. 279/892-893) göre ise risâletin 7. yılı Muharrem ayında (617’de) başlamış, 3 yıl sürmüş ve risâletin 10. yılında (620’de) sona ermiştir.[71]
Boykotun başlamasıyla birlikte Ebû Tâlib, Hz. Peygamber’i, kardeşlerini, müminleri,[72] Haşimoğulları’nı ve Muttaliboğulları’nı kendi mahallesinde toplayıp bir araya getirdi.[73] Bu iki kabileden Müslüman ya da kâfir olanlar da vardı.[74] Mümin olanlar İslâm dinine bağlılıklarından; henüz iman etmeyenler ise kabilelerine bağlılıktan (asabiyetten) dolayı bu mahalleye taşındılar.[75] Hz. Peygamber, hanımı Hz. Hatice (ö. 620), amcası Ebû Tâlib ile Haşimoğulları ve Muttaliboğulları “Şi‘bü Ebî Tâlib” denilen Ebû Tâlib Mahallesi’ne sığınmak zorunda kaldılar. Kureyş bu kimseleri burada adeta bir kuşatma altına aldı. Pazardan çarşıdan herhangi bir şey almalarına engel oldular. Onların olduğu yere yiyecek ve ihtiyaç maddelerinin sokulmasına izin vermediler.[76] Haşimoğulları’ndan olan Ebû Leheb, kabilesinin değil Kureyş’in tarafına geçerek onlara destek verdi.[77]
Kureyş, abluka altındaki insanları gıda ve diğer ihtiyaçlardan mahrum bıraktı. Haşimoğulları sadece hac mevsiminde bu mahalleden biraz çıkabilme ve rahat nefes alabilme fırsatları buldular.[78] Hatta hac mevsiminde Mina, Mecenne ve Ukaz gibi ticaret panayırlarının kurulduğu yerlerde Hz. Peygamber dışardan gelen kabilelere İslâmiyet’i anlatmaya çalıştı. Böylece Müslümanları himaye edecek, onlara eman verecek kimseler aradı. Ancak yardım eden çıkmadı.[79] Durum oldukça ciddi bir hâl almaya başladı. Abluka altında kalanlar nihayet aç kaldılar. Açlıktan dolayı çocukların ağlama sesleri vadinin gerisinden duyuluyordu.[80] Belâzürî’nin nakline göre Abdullah b. Abbas (ö. 68/687-88) bu dönemde Müslümanların vadide üç yıl muhasara altında kaldığını, yiyecek verilmesinin ve satılmasının yasaklandığını ve bu zor dönemde bazı kişilerin öldüğünü anlatır.[81] İbn İshâk (ö. 151/768) hac mevsiminde Velîd b. Muğîre’nin pazarda adamlarını dolaştırarak, “Onlardan birini yiyecek satın alırken görürseniz fiyatı artırın.”[82] şeklinde ilanlar yaptırdığını ve böylece boykot şartlarını daha da ağırlaştırmaya çalıştığını aktarır. Boykot sürecinde yaşanan sıkıntılar hakkında Endülüs âlimlerinden Süheylî (ö. 581/1185) birçok ayrıntıya yer vermektedir. O, muhasara altında olanların açlıktan ağaç yaprakları yemek zorunda kaldıklarını, açlıktan bunalan Sa‘d b. Ebû Vakkâs’ın (ö. 55/675) bir gece karanlığında bulduğu yumuşak bir şeyi ne olduğuna bakmadan yediğini ve başka bir defasında da kurumuş deri parçasını güçlükle tüketebildiğini nakleder. Süheylî ayrıca müşriklerin, Mekke’ye dışarıdan gelen kervanların Hâşimoğulları ile alışveriş yapmalarını engellediklerini ve onlara satılan malların fiyatlarını özellikle yükselttiklerini aktarır.[83]
4.3. Sınırlı Serbestlik
Boykot süresi zarfında Hişâm b. Amr ve Hakîm b. Hizâm (ö. 54/674 [?]) gibi Kureyş’ten bazı kişilerin gizlice abluka altında kalanlara yardım ettiği de oluyordu.[84] Hakîm b. Hizâm, Hz. Hatice’nin yeğeni idi. Genç yaştaki Hakîm, muhasara altında kalan halası Hz. Hatice’ye buğday taşıyordu. Bir defasında Ebû Cehil onu gördü ve engellemeye çalıştı. Aralarında tartışma çıktı. Derken Ebü’l-Bahterî (ö. 2/624) gelip duruma müdahil oldu. Hakîm’i destekleyerek Ebû Cehil’le tartıştı. Tartışma alevlenince bir deve çene kemiği alarak Ebû Cehil’in kafasına vurup yaraladı ve onu ayakları altına aldı.[85] Hişâm b. Amr da devesini yükleyip, geceleyin gizlice Ebû Tâlib Mahallesi’ne gelerek ablukadakilere erzak temin ediyordu.[86] Hz. Peygamber’in amcası Abbâs b. Abdülmuttalib (ö. 32/653), yiyecek tedarik etmek için gayretler göstermiş ancak Ebû Cehil’in müdahalesiyle karşılaşmıştı. Hz. Hatice, Ebû Cehil’in ikna edilmesi için Zem‘a b. Esved’den yardımcı olmasını istemiş, o da yardımcı olmuştu.[87]
4.4. Hz. Peygamber Uğrunda Direnç, Fedakârlık ve Güvenlik Tedbirleri
Boykot döneminde Hz. Peygamber ve eşi Hz. Hatice tüm mal varlıklarını boykota maruz kalanlar için sarf ettiler.[88] Hz. Peygamber sonraki yıllarda Hz. Hatice’yi anarken “İnsanlar inkâr ederken o iman etti, insanlar beni yalanlarken o beni tasdik etti, insanlar beni mahrum bırakırken o malıyla bana destek oldu.” diyerek boykot yıllarındaki mali desteğine atıfta bulunmuştur.[89]
Boykot döneminde Hz. Peygamber’in gizlice suikasta maruz kalmaması için çeşitli tedbirler de alındı. Ebû Tâlib geceleyin herkesin uyuduğu zaman Hz. Peygamber’in yattığı yerden kalkıp başka bir yatağa geçmesini, onun yatağına da akrabalarından birisinin yatmasını emretti.[90] Böylece Hz. Peygamber’in yattığı yer gizlenmeye çalışıldı.[91]
Mekkeli müşrikler, uyguladıkları ağır boykotla Haşimoğulları’nın Hz. Peygamber’i kendilerine teslim edeceklerini düşünüyor ve umuyorlardı. Ancak istediklerini alamadılar. Ebû Tâlib onlara “Kâbe’nin rabbine yemin olsun ki zamanın şiddetli hüzün ve meşakkatinden dolayı Ahmed’i teslim etmeyiz.”[92] diyerek karşılık verdi. İbn Hişâm’ın eserinde yer alan bu şiirde Ebû Tâlib, insanların Hz. Peygamber’e muhabbet beslediğini, boykot kararının bir uğursuzluk ve günah olduğunu, kötü kişilerin emirlerine uyarak akrabalık bağını koparmanın doğru olmadığını ifade etmiştir. Ayrıca Kureyş’e boyun eğip Hz. Peygamber’i asla teslim etmeyeceklerini, gerekirse savaşmaktan da çekinmeyeceklerini ve başlarına gelen bu musibetten dolayı da şikâyetçi olmadıklarını belirtmiştir.[93]
5. Boykot Döneminde İnen Sûreler/Âyetler
İslâm geleneğinde Kur’an âyetlerinin kronolojik olarak iniş sırası erken dönemlerden itibaren önem verilen konular arasında yer almış ve bu alanda çeşitli çalışmalar yapılmıştır.[94] Nitekim Zerkeşî (ö. 794/1392), el-Burhân adlı eserinde Ebü’l-Kâsım en-Neysâbûrî’nin (ö. 406/1015) et-Tenbîh alâ fadli ulûmi’l-Kur’ân isimli çalışmasına atıfta bulunarak Mekke ve Medine dönemlerini başlangıç, orta ve son dönemler şeklinde tasnif ettiğini aktarmaktadır.[95] Boykot yıllarına denk gelen dönemde nâzil olan sûreleri belirlemek amacıyla yapılan incelemeler sonucunda Mü’min, Fussilet, Şûrâ, Zuhruf, Duhân ve Câsiye sûrelerinin bu dönemde indiği konusunda ortak bir kanaatin bulunduğu görülmüştür.[96] Bu hususta Câbirî (ö. 2010) ve Sipahioğlu’nun önemli tespitleri de bulunmaktadır.[97] Nüzûl sırasına göre sûrelerin tertibinde mushaflara göre her ne kadar bazı farklılıklar olsa da örneğin Hz. Osman (ö. 35/656), Hz. İbn Abbas, Ca‘fer es-Sâdık ( ö. 148/765), Abdulkâfî (ö. 4/10-11 yy), Bedreddin ez-Zerkeşî (ö. 794/1392), Ma‘mer b. Râşid (ö.153/770), İbn Şihâb ez-Zuhrî (ö. 124/742) ve Câbir b. Zeyd’in (ö. 93/711-12) mushafları incelendiğinde söz konusu bu sûrelerin peşi peşine sıralamasında/tertibinde ittifak edildiği dikkat çekmektedir.[98] Buna binaen çalışmada da mezkur mushafların tertibi esas alınmıştır. Söz konusu sûrelerde yer alan âyetler, boykot sürecinin dinî, toplumsal ve ahlâkî boyutlarını anlamlandırmaya yardımcı olan önemli mesajlar içermektedir. Bu çerçevede ilgili sûreleri boykotun mahiyeti/derinliği, müşriklere ve Müslümanlara yönelik hatırlatmalar bağlamında ele almak mümkündür.
