DİYANET İLMÎ DERGİ
ISSN: 1300-8498
e-ISSN: 2822-2261
Web: https://dergipark.org.tr/tr/pub/did
Recâîzâde İbrahim Şefîk Bey’in Na‘tları
Araştırma Makalesi
Tarih
Geliş Tarihi: 3 Şubat 2026 Kabul Tarihi: 22 Haziran 2026
Yazar: Gökhan Coşgun
Dr. Öğr. Üyesi
Hitit Üniversitesi
İlahiyat Fakültesi
Çorum-Türkiye
Yazar Katkı Oranı: %100
https://ror.org/01x8m3269
https://orcid.org/0000-0001-8052-9358
gokhancosgun@hitit.edu.tr
Atıf: Coşgun, Gökhan. “Recâîzâde İbrahim Şefîk Bey’in Na‘tları”. Diyanet İlmî Dergi 62/2 (2026), 763-814.
https://doi.org/10.61304/did.1881116
Makale Bilgileri
Değerlendirme: Çift Taraflı Kör Hakemlik
İntihal: Benzerlik Taraması Yapıldı - intihal.net
Etik Beyan: Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu, yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.
Yapay Zekâ Kullanım Beyanı: Çalışmanın sadece İngilizce “öz” çevirisinde ChatGPT yapay zeka aracı kullanılmıştır.
Etik Kurul Onayı: Bu makale için etik kurul onayı gerekmemektedir.
Etik Bildirim: ilmidergi@diyanet.gov.tr
Yazar Çıkar Çatışması Beyanı: Herhangi bir yazarla çıkar çatışması bulunmamaktadır.
Bu makale CC BY-NC 4.0 lisansı altında yayımlanmaktadır.
DIYANET SCIENTIFIC JOURNAL
ISSN: 1300-8498
e-ISSN: 2822-2261
Web: https://dergipark.org.tr/en/pub/did
The Na‘ts of Recâizâde İbrahim Şefîk Bey
Research Article
History
Received: 3 February 2026 Accepted: 22 June 2026
Author: Gökhan Coşgun
Dr. Öğr. Üyesi / Assistant Professor
Hitit Üniversitesi / Hitit University
İlahiyat Fakültesi / Faculty of Theology
Çorum-Türkiye
Author Contribution Rate: %100
https://ror.org/01x8m3269
https://orcid.org/0000-0001-8052-9358
gokhancosgun@hitit.edu.tr
Citation: Coşgun, Gökhan. “Recâîzâde İbrahim Şefîk Bey’in Na‘tları”. Diyanet İlmî Dergi 62/2 (2026), 763-814.
https://doi.org/10.61304/did.1881116
Article Information
Review: Double-blind
Plagiarism: Plagiarism check was performed - intihal.net
Ethical Statement: It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.
AI Use Statement: The ChatGPT artificial intelligence tool was used solely for the English translation of the abstract.
Ethics Committee Approval: This article does not require ethics committee approval.
Complaints: ilmidergi@diyanet.gov.tr
Authors Conflict of Interest Statement: There is no conflict of interest with any author.
This article is published under the CC BY-NC 4.0 licence.
Recâîzâde İbrahim Şefîk Bey’in Na‘tları
Öz
Her medeniyeti şekillendiren, ona ruh ve hayat veren belli unsurlar bulunmaktadır. İslâmiyetin düşünce dünyasıyla