5.1. Boykotun Mahiyeti ve Derinliğine Yönelik Betimlemeler
Boykot döneminde nâzil olan âyetler, Hz. Peygamber ve müminlerin maruz kaldıkları baskıyı önceki peygamberlerin tecrübeleriyle ilişkilendirmekte ve yaşananları adeta tarihin bir tekerrürü olarak anlamlandırmaktadır. Söz konusu âyetler sabır, ilâhî yardım ve direniş vurgularıyla boykotun geçici ve sonuçsuz bir girişim olduğunu ortaya koymaktadır. Boykot dönemini de içine alan bir zamanda indirilen Mü’min Sûresinde,[99] “Onların şehirlerde dolaşmaları seni aldatmasın”[100] âyetini Câbirî “Sen muhasara altındayken onların Mekke’de dolaşmaları, burasını hâkimiyet altında tutmaları ve ticaret amaçlı yolculuklar yapmaları seni aldatmasın. Bu husus peygamberleri yalanlayan kavimlerin durumu gibidir” şeklinde yorumlar ve ayeti boykot dönemiyle ilişkilendirir.[101] Yine bu âyetin devamında Hz. Nûh kavmi başta olmak üzere geçmiş toplumların peygamberlerini yalanladıkları, onları yakalayıp cezalandırmaya -San‘ânî’nin (ö. 826-827) tefsirine göre öldürmeye-[102] kalkışmaları hatırlatılmaktadır. Akabinde bu çabalarının boşa çıktığı vurgulanmaktadır.[103] Sûre, bu hatırlatmalarla boykot sürecini önceki peygamberlerin yaşadıklarıyla ilişkilendirerek, Mekke müşriklerinin Hz. Peygamber’i etkisiz hâle getirme çabalarının da akıbetinin aynı olacağına işaret etmektedir.[104] İlâhî yardım ve sabır vurgusu sayesinde müminlere moral ve direnç kazandıran bu mesaj, boykotun geçici ve sonuçsuz bir baskı girişimi olduğunu ortaya koymaktadır. Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210), söz konusu âyetleri yorumlarken daha önceki kavimlerin peygamberleri yakalayıp cezalandırmak isterken Allah’ın onları yakalayıp helak ettiğini söyler ve akabinde Allah’ın “Eğer senin kavmin de küfürde ve Allah’ın âyetleri hakkında tartışmada ısrar ederlerse onlara da bu yaptıklarımın aynısını yaparım” demek istediğini belirtir.[105] Nüzûl sırasını esas alan tefsir çalışmasında İzzet Derveze (ö. 1984) ise bu sûrenin, Hz. Peygamber’i inkârcıların geçici güç ve nüfuzuna aldanmaması konusunda uyaran, aynı zamanda geçmiş tecrübeleri hatırlatarak ona teselli veren bir muhtevaya sahip olduğunu ifade eder.[106] Habenneke el-Meydani (ö. 1978) de âyetin maksadını şöyle açıklar; “Ey Muhammed! Daha önceki peygamberler gibi sen de sabret. Rabbin seni koruyacak ve sana yardım edecektir.”[107]
Duhân Sûresindeki “Göğün, insanları bürüyecek ve gözle görülecek bir duman çıkaracağı günü bekle”[108] âyeti müfessirlerce birçok anlamda yorumlanmıştır. İbn Kesîr (ö. 774/1373), söz konusu âyeti Mekke’de yaşanan şiddetli açlık ile de ilişkilendirmiştir.[109] Zemahşerî (öl. 538/1144), Beyzâvî (ö. 685/1286) ve Elmalılı (ö. 1942) bu âyeti açıklarken çok aç olan kimsenin gerek şiddetli açlıktan gerekse kurak havanın fenalığından dolayı göğü dumanlı gördüğü yorumuna da yer vermiştir.[110] Buna binaen ayeti, boykot yıllarında yaşanan açlıkla ilişkilendirebilmek mümkün olabilmektedir.
Zuhruf Sûresinde “Kim Rahmân’ın zikrini görmezden gelirse biz onun başına bir şeytan sararız. Artık o onun dostu olur.”[111] âyetinin tefsirinde İbn Ebû Hâtim (ö. 327/938) şu rivayeti aktarmıştır. “Kureyşliler şöyle dediler: Muhammed ve ashabından olan her adamın peşine bir adam takın ki onu kontrol altına alsınlar. Akabinde Hz. Ebû Bekir’in peşine Talha’yı taktılar.”[112] Bu hadise boykot döneminde Hz. Peygamber’in ve sahâbîlerin Mekkeli Müşrikler tarafından sıkı takibe alındığına işaret etmesi açısından oldukça dikkat çekmektedir.
Boykot süreci, yalnızca sosyal ve ekonomik baskıyla sınırlı kalmamış, doğrudan fiziksel tehdidi de içeren bir nitelik taşımıştır. Mü’min Sûresinde Firavun’un “Bırakın beni, Musa’yı öldüreyim.”[113] sözüne yer verilmesi, baskının öldürme noktasına kadar vardığını göstermektedir. Bu ifade, boykotun başlangıcında müşriklerin Hz. Peygamber’i öldürme yönündeki kararlılıklarına işaret etmektedir. Ayetin devamında, imanını gizleyen bir kimsenin “Rabbim Allah’tır dediği için bir adamı öldürecek misiniz?”[114] diyerek Firavun’a karşı çıkması anlatılmaktadır. Bu durum, boykotun hemen öncesinde Ukbe b. Ebû Muayt’ın Hz. Peygamber’e yönelik öldürme girişimi sırasında Hz. Ebû Bekir’in aynı ifadeyle müdahale ederek onu korumasını hatırlatmaktadır.[115] Bu çerçevede, âyet ile siyer kaynaklarında yer alan bu iki olay arasında anlamlı bir bağ bulunduğu anlaşılmaktadır. Nitekim Râzî de söz konusu âyeti yorumlarken, Firavun’a karşı Hz. Musa’yı savunan kişi ile müşriklere karşı Hz. Peygamber’i koruyan Hz. Ebû Bekir arasında bir ilişki kurmuş ve Hz. Ebû Bekir’in bu kişiden daha üstün olduğunu belirtmiştir. Râzî’ye göre bunun nedeni, Hz. Ebû Bekir’in imanını açıkça ortaya koymasına karşılık, âyette sözü edilen kişinin imanını gizlemiş olmasıdır.[116]
Boykot döneminde uygulanan baskı, sadece ekonomik ve sosyal alanla sınırlı kalmamış; aynı zamanda Kur’an’ın mesajının duyulmasını engellemeye yönelik bir iletişim ambargosuna da dönüşmüştür. Bu dönemde inen Fussilet Sûresindeki “İnkâr edenler dediler ki: “Bu Kur’an’ı dinlemeyin. Baskın çıkmak için o okunurken yaygara koparın.”[117] âyeti, müşriklerin bilinçli bir susturma ve bilgi engelleme stratejisi izlediklerini ortaya koymakta ve iletişim boykotu uyguladıklarını bildirmektedir. Nitekim Taberî (ö. 310/923) ve Kurtubî (ö. 671/1273) bu âyeti açıklarken Ebû Cehil’in “Muhammed Kur’an okuduğunda onun önünde bağırıp çağırın ki söylediği anlaşılmasın” nakline yer verir.[118] İbn Kesîr bu âyeti açıklarken müşriklerin birbirlerine Kur’an’a ve onun emirlerine uymamaları ve boyun eğmemeleri konusunda tavsiyede bulunduklarını, Kur’an okunurken ıslık çalmak ve alkış tutmak suretiyle gürültü çıkararak onun dinlenilmesini engellemeye çalıştıklarından bahseder.[119] Râzî de müşriklerin birbirlerine “Kur’an okunurken gürültü yapın, batıl sözler ve fasit şiirlerle meşgul olun ki okuyanın kafasını karıştırın. Onun okuyuşunu bozun ve ona galip gelin” diye tavsiyede bulunduklarından bahseder.[120] Buna göre müşrikler boykot öncesinde Kur’an’ın dinlenmesini engellemek için gürültü çıkarma yoluna gitmişler, boykot sürecinde de Hz. Peygamber’i toplumdan tamamen tecrit ederek Kur’an’ın dinlenmesinin tümüyle önüne geçme adına önemli bir adım atmışlardır. Bu durum, boykotun yalnızca ekonomik ve sosyal değil, aynı zamanda iletişim boyutunu da içeren çok katmanlı bir kuşatma olduğunu göstermektedir.
5.2. Müşriklere Yönelik Hatırlatmalar
Boykot döneminde inen Mekkî sûrelerde, müşriklere, peygamberlerine eziyet eden önceki kavimlerin helâk edildikleri hatırlatılmış ve ibret almaları çağrısı yapılmıştır. Fussilet Sûresinin 13-25. âyetlerinde Allah, risâletin mesajından yüz çeviren müşriklere Ad ve Semud kavminin dünyada helak edildikleri, ahirette ise cehennem azabına çarptırıldıkları ve onlara gelen azabın kendilerine de geleceğini hatırlatmıştır. Yine Mü’min Sûresinin 82-85. âyetlerinde, müşriklere yeryüzünde kendilerinden daha güçlü olan önceki kavimlerin, peygamberlerini inkâr etmeleri sebebiyle helâk edildikleri hatırlatılmış ve bu tarihsel tecrübelerden ibret almaları gerektiği vurgulanmıştır.
Boykot sürecine öncülük eden müşrik eşraf ile onları sorgulamaksızın takip edenlerin akıbeti, âhiret tasvirleri üzerinden de ele alınmıştır. Mü’min Sûresinin 47-52. âyetlerinde, cehenneme atılan ileri gelenler (ekâbir) ile onları bilinçsizce takip edenlerin cehennemde birbirleriyle yaptıkları karşılıklı suçlamalar ve bu süreçte cehennem bekçileriyle aralarında geçen diyaloglar tasvir edilmiştir. Bu anlatım, boykot kararını alan müşrik eşraf ile onları sorgulamaksızın izleyen diğer müşriklerin, âhirette karşılaşacakları ağır ve kaçınılmaz akıbete dolaylı bir gönderme olarak değerlendirilebilir. Yine bu sûrede müşriklere peygamberi inkâr edenlerin boyunlarına demirden halkalar ve zincirler takılıp sürüklenerek cehennemde azap görecekleri hatırlatılmıştır.[121] Âyetler adeta boykot sürecinde müminleri açık hava hapishanesinde ablukaya alarak onlara eziyet edenlerin ahirette kendilerinin de boyunlarına prangalar takılmış ağır cezalı suçlular gibi cehennem hapishanesine gönderileceklerine işaret ederek müşrikleri uyarmaktadır.
Duhân Sûresinde Hz. Musa’yı ve inananları öldürmek isteyen Firavun ve ordusunun boğularak helak olduğu, sahip oldukları güzel konakların, tarlaların, bahçelerin, pınarların, zevk ve sefa sürdükleri nimetlerin kendilerine kalmadığı ve başkalarına miras kaldığı[122] hatırlatılmıştır. Bu anlatım boykot uygulaması ile inananları baskı altında tutup kendileri zevk sefa süren müşriklerin sahip oldukları nimetlerin ellerinden alınabileceğine işaret etmektedir. Ayrıca bu sûrede geçen “Tutun onu, cehennemin ortasına sürükleyin. “Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün.(Deyin ki:) “Tat bakalım! Hani sen güçlüydün, şerefliydin!?”[123] âyetleriyle müşrikler âhiret azabıyla tehdit edilmiştir.
Boykot döneminde inen Şûrâ Sûresindeki[124] “De ki: Ben buna (tebliğ görevime) karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Sizden istediğim tek şey akrabaya saygı ve sevgidir.”[125] âyeti, Kureyşlilerin Haşimoğulları ve Muttaliboğulları’na uyguladıkları boykotun en azından akrabalık bağı gözetilerek kaldırılması gerektiğine işaret etmektedir. Nitekim Kurtubî âyette geçen “el‑kurba” kelimesini kan bağı ve akrabalık anlamında değerlendirir ve âyeti, “Peygamberliğim sebebiyle bana uymuyorsanız bile hiç olmazsa aramızdaki akrabalık bağına saygı gösterin” şeklinde yorumlar.İkrime’den naklettiği rivayette ise Kureyş’in daha önce akrabalık bağlarını koruduğunu, Hz. Peygamber’e risâlet verilince bu bağı kopardığını, bunun üzerine Hz. Peygamber’in akrabalık hukukunun sürdürülmesini istediğini belirtir.[126] Elmalılı, İbn Abbas’ın bu âyete “Hiç olmazsa aramızdaki akrabalığa riayet edin” şeklinde anlam verdiğini aktarır.[127] Ebüssuûd Efendi (ö. 982/1574) de âyeti, Hz. Peygamber’in herhangi bir karşılık talep etmediği, yalnızca akrabalık bağından kaynaklanan sevgi ve ilgiyi beklediği şeklinde açıklar.[128] Beyzâvî ise âyetin, “Size olan akrabalığımdan dolayı beni sevin” anlamına da geldiğini belirtir.[129] Bu yorumlar bir arada değerlendirildiğinde, Hz. Peygamber’in müşriklerden, boykot uygulamasını en azından akrabalık bağını gözeterek sona erdirmelerini beklediği anlaşılmaktadır.
5.3. Müminlere Yönelik Hatırlatmalar
Mekke döneminde müşriklerin inkâr, baskı ve şiddetlerine karşı müminlere sabırlı davranmaları genel bir tutum olarak tavsiye edilmiştir. Bu sabırlı tutumun boykot döneminde de devam ettirilmesi istenmiştir. Zira müşriklerin Hz. Peygamber ve ilk Müslümanlara uyguladıkları sosyal, ekonomik ve psikolojik boykot, sadece tarihsel bir tecrit politikası değil; aynı zamanda müminlerin iman, sebat ve ahlâkî direncinin sınandığı çok katmanlı bir imtihan süreci olmuştur. Bu süreçte nâzil olan birçok âyet, müminlerin maruz kaldıkları baskılara karşı nasıl bir tutum geliştirmeleri gerektiğini ortaya koymakta; özellikle sabır kavramını, pasif bir bekleyişten ziyade bilinçli, yüce ahlâk temelli ve sonuç odaklı bir direniş biçimi olarak takdim etmektedir.
Mü’min Sûresinin 66. âyetinde yer alan “Allah’ı bırakıp da taptıklarınıza tapmam bana yasaklandı. Bana, âlemlerin Rabbine teslim olmam emredildi.” ifadesinde Hz. Peygamber’in boykota karşı gerekirse ölünceye kadar direnmeye devam edeceğine ve müşriklerin dayatmalarını asla kabul etmeyeceğine de bir işaret vardır. Bu bağlamda Mü’min Sûresi, doğrudan sabır emrinin yer aldığı âyetleriyle dikkat çekmektedir. Sûrede Hz. Peygamber’e, “Öyleyse sabret; şüphesiz Allah’ın va‘di haktır”[130] buyurularak sabır tavsiye edilmektedir. Böylece ilâhî yardımın ne zaman geleceğinin Allah’ın takdirine bağlı olduğu hatırlatılmaktadır. Taberî, bu âyeti “Biz onlardan senin intikamını ya sen hayattayken ya da ahirette mutlaka alacağız.” şeklinde tefsir ederek âyetin, Hz. Peygamber’e bir teselli niteliğinde olduğunu ifade eder.[131] Aynı sûrede müminlerin dünya hayatında mağlup edilmiş gibi görünseler dahi ilâhî desteğin sonunda mutlaka hak edenlere ulaşacağı vurgulanmaktadır. Bu çerçevede sabrın, boykot şartlarında geçici bir yoksunluk değil, kalıcı bir kazanımın temel şartı olduğu ifade edilmektedir. [132]
Fussilet Sûresindeki “Kötülüğü en güzel şekilde sav.”[133] âyeti, baskı ve tecrit şartlarında müminleri şiddetten uzak durmaya; ahlâkî ve ilkeli bir tutum benimsemeye çağırmaktadır. Bu yaklaşım, Mekke döneminin genel karakterini yansıtmakla birlikte, boykotun ağır şartları altında Müslümanların dağılmasını önleyen temel bir tutum olarak öne çıkmaktadır. Aynı sûrede, düşmanlık besleyen kimselerin zamanla samimi dostlara dönüşebileceği belirtilerek, bu ahlâkî duruşun ilişkileri dönüştürücü gücüne dikkat çekilir. Ancak bu olgunluğun sabırla mümkün olabileceği özellikle vurgulanır. Nitekim Râzî, Zeccâc’tan şu sözü nakleder: “Kötülüğe iyilikle karşılık verme erdemine ancak zorluklara sabreden, öfkesini yutan ve intikamdan vazgeçen kimseler ulaşabilir.”[134] Bu çerçevede Kur’an, boykot sürecinde müminlerin saldırganlığa yönelmeden, provokasyonlara kapılmadan ve ahlâkî duruşlarını koruyarak sabırla direnmelerini temel bir ilke olarak ortaya koymaktadır. Taberî, bu âyeti açıklarken Hz. Peygamber’e düşmanlık eden bazı kişilerin zamanla İslâm’ı kabul ederek yakın dost hâline geldiklerini belirtmekte ve Ebû Süfyân’ın Müslüman oluşunu buna örnek göstermektedir.[135] Bu yorum, boykot döneminde Müslümanlara eziyet eden kişilerin ilerleyen zamanlarda İslâm’a girip yaptıklarından pişmanlık duyabileceklerine işaret etmektedir.
Şûrâ Sûresi, sabrı affedicilikle birlikte zikrederek sosyal gerilimler karşısında müminlerin nasıl bir olgunluk sergilemeleri gerektiğini ortaya koyar: “Kim sabreder ve affederse, işte bu azmedilmeye değer işlerdendir.”[136] Bu âyet, boykot sürecinde maruz kalınan haksızlıklara rağmen intikam yerine sabır ve vakar temelli bir duruşun benimsenmesini, bunun da ahlâkî üstünlüğün göstergesi olduğunu vurgulamaktadır. Taberî, âyeti yorumlarken Hz. Peygamber’e hitaben “Onların eziyetlerine karşı onlardan yüz çevir ve ‘size selam olsun’ de” buyruğuna dikkat çeker.[137]
Zuhruf Sûresinde, Hz. Peygamber’e hitaben yer alan “Şimdilik sen onları hoş gör ve ‘size selâm olsun’ de. Yakında bilecekler.”[138] anlamındaki ilâhî yönlendirme, müşriklere karşı sabırlı ve hoşgörülü davranılması öğütlenmektedir. Bu ifadeden, boykot yoluyla Müslümanları zor durumda bırakan müşriklere karşı bu dönemde herhangi bir fiilî karşılık verilmemesinin tavsiye edildiği anlaşılmaktadır. Beyzâvî ve Habenneke, bu âyetin Hz. Peygamber için bir teselli, müşrikler için ise örtülü bir tehdit niteliği taşıdığını belirtir.[139] Bu çerçevede âyetler, boykotun ağırlaştığı dönemlerde müminlerin güç ve zor kullanmak yerine hoşgörü, metanet ve kararlılıkla hareket etmelerinin istendiğine işaret etmektedir.
Duhân Sûresi, Mekke’de yaşanan kıtlık, açlık ve toplumsal bunalımı konu edinen âyetleriyle[140] boykotun ekonomik boyutuna dikkat çekmekte; ilâhî imtihan karşısında aceleci tepkiler yerine sabırla beklemenin önemini dolaylı biçimde vurgulamaktadır. Bu bağlamda sabır, maddî yoksunluklara rağmen iman çizgisini koruma şeklinde tezahür etmektedir.
Câsiye Sûresi ise iman edenleri, Allah’ın azap günlerinden korkmayanların eziyetlerine karşı bağışlayıcı bir tutum benimsemeye çağırır.[141] Taberî, ilgili âyeti açıklarken Hz. Peygamber’in kendisine yapılan eziyet ve alaylara karşılık vermediğini hatırlatır.[142] Her ne kadar âyette sabır kavramı açıkça yer almasa da, haksızlıklara katlanma ve sonucu ilâhî adalete havale etme çağrısı, boykot şartlarında müminlerin dengeli ve sabırlı bir duruş geliştirmelerini destekleyen temel ilkelerden biri olarak öne çıkmaktadır.
Boykot döneminde nâzil olan âyetlerde, dünyevî imkânlardan, sosyal destekten ve güvenli bir yaşamdan mahrum bırakılan müminlerin ilâhî destek altında oldukları güçlü biçimde vurgulanmaktadır. Mü’min Sûresinde, Allah’ı tesbih eden, arşı taşıyan ve onun çevresinde bulunan meleklerin müminlerin günahlarının bağışlanması, cehennem azabından korunmaları ve cennete girmeleri için dua ettikleri bildirilir.[143] Arşı yüklenen ve onu kuşatan bu meleklerin (Ebüssuûd Efendi’ye göre en yüce mertebedeki meleklerin, Elmalılı’ya göre mukarrebîn meleklerinin);[144] müminlere yönelik duaları, yeryüzünde tecrit edilen bu topluluğun gökyüzünde ve ilâhî düzlemde yalnız bırakılmadığını göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Meleklerin “Onları Adn cennetlerine koy.”[145] şeklindeki duaları ise, boykot sebebiyle yaşanan dünyevî kayıpların uhrevî mükâfatla telafi edileceğine işaret ederek müminlere moral ve direnç kazandırmaktadır.
Yine Duhân Sûresinde, Allah’a karşı saygılı olan muttakilerin emin bir makamda bulunacakları; cennette bahçeler, pınarlar, ipek elbiseler ve çeşitli nimetlerle mükâfatlandırılacakları[146] vurgulanmıştır. Dünyevi nimetlerden mahrum kalan bu kişilerin uhrevi mükafatlar elde edecekleri müjdelenerek onlara moral verilmiştir.
Boykot döneminde inen âyetlerin ortak temalarından biri de ilâhî yardımın kaçınılmazlığı ve zulmün kalıcı olmayacağı gerçeğidir. “Şüphesiz peygamberlerimize ve iman edenlere, hem dünya hayatında hem şahitlerin şahitlik edecekleri günde yardım ederiz.”[147] şeklindeki ilâhî vaat, boykotun geçici bir baskı girişimi olduğunu, bu zor sürecin sona ereceğini ve müminlerin direnişinin ilâhî bir sonuçla taçlanacağını açıkça ortaya koymaktadır. Habenneke de bu ayetlerin Allah’ın Firavun’a karşı Hz. Musa’ya yardım ettiği gibi dünya hayatında da Hz. Peygamber ve müminlere yardım edeceğini bildiren bir teselli niteliğinde olduğunu anlatır.[148]
6. Boykotun Kaldırılışı
Uygulanan ambargo müşriklerin hedefine hizmet etmediği gibi Haşimoğulları ve Muttaliboğulları’nın birbirlerine daha da yakınlaşmasına ve Hz. Peygamber’i daha kararlı bir şekilde korumalarına vesile oldu.[149] Kureyşliler arasında boykottan memnun olmayanlar da vardı. Ancak boykotun sürmesini isteyen kişilerin kötü muamelelerinden çekinildiği için uzun süre kimse boykot sahifesini kaldırmaya cesaret edemedi. Lakin Haşimoğulları ile yakın akrabalık bağı bulunan Kureyşli bazı kişiler boykotun tamamen kaldırılması için bazı girişimlerde bulundular. Mahzûmoğulları’ndan Züheyr b. Ebû Ümeyye (Hz. Peygamber’in halası Âtike’nin oğlu), Âmiroğulları’ndan Hişâm b. Amr (Ebû Tâlib’in kuzeni), Nevfeloğulları’ndan Mut‘îm b. Adî ile Esedoğulları’ndan Ebü’l-Bahterî ve Zam‘a b. el-Esved birlik oldular ve boykotu kaldırmak için sözleştiler.[150]
Bu arada Cebrail Hz. Peygamber’e geldi ve Kureyş’in yazdığı boykot sahifesinin bir kurtçuk tarafından yenildiğini sadece Allah’ın isminin kaldığını haber verdi.[151] Câbir’in rivayetine göre sayfada “Bismikallahümme” (Allahım! senin adınla) sözü dışında sayfada ilişik kesmeyi ifade eden her şey yenilmişti. Allah böylece sayfanın durumunu Hz. Peygamber’e bildirdi. İbn Ömer’in nakline göre Hz. Peygamber bunu Ebû Tâlib’e, o da Kâbe’ye giderek müşriklere anlattı. Sayfayı getirdiler açıp baktılar ki durum Hz. Peygamber’in haber verdiği gibiydi. Kureyşlilerin başı öne eğildi. Ebû Tâlib boykotun kaldırılması için Kâbe’de dua ettikten sonra mahsur kalındıkları vadiye gitti. Kureyş’ten Mut‘im b. Adî, Adî b. Kays, Zem‘a b. el-Esved, Ebü’l-Bahteri ve Züheyr b. Ebû Ümeyye gibi kişiler muhasaranın kaldırılmasına destek olmak için silahlanarak Ebû Tâlib’in yanına gittiler ve insanların evlerine dönmelerini istediler. Onlar da muhasara yerinden ayrılıp evlerine gittiler. Kureyş durumun ciddiyetini gördü ve Hz. Peygamber’in kendilerine teslim edilmeyeceğini anladı. Böylece boykota son verilmiş oldu.[152]
Sonuç
Bu çalışma, Mekke döneminde müşriklerin Hz. Peygamber’i ve onu himaye eden Hâşimoğulları ile Muttaliboğulları’na yönelik uyguladıkları boykotun, yalnızca geçici bir tarihsel hadise olmadığını; aksine dinî, siyasal, ekonomik ve sosyolojik boyutları bulunan çok katmanlı bir baskı mekanizması olduğunu ortaya koymuştur. Boykot, İslâm’ın yayılışını engellemeyi hedefleyen müşrik muhalefetinin ulaştığı en kurumsal ve kolektif aşamayı temsil etmektedir. Boykot, kolektif bir cezalandırma ve sosyal dışlama pratiği olarak tarih sahnesinde yerini almıştır.
Boykot uygulaması, Mekkeli müşriklerin Hz. Peygamber’i ortadan kaldırma yönündeki kararları karşısında, onu himaye eden Hâşimoğulları ve Muttaliboğulları’nı bu himayeden vazgeçirmeyi amaçlayan kapsamlı ve sistematik baskı girişimlerinden biri olarak ortaya çıkmıştır. Bu yönüyle boykot, Arap kabile geleneğinde bireysel düzeyde uygulanan hal‘ (toplumsal dışlama) cezasının, kolektif ve kurumsallaşmış bir biçime dönüştürülmüş hâli olarak değerlendirilmelidir. Sosyal ilişkilerin, ekonomik faaliyetlerin ve evlilik bağlarının bütünüyle kesilmesini öngören bu uygulama, yalnızca Müslümanları değil, Hz. Peygamber’i koruma iradesi gösteren tüm kabile mensuplarını hedef almıştır.
Boykot kararının alınmasında, müşriklerin Hz. Peygamber’e yönelik bireysel suikast girişimlerinin başarısız olması, Habeşistan’a hicret eden Müslümanların geri getirilememesi ve hicretin Mekke’de Müslüman nüfusun azalmasıyla yeni bir fırsat olarak değerlendirilmesi belirleyici olmuştur. Bu gelişmeler, müşrikleri doğrudan şiddet yerine, Ebû Tâlib ve Hâşimoğulları üzerinde baskı kurmayı hedefleyen dolaylı fakat yıpratıcı bir stratejiye yöneltmiştir. Boykotun temel amacı, Hâşimoğulları’nı Hz. Peygamber’i müşriklere teslim etmeye zorlamak, akabinde onu öldürmek ve böylece risâlet sürecini sona erdirmekti.
Araştırma bulguları, boykot kararının ani ve tepkisel bir adım değil; Mekke’deki oligarşik yapının korunması, kabile ittifakları ve rekabetinden istifade edilmesi, İslâm’ın güçlenmesi ve uluslararası bir boyut kazanması ile Hz. Peygamber’i etkisiz hâle getirme ve ortadan kaldırma düşüncesinin birleşmesi sonucunda alındığını göstermektedir. Bu da boykot uygulamasının tesadüfi değil, planlı ve sistematik bir baskı stratejisinin olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çerçevede boykot, dinî muhalefeti temele alan bir yapıyla birlikte, mevcut güç dengelerini ve ayrıcalıkları muhafaza etmeye yönelik bilinçli bir siyasal strateji olarak uygulanmıştır.
Risâletin altıncı veya yedinci yılında başlayıp yaklaşık üç yıl süren Boykot sürecinde Şi‘bü Ebî Tâlib’te yaşanan ağır insani şartlar, açlık ve sosyal tecrit, müminler ile Hz. Peygamber’in yakın çevresi üzerinde ciddi maddi ve fizikî zorluklar doğurmuş; ancak bu baskılar, müşriklerin hedeflediği şekilde tebliğ faaliyetlerini sona erdirmemiştir. Aksine, Ebû Tâlib’in tavizsiz himayesi, Hâşimoğulları ve Muttaliboğulları arasındaki kabile dayanışmasını güçlendirmiş; Hz. Peygamber’in davetine olan bağlılığını ve kararlılığını pekiştirmiştir. Ağır şartlara rağmen Hâşimoğulları ve Muttaliboğulları, içlerinde Müslüman olmayanlar da bulunmasına rağmen, kabile dayanışması ve ahlâkî sorumluluk bilinciyle Hz. Peygamber’i müşriklere teslim etmemişlerdir. Bu durum, erken dönem İslâm toplumunun inanç temelli direniş kapasitesini ve sosyal dayanışma gücünü açık biçimde ortaya koymaktadır.
Boykotun başarısızlığı, müşriklerin Hz. Peygamber üzerindeki baskı araçlarının tükendiğini ortaya koyarken, Hz. Peygamber açısından da yeni arayışların zeminini hazırlamıştır. Mekke toplumundan beklenen desteğin sağlanamaması, davetin yeni coğrafyalara taşınması düşüncesini güçlendirmiş; bu bağlamda Ebû Tâlib’in vefatından sonraki Tâif yolculuğu, boykotun doğrudan sonuçlarından biri olarak öne çıkmıştır. Böylece boykot, müşriklerin amaçladığının aksine, İslâm davetinin Mekke dışına açılmasında dolaylı bir rol oynamıştır.
Kur’an sûrelerinin nüzûl sıralaması ile siyer verileri birlikte değerlendirildiğinde, boykot döneminde nâzil olan Mü’min, Fussilet, Şûrâ, Zuhruf, Duhân ve Câsiye sûrelerinin, yaşanan süreci doğrudan veya dolaylı biçimde yansıtan güçlü temalar içerdiği tespit edilmiştir.
Bu sûrelerde yer alan âyetler, boykotun mahiyetini peygamberlik tarihinin sürekliliği içerisinde konumlandırarak, Hz. Peygamber’e yönelik baskının istisnaî değil, önceki peygamberlerin de maruz kaldığı tarihsel bir olgu olduğunu vurgulamaktadır. Açlık, kıtlık, sosyal izolasyon, iletişim ambargosu, yakın takip ve öldürme tehdidi gibi unsurların, Kur’an’da önceki kavimlerin kıssaları üzerinden anlamlandırıldığı görülmektedir. Bu bağlamda boykot, yalnızca dünyevî bir güç mücadelesi olarak değil, ilâhî adalet perspektifinde geçici ve sonuçsuz bir girişim olarak sunulmuştur.
Öte yandan âyetlerde, boykot kararını alan müşrik eşraf ile onları sorgulamaksızın takip edenlerin, gerek tarihsel helâk anlatıları gerekse ahiret tasvirleri üzerinden uyarıldıkları; zulmün ve zorbalığın kaçınılmaz bir akıbetle sonuçlanacağına dikkat çekildiği anlaşılmaktadır. Buna karşılık müminlere, sabır, affedicilik, ahlâkî direniş ve ilâhî yardıma güven temelinde bir duruş tavsiye edilmiş; sabır pasif bir bekleyişten ziyade bilinçli, ilkeli ve uzun vadeli bir direniş biçimi olarak inşa edilmiştir. Bu bağlamda Kur’an, boykotu yalnızca tarihsel bir olay olarak değil, ahlâkî ve teolojik bir imtihan süreci olarak konumlandırmış, sabredenleri cennetle müjdeleyerek müminlerin boykota karşı dirençlerini güçlendirmiş ve moral inşa etmiştir.
Sonuç olarak Mekkeli müşriklerin uyguladığı boykot, İslâm’ın gelişimini durdurmak bir yana, Hz. Peygamber’in liderliğini, kabile içi ve inanç temelli dayanışmayı güçlendiren; İslâm toplumunun kurumsal baskılara karşı direnç geliştirmesine katkı sağlayan bir tecrübe olmuştur. Bu yönüyle boykot hadisesi, erken dönem İslâm tarihinin yalnızca bir kriz dönemi değil, aynı zamanda toplumsal dayanışma, sabır ve kararlılığın kurucu bir örneği olarak değerlendirilmelidir.
Kaynakça
Aldemir, Halil. Kur’an’da Hz. Peygamber’e Yönelik Teselliler. İstanbul: Kitabî Yayınları, 2010.
Apak, Adem. Ana Hatlarıyla İslâm Öncesi Arap Tarihi ve Kültürü. İstanbul: Ensar Yayınları, 2019.
Apak, Adem. Ana Hatlarıyla İslâm Tarihi-1. İstanbul: Ensar Yayınları, 2017.
Arslantaş, Nuh. “Hz. Peygamber’in Çağdaşı Yahudilerin Sosyo-Kültürel Hayatlarına Dair Bazı Tespitler”. İSTEM 11 (2008), 9-46.
Avcı, Casim - Şentürk, Recep. “Kabile”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/30-32. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
Ay, Mahmut. “Mekke Müşrikleri’nin Kur’an’a Yönelik Eleştirilerine Cevaplar”. Darulhadis İslâmi Araştırmalar Dergisi 3 (Aralık 2022), 340-386.
Balıkçı, Şükrü. “Mekke Döneminde Müşriklerin Müslümanlara Uyguladığı Ambargo”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (1997), 366-381.
Barış, Mustafa Necati. “Câhiliye Döneminde Yargı Sistemi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/1 (2012), 153-170.
Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ. Kitâbü Cümel min ensâbi’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1996.
Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. thk. Muhammed Subhî. Beyrut: Dârü’r-reşîd, 2000.
Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’l-müsnedi’s-sahîh. thk. Merkezü’l-Bühûs. Beyrut: Dârü’t-Te’sîl, 2012.
Câbirî, Muhammed Âbid. Fehmu’l-Kur’âni’l-Kerîm et-tefsîrü’l-vâdih hasebe tertîbi’n-nüzûl. el-Mağrib: Matbaatü dâri’n-neşr, 2008.
Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 1988.
Cevad Ali. el-Mufassal fî târîhi’l-Arab kable’l-İslâm. Beyrut: Daru’s-Saki, 1993.
Cide, Ömer. “Hz. Peygamber’in Hicretine Dair Bazı Mülahazalar”. Akademik Siyer Dergisi 3 (2021), 66-79.
Cide, Ömer. “Hz. Peygamber’in Sasani ve Bizansı Hedef Göstermesi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7/14 (2017), 12-23.
Çonkor, Burhan. “Surelerin Belirli Dönemlere ve Olaylara İzâfesi”. Dini Araştırmalar 19/20-06 (2016), 129-152.
Coşkun, Muhammed. “Câbirî, Muhammed Âbid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-1/235-238. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
Danacı, Sibel. “Kur’ân-ı Kerim’in Metinleşme Süreci ve Sûrelerin Tertibine Dair Görüşlerin Değerlendirilmesi”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2020), 138-166.
Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîrü’l-hadîs. Kahire: Dâru ihyâi’l-Kütüb, 1383/1964.
Duman, M. Zeki. Beyânu’l-Hak: Kur’an-ı Kerim’in Nüzul Sırasına Göre Tefsiri. Ankara: Fecr Yayınları, 2016.
Ebussuûd Efendi. İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm. Beyrut: Dârü ihyâi’t-türâs, ts.
Gözeler, Esra. Kur’an Ayetlerinin Tarihlendirilmesi. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2016.
Gözeler, Esra. “Kur’ân Ayetlerinin Târihlendirilmesine Batılı Yaklaşımlar”. AÜİF Dergisi 51/2 (2010), 299-316.
Gül, Ali Rıza. “Kur’an Ayetlerini Tarihlendirmede Nüzul Sebeplerinin Rolü”. Dini Araştırmalar 7/19 (2004), 191-220.
Habenneke, Abdurrahman Hasan el-Meydânî, Meâricü’t-tefekkür ve dekâiku’t-tedebbür: tefsîrun tedebbürîyyün li suveri’l-Kur’âni’l-Kerîm hasebe tertîbi’n-nüzûl. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2014.
Hamidullah, Muhammed. Mecmû‘atü’l-vesâiki’s-siyâsiyyeti li ahdi’n-nebiyyi ve’l-hilâfeti’r-râşide. Beyrut: Dârü’n-Nefâiş, 1987.
Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Salih Tuğ. Ankara: İmaj Yayınları, 2003.
İbn Ebî Hâtim, Abdurrahmân. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. thk. Esad Muhammed et-Tayyib. Riyad: Merkezü’d-Dirâseti ve’l-Buhûs, 1997.
İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed. Kitâbu’l-Meğâzî li İbn Ebî Şeybe. thk. Abdulaziz b. İbrahim. Riyad: Dâru İşbiliyâ, 1999.
İbnü’l-Esîr, İzzüddîn. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ebi’l-Fida Abdullah. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1987.
İbn Hacer, Şihabuddin. Üsdü’l-gâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed Muavvız vd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
İbn Habîb, Ebû Ca‘fer Muhammed. Kitâbü’l-Muhabber. nşr. Ilse Lichtenstädter. Haydarabad: Cem‘iyyetü Dâireti’l-Osmâniyye, 1361/1942.
İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. es-Sîretü’n-nebeviyye ve ahbâru’l-hulefâ. thk. Seyyid Üzeyr Bey. Beyrut: Müessesetü’l-Kutubi’s-Sekâfe, 1987.
İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdulmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sakkâ vd. Beyrut: Turâsü’l-İslâm, ts.
İbn İshâk, Muhammed. Kitâbü’s-Siyer ve’l-megâzî. thk. Süheyl Zekkâr. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1978.
İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah et-Türkî. Cîze: Hicr, 1997.
İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. thk. Sâmî b. Muhammed b. Sellâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1999.
İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. el-Me‘ârif li İbn Kuteybe. thk. Servet Ukkâşe. Kahire: Dârü’l-Me‘ârif, 1981.
İbn Sa‘d, Muhammed. Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü’l-Hanci 2001.
İbn Seyyidünnâs, Uyûnu’l-eser fî funûni’l-megâzî ve’ş-şemâili ve’s-siyer. thk. Muhammed el-‘İyd vd. Medine: Mektebetü Dâri’t-Türâs, ts.
Kapar, Mehmet Ali. “Ehâbîş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/496-497. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed. Cemheretü’n-neseb. thk. Nâci Hasan. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1986.
Kılıç, Hasan. “İslâm Öncesi Mekke’de Dinin Ekonomik Hayat Üzerindeki Belirleyici Etkisi”. Siyer Araştırmaları Dergisi 12 (2022), 37-58.
Kılıç, Ünal. İslâm’ın Zor Yılları ve İlk Boykot. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2016.
Kılınçlı, Sami. “İslâm Öncesi Arap Toplumunda Kabileler Arası Rekabetin İslâm Davetine Yansıması”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 12/1 (2012), 57-87.
Köse, Fatma Beyza. “Bir Entelektüel Müşrik: Nadr b. el-Hâris el-Abderî ve Mücadelesi”. İ.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (2018), 69-85.
Köksal, Mustafa Asım. İslâm Tarihi Hz. Muhammed ve İslâmiyet. İstanbul: Şamil Yayınevi, 1981.
Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: DİB Yayınları, 20011.
Kurt, Abdurrahman. “Demografik Değişkenler Açısından İlk Müslümanlar”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2009), 27-41.
Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin. Riyad: Müessesetü’r-risâle, 2006.
Mukâtil b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmûd. Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, 2002.
Nesefî, Ebü’l-Berekât. Medârikü’t-tenzîl ve hakāiku’t-te’vîl. Beyrut: Daru’n-Nefâis, 1996.
Okumuş, Mesut. “Kur’an-ı Kerim’in Kronolojik Okunuşunun Muhasebesi”. I. Kur’an Sempozyumu. Çorum: İslâmi İlimler Dergisi Yayınları, 2007.
Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîḥu’l-gayb. Beyrut: Dârü’l-fikr, 1981.
Sabuncu, Ömer. “Hz. Peygamber’in İlk Hanımı Hz. Hatice’nin Hayatı ve Kişiliği”. Diyanet İlmî Dergi 45/2 (2009), 49-72.
San‘ânî, Abdürrezzâk b. Hemmâm. Tefsîrü’l-Kur’ân. thk. Mustafa Müslim. Riyad: Mektebetü’r-rüşd, 1989.
Sarıçam, İbrahim. Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı. Ankara: DİB Yayınları, 2011.
Sipahioğlu, Abdülvahid Yakub. Boykot Döneminde Nazil Olan Surelerin Tespiti ve Değerlendirilmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
Söylemez, Mehmet Mahfuz. “Cahiliye Döneminde Mekke’nin Demografik, İdarî, Ekonomik, Kültürel ve Dini Yapısı Üzerine Bazı Notlar”. Siyer Dersleri-Mekke Dönemi. ed. İdris Söylemez. Malatya: Malatya Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2018,102-127.
Süheylî, Abdurrahman b. Abdullah. Muhtasaru’r-ravdi’l-unufi’l-bâsim. thk. Abdulaziz Harfuş. Dımeşk: Dâru’l-Beşâir, 2005.
Şenyayla, Gencal. Müşriklerin Hz. Peygamber ve Müslümanları Boykota Tabi Tutmaları. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
Şulul, Kasım. Son Peygamber Hz. Muhammed’in (sas) Hayatı. İstanbul: Siyer Yayınları 2018.
Taberî, Muḥammed b. Cerîr. Târihu’t-Taberî. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, 1967.
Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi’u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Hicr, 2001.
Telli, Hasan. “Müşriklerin Liderlerinden Ukbe b. Ebû Mu‘ayt ve Hz. Peygamber’e Karşı Mücadelesi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2021), 831-862.
Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed b. Ali. Esbâbü nüzûli’l-Kur’ân. Riyad: Dâru’l-Mîmân, 2005.
Ya‘kûbî, Ahmed b. Ebû Ya‘kûb b. Ca‘fer. Tarihü’l-Ya‘kûbî. thk. Seyyid Muhammed Sâdık. Necef: Münteşarâtü’l-Mektebeti’l-Hayderiyye, 1358.
Yaprakdal, Erdal. “Şi‘bu Ebî Tâlib’teki Boykot”. Din ve Bilim Muş Alparslan Üniversitesi İslâmi İlimler Fakültesi Dergisi 4/2 (2021), 264-284.
Yavuz, Mehmet Ali. Hz. Peygamber’in Tedbir Uygulamaları ve Sonuçları. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
Yazır, Elmalı Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul, Çelik-Şura Yayınları, 1993.
Yıldız, İbrahim. Kur’an’da Psikolojik Şiddet. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2022.
Yıldız, İbrahim. “Kur’ân-ı Kerîm’de Atalar Geleneği ve İnanca Etkisi”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/26 (2015), 175-215.
Yılmaz, Ali. “Mekkeli Müşriklerin Hz. Muhammed’e Karşı Aşırı Muhalefetlerinin Öteki Yüzü”. Kilis7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/10 (2019), 59–89.
Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ʿan hakâʾikı gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. thk. Âdil Ahmed -Ali Muhammed Muavvız. Riyad: Mektebetü’l-Abaykân, 1998.
Zerkeşî, Bedreddîn Muhammed b. Abdullah. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1957.
Zühaylî, Vehbe. Tefsîrü’l-münîr. çev. Ahmet Efe vd. İstanbul: Risale Yayınları, 2005.
.
[1] Ebû Muhammed Abdulmelik İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, thk. Mustafa es-Sakkâ vd. (Beyrut: Turâsü’l-İslam, ts.), 1/350; Muhammed İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, thk. Ali Muhammed Ömer (Mektebetü’l-Hanci: Kahire, 2001), 1/176; Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ el-Belâzürî, Kitâbü Cümel min ensâbi’l-eşrâf, thk. Süheyl Zekkâr (Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1996), 1/265.
[2] Kur’ân-ı Kerîm Meâli, çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin (Ankara: DİB Yayınları, 2011), el-Ankebût 29/2-3; el-Burûc 85/4-8.
[3] Ünal Kılıç, İslâm’ın Zor Yılları ve İlk Boykot (İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2016) 5-90; Gencal Şenyayla, Müşriklerin Hz. Peygamber ve Müslümanları Boykota Tabi Tutmaları (Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008), 7-94; Abdülvahid Yakub Sipahioğlu, Boykot Döneminde Nazil Olan Surelerin Tespiti ve Değerlendirilmesi (Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014), 55-137; Yaprakdal, “Şi‘bu Ebî Tâlib’teki Boykot”, 264-284; Şükrü Balıkçı, “Mekke Döneminde Müşriklerin Müslümanlara Uyguladığı Ambargo”, Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (1997), 366-381.
[4] Belâzürî, Ensâb, 1/131-136; Ömer Cide, “Hz. Peygamber’in Hicretine Dair Bazı Mülahazalar”, Akademik Siyer Dergisi 3 (2021), 668-69; Ali Yılmaz, “Mekkeli Müşriklerin Hz Muhammed’e Karşı Aşırı Muhalefetlerinin Öteki Yüzü”, Kilis7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/10 (2019), 59-89.
[5] eş-Şu‘arâ 12/214.
[6] Belâzürî, Ensâb, 1/136; İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/169-170.
[7] Ebü’l-Hasen Mukâtil b. Süleymân, Tefsîru Mukâtil b. Süleymân, thk. Abdullah Mahmûd (Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, 2002), 3/584, 4/425; Muhammed b. İbn İshâk, Kitâbü’s-Siyer ve’l-meğâzî, thk. Süheyl Zekkâr (Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1978), 150-151, 272; Mustafa Asım Köksal, İslam Tarihi Hz. Muhammed ve İslamiyet (İstanbul: Şamil Yayınevi, 1981), 329; İbrahim Yıldız, Kur’an’da Psikolojik Şiddet (İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2022), 119-171.
[8] Mukâtil b. Süleymân, Tefsîru Mukâtil b. Süleymân, 3/230.
[9] Belâzürî, Ensâb, 1/136-224; Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed İbn Ebî Şeybe, Kitâbu’l-Meğâzî li İbn Ebî Şeybe, thk. Abdulaziz b. İbrahim (Riyad: Dâru İşbiliyâ, 1999), 129-130.
[10] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/293.
[11] Ebû Ca‘fer Muhammed İbn Habîb, Kitâbü’l-Muhabber, nşr. Ilse Lichtenstädter (Haydarabad: Cem‘iyyetü Dâireti’l-Osmâniyye, 1361/1942), 160.
[12] el-Kâfirûn 109/1-6.
[13] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/362.
[14] Yûnus 10/40.
[15] Hûd 11/13.
[16] el-En’âm 6/25; el-Enfâl 8/31; en-Nahl 16/24; el-Mü’minûn 23/83; el-Furkân 25/5; el-Kalem 68/15; el-Mutaffifîn 83/13.
[17] el-Ahkâf 46/7.
[18] eş-Şuarâ 26/210-212.
[19] el-Müddessir 74/52-53.
[20] el-Furkân 25/32.
[21] el-Ahkâf 46/11.
[22] el-A‘râf 7/203.
[23] el-Bakara 2/88; Fussilet 41/5.
[24] ez-Zuhruf 43/31; Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed b. Ali el-Vâhidî, Esbâbü nüzûli’l-Kur’ân (Riyad: Dâru’l-Mîmân, 2005), 544; Vehbe Zühaylî, Tefsîrü’l-münîr, çev. Ahmet Efe vd. (İstanbul: Risale Yayınları, 2005), 13/122, 135; Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-Zemahşerî, el-Keşşâf ʿan hakâʾikı gavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl (Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 2006), 4/189; Ebü’l-Berekât en-Nesefî, Medârikü’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl (Beyrut: Daru’n-Nefâis, 1996), 4/172.
[25] en-Nahl 16/103.
[26] Konuyla ilgili geniş bilgi için bk. Mahmut Ay, “Mekke Müşrikleri’nin Kur’an’a Yönelik Eleştirilerine Cevaplar”, Darulhadis İslami Araştırmalar Dergisi 3 (Aralık 2022), 340-386.
[27] İbn İshâk, Kitâbu’s-Siyer ve’l-meğâzî, 229-230;Muhammed b. İsmail el-Buhârî, el-Câmiu’l-müsnedi’s-sahîh, thk. Merkezü’l-Bühûs (Beyrut: Dârü’t-Te’sîl, 2012), “Fedâili Ashâbu’n-Nebî”, 5 (No.3668); İbn Ebî Şeybe, Kitâbu’l-Meğâzî, 108-109; Ebû Hâtim Muhammed İbn Hibbân, es-Sîretü’n-nebeviyye ve ahbâru’l-hulefâ, thk. Seyyid Üzeyr Bey (Beyrut: Müessesetü’l-Kutubi’s-Sekâfe, 1987), 84.
[28] İbn Hibbân, es-Sîretü’n-nebeviyye, 84-86.
[29] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/350; İzzüddîn İbnu’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh, thk. Ebü’l-Fida Abdullah (Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1987), 1/604.
[30] Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed el-Kelbî, Cemheretü’n-neseb, thk. Nâci Hasan (Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1986), 26-29; İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/129-138, 147-150; İbn Habîb, Kitâbü’l-Muhabber, 164-168.
[31] Bk. İbrahim Yıldız, “Kur’ân-ı Kerîm’de Atalar Geleneği ve İnanca Etkisi”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/26 (2015), 175-215.
[32] ez-Zuhruf 43/22-23.
[33] es-Sâffât 37/36; et-Tûr 52/29; el-Hâkka 69/41-42.
[34] İbn Habîb, Kitâbü’l-Muhabber, 263-268; Ahmed b. Ebû Ya‘kûb b. Ca‘fer el-Ya‘kûbî, Tarihü’l-Ya‘kûbî, thk. Seyyid Muhammed Sâdık (Necef: Matbaatü’l-Gayri, 1357), 1/215-217, 227; Hasan Kılıç, “İslâm Öncesi Mekke’de Dinin Ekonomik Hayat Üzerindeki Belirleyici Etkisi”, Siyer Araştırmaları Dergisi 12 (2022), 37-58.
[35] Sâd 38/5.
[36] et-Tekâsür 102/1-2; el-Hümeze 104/1-3.
[37] el-Hucurât 49/13.
[38] ed-Duhâ 93/9-10; el-Mâûn 107/1-3.
[39] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 168-169; Abdurrahman Kurt, “Demografik Değişkenler Açısından İlk Müslümanlar”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2009), 29.
[40] en-Nahl 16/22-23; el-Mü’minûn 23/46-48.
[41] ez-Zuhruf 43/31.
[42] el-En‘âm 6/10; el-Mutaffifîn 83/29-31.
[43] Mutayyebûn gurubunda yer alanlar: Abdümenâfoğulları (yani Haşimoğulları, Muttaliboğulları, Nevfeloğulları, Abdüşemsoğulları-Ümeyyeoğulları), Esedoğulları ve Zühreoğullarıdır. Ahlâf grubunda yer alanlar ise Abdüddâroğulları, Mahzûmoğulları, Sehmoğulları, Cumahoğulları vb. kabilelerdir. Geniş bilgi için İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/58; Muḥammed b. Cerir et-Taberî, Târihu’t-Taberî Târîhu’r-rusûl ve’l-mulûk, thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim (Kahire: Dâru’l-Me’ârif, 1967), 2/252-253; Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî, el-Me‘ârif li İbn Kuteybe, thk. Servet Ukkâşe (Kahire: Dârü’l-Me‘ârif, 1981), 319; İbrahim Sarıçam, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı (Ankara: DİB Yayınları, 2005), 30.
[44] Taberî, Târihu’t-Taberî, 2/336.
[45] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/350; İbnu’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh, 1/604.
[46] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/350; Belâzürî, Ensâb, 1/265-270; İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/171, 177; Taberî, Târihu’t-Taberî, 2/326-327, 336; İbnu’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh, 1/604; Sarıçam, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı, 105-106; Balıkçı, “Mekke Döneminde Müşriklerin Müslümanlara Uyguladığı Ambargo”, 369-370.
[47] Belâzürî, Ensâb, 1/265-270.
[48] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/171; Belâzürî, Ensâb, 1/267-268.
[49] Belâzürî, Ensâb, 1/268; Müşriklerin Ebû Tâlib’e sunduğu teklifler için ayrıca bk. Ömer Cide, “Hz. Peygamber’in Sasani ve Bizansı Hedef Göstermesi”, Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7/14 (2017), 12–23.
[50] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/171-172; Taberî, Târihu’t-Taberî, 2/326-327.
[51] Belâzürî, Ensâb, 1/266.
[52] Belâzürî, Ensâb, 1/268.
[53] Belâzürî, Ensâb, 1/266.
[54] Belâzürî, Ensâb, 1/268.
[55] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-Kebîr, 1/171-172.
[56] Cevad Ali, el-Mufassal fî târîhi’l-Arab kable’l-İslâm (Beyrut: Daru’s-Saki, 1993) 4/410-413; Sami Kılınçlı, “İslam Öncesi Arap Toplumunda Kabileler Arası Rekabetin İslam Davetine Yansıması”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 12/1 (2012), 59-60.
[57] İbn Habîb, Kitâbü’l-Muhabber, 195; Adem Apak, Ana Hatlarıyla İslam Öncesi Arap Tarihi ve Kültürü (İstanbul: Ensar Yayınları, 2019), 131; Casim Avcı - Recep Şentürk, “Kabile”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2001), 24/30-32.
[58] İbn Kuteybe, el-Me‘ârif li İbn Kuteybe, 319.
[59] Fatma Beyza Köse, “Bir Entelektüel Müşrik: Nadr b. el-Hâris el-Abderî ve Mücadelesi”, İ.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (2018), 77; Nuh Arslantaş, “Hz. Peygamber’in Çağdaşı Yahûdilerin Sosyo-Kültürel Hayatlarına Dair Bazı Tespitler”, İSTEM 11 (2008), 33-35.
[60] Hasan Telli, “Müşriklerin Liderlerinden Ukbe b. Ebû Mu‘ayt ve Hz. Peygamber’e Karşı Mücadelesi”, Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2021), 847.
[61] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/58-59, 170; Kılınçlı, “İslam Öncesi Arap Toplumunda Kabileler Arası Rekabetin İslam Davetine Yansımaları”, 84.
[62] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/58-59; Sarıçam, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı, 34-35.
[63] Taberî, Târihu’t-Taberî, 2/327-330.
[64] Belâzürî, Ensâb, 1/270; İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/376.
[65] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/350; Belâzürî, Ensâb, 1/270; Muhammed Hamidullah, Mecmû‘atü’l-vesâiki’s-siyâsiyyeti li ahdi’n-nebiyyi ve’l-hilâfeti’r-râşide (Beyrut: Dârü’n-Nefâiş, 1987), 44.
[66] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/177-178; Belâzürî, Ensâb, 1/270; Kasım Şulul, Son Peygamber Hz. Muhammed’in (sas) Hayatı (İstanbul: Siyer Yayınları, 2018), 332-334.
[67] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/178; Ya‘kûbî, Tarihü’l-Ya‘kûbî, 2/25.
[68] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/350.
[69] Hamidullah, el-Vesâikü's-siyâsiyye, 44-45 Muhammed Hamidullah, İslam Peygamberi, çev. Salih Tuğ (Ankara: İmaj, 2003), 113; Mehmet Ali Kapar, “Ehâbîş”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1994), 10/496-497.
[70] Ya‘kûbî, Tarihü’l-Ya‘kûbî, 2/31.
[71] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/177-178; Belâzürî, Ensâb, 1/273.
[72] İbn İshâk, Kitâbü’s-Siyer ve’l-meğâzî, 159.
[73] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/350; Adem Apak, Ana Hatlarıyla İslam Tarihi (İstanbul: Ensar Yayınları, 2017), 1/190.
[74] Ebü’l-Fidâ İsmâîl İbn Kesîr, el-Bidâye ve’n-nihâye, thk. Abdullah et-Türkî (Cîze: Hicr, 1997), 4/208.
[75] Sarıçam, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı, 106.
[76] İbn İshâk, Kitâbü’s-Siyer ve’l-meğâzî, 159, İbn Seyyidünnâs, Uyûnu’l-eser fî funûni’l-meğâzî ve’ş-şemâili ve’s-siyer, thk. Muhammed el-‘İyd vd. (Medine: Mektebetü Dâri’t-Türâs, ts.), 1/222.
[77] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/351.
[78] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/177-178; Belâzürî, Ensâb, 1/270.
[79] Hamidullah, İslam Peygamberi, 114.
[80] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/177-178; Belâzürî, Ensâb, 1/270.
[81] Belâzürî, Ensâb, 1/270.
[82] İbn İshâk, Kitâbü’s-Siyer ve’l-meğâzî, 159.
[83] Abdurrahman b. Abdullah es-Süheylî, Muhtasaru’r-Ravdi’l-unufi’l-bâsim, thk. Abdulaziz Harfuş (Dımeşk: Dâru’l-Beşâir, 2005), 201.
[84] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/353; Taberî, Târihu’t-Taberî, 2/336; İbnu’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh, 1/604.
[85] Taberî, Târihu’t-Taberî, 2/336.
[86] Belâzürî, Ensâb, 1/271.
[87] Belâzürî, Ensâb, 1/271-272.
[88] Ya‘kûbî, Tarihü’l-Ya‘kûbî, 2/31; Ömer Sabuncu, “Hz. Peygamber’in İlk Hanımı Hz. Hatice’nin Hayatı ve Kişiliği”, Diyanet İlmî Dergi 45/2 (2009), 67.
[89] Şihabuddin İbn Hacer, Üsdü’l-gâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe, thk. Ali Muhammed Muavvız vd. (Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994), 7/86.
[90] İbn İshâk, Kitâbü’s-Siyer ve’l-meğâzî, 159; İbn Kesîr, el-Bidâye ve’n-nihâye, 4/208.
[91] Mehmet Ali Yavuz, Hz. Peygamber’in Tedbir Uygulamaları ve Sonuçları (Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2021), 44.
[92] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/352-353.
[93] İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/352-353.
[94] Esra Gözeler, Kur’an Ayetlerinin Tarihlendirilmesi (İstanbul: Kuramer Yayınları, 2016), 18.
[95] Bedreddîn Muhammed b. Abdullah ez-Zerkeşî, el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân, thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrâhîm (Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1957), 1/192.
[96] Ali Rıza Gül, “Kur’an Ayetlerini Tarihlendirmede Nüzul Sebeplerinin Rolü”, Dini Araştırmalar 7/19 (2004), 191-220; Mesut Okumuş, “Kur’an-ı Kerim’in Kronolojik Okunuşunun Muhasebesi,” I. Kur’an Sempozyumu (Çorum: İslami İlimler Dergisi Yayınları, 2007), 91-109; Sibel Danacı, “Kur’ân-ı Kerim’in Metinleşme Süreci ve Sûrelerin Tertibine Dair Görüşlerin Değerlendirilmesi”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (01 Nisan 2020), 138-166; Esra Gözeler, “Kur’ân Ayetlerinin Târihlendirilmesine Batılı Yaklaşımlar”, AÜİF Dergisi 51/2 (2010), 299-316; Burhan Çonkor, “Surelerin Belirli Dönemlere ve Olaylara İzâfesi”, Dini Araştırmalar 19/20-06 (2016), 129-152.
[97] Muhammed Âbid el-Câbirî, Fehmu’l-Kur’ani’l-Kerîm et-tefsîrü’l-vâdih hasebe tertîbi’n-nüzûl (el-Mağrib: Matbaatü dâri’n-neşr, 2008), 2/98, 107, 115, 127, 141; Sipahioğlu, Boykot Döneminde Nazil Olan Surelerin Tespiti ve Değerlendirilmesi, 67, 79, 93.
[98] İsmail Cerrahoğlu, Tefsir Usûlü (Ankara: TDV Yayınları, 1988), 86-87; Gözeler, Kur’an Ayetlerinin Tarihlendirilmesi, 283-286.
[99] M. Zeki Duman, sûrenin risaletin sekiz ve on ikinci yılları arasında peyderper indirildiğini ifade eder. Geniş bilgi için bk. M. Zeki Duman, Beyânu’l-Hak: Kur’an-ı Kerim’in Nüzul Sırasına Göre Tefsiri (Ankara: Fecr Yayınları, 2016), 1/835.
[100] el-Mü’min 40/4.
[101] Câbirî, Fehmu’l-Kur’ani’l-Kerîm, 2/99.
[102] Abdürrezzâk b. Hemmâm es-San‘ânî, Tefsîrü’l-Kur’ân, thk. Mustafa Müslim (Riyad: Mektebetü’r-rüşd, 1989), 2/178.
[103] el-Mü’min 40/5.
[104] Bu anlamda Allah’ın Hz. Peygamber’i daha önceki Hz. Nuh, Hz. İbrahim, Hz. Musa, Hz. Yusuf ve Hz. İsa gibi peygamberlerin kıssalarıyla teselli ettiği hususları için bk. Halil Aldemir, Kur’an’da Hz. Peygamber’e Yönelik Teselliler (İstanbul: Kitabî Yayınevi, 2010), 103-107.
[105] Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî, Mefâtîḥu’l-gayb (Beyrut: Dârü’l-fikr, 1981), 27/31.
[106] Muhammed İzzet Derveze, et-Tefsîrü’l-hadîs (Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütüb, 1383/1964), 4/351.
[107] Abdurrahman Hasan Habenneke el-Meydânî, Meâricü’t-tefekkür ve dekâiku’t-tedebbür: tefsîrun tedebbürîyyün li-suveri’l-Kur’âni’l-Kerîm hasebe tertîbi’n-nüzûl (Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2014), 12/322.
[108] ed-Duhân 44/10-11.
[109] Ebü’l-Fidâ İsmâîl İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm, thk. Sâmî b. Muhammed b. Sellâme (Riyad: Dârun Tayyibetun, 1999), 7/247.
[110] Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer ez-Zemahşerî, el-Keşşâf an hakâiki gavâmidi’t-tenzîl ve uyûni’l-akâvili fî vucûhi’t-te’vîl, thk. Âdil Ahmed - Ali Muhammed Muavvız (Riyad: Mektebetü’l-Abaykân, 1998), 5/66-467; Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer el-Beyzâvî, Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl, thk. Muhammed Subhî (Beyrut: Dârü’r-reşîd, 2000), 3/260; Elmalı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili (İstanbul: Çelik-Şura Yayınları, 1993), 6/399.
[111] ez-Zuhruf 43/36.
[112] Abdurrahmân b. Ebî Hâtim, Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm, thk. Esad Muhammed et-Tayyib (Riyad: Merkezü’d-Dirâseti ve’l-Buhûs, 1997), 10/3283
[113] el-Mü’min 40/26.
[114] el-Mü’min 40/28.
[115] İbn İshâk, Kitâbu’s-Siyer ve’l-meğâzî, 229-230;İbn Ebû Şeybe, Kitâbü’l-Meğâzî, 108-109; Taberî, Târihu’t-Taberî, 2/333; Muhammed b. Cerir et-Taberî, Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân, thk. Abdullah et-Türkî (Kahire: Hicr, 2001), 18/350; Telli, “Müşriklerin Liderlerinden Ukbe b. Ebû Mu‘ayt ve Hz. Peygamber’e Karşı Mücadelesi”, 851-852.
[116] Râzî, Mefâtîḥu’l-gayb, 27/58.
[117] Fussilet 41/26.
[118] Taberî, Tefsîrü’t-Taberî, 18/413; Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî, el-Câmiʿ li ahkâmi’l-Kurʾân, thk. Abdullah b. Abdulmuhsin (Riyad: Müessesetü’r-risâle, 2006), 18/413.
[119] İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm, 7/174.
[120] Râzî, Mefâtîḥu’l-gayb, 27/120-121.
[121] el-Mü’min 40/70-72.
[122] ed-Duhân 44/17-31.
[123] ed-Duhân 44/47-49.
[124] Câbirî, Fehmu’l-Kur’ân, 1/15, 2/105; Sipahioğlu, Boykot Döneminde Nazil Olan Surelerin Tespiti ve Değerlendirilmesi, 67, 79, 93.
[125] eş-Şûrâ 42/23.
[126] Kurtubî, el-Câmiʿ li ahkâmi’l-Kurʾân, 18/465.
[127] Elmalı, Hak Dini Kur’an Dili, 6/355.
[128] Ebussuûd Efendi, İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm (Beyrut: Dârü ihyâi’t-türâs, ts), 8/30.
[129] Beyzâvî, Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl, 3/236.
[130] el-Mü’min 40/55.
[131] Taberî, Tefsîrü’t-Taberî, 18/384.
[132] el-Mü’min 40/51, 77.
[133] Fussilet 41/34.
[134] Râzî, Mefâtîḥu’l-gayb, 27/128.
[135] Taberî, Tefsîrü’t-Taberî, 18/422.
[136] eş-Şûrâ 42/43.
[137] Taberî, Tefsîrü’t-Taberî, 20/664-665.
[138] ez-Zuhruf 43/88–89.
[139] Beyzâvî, Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl, 3/258; Habanneke, Meâricü’t-tefekkür ve dekâiku’t-tedebbür, 12/693.
[140] ed-Duhân 44/10–16.
[141] el-Câsiye 45/14.
[142] Taberî, Tefsîrü’t-Taberî, 21/80.
[143] el-Mü’min 40/7-9.
[144] Ebussuûd Efendi, İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm, 7/297; Elmalı, Hak Dini Kur’an Dili, 6/278-279.
[145] el-Mü’min 40/8.
[146] ed-Duhân 44/51-57.
[147] el-Mü’min 40/51.
[148] Habanneke, Meâricü’t-tefekkür ve dekâiku’t-tedebbür, 12/313.
[149] Apak, Ana Hatlarıyla İslam Tarihi 1/190-191.
[150] Belâzürî, Ensâb, 1/272; Sarıçam, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı, 106.
[151] Ya‘kûbî, Tarihü’l-Ya‘kûbî, 2/31; İbnu’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh, 1/606.
[152] İbn Sa‘d, Kitâbu’t-Tabakâti’l-kebîr, 1/178-179; İbnu’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh, 1/605-606.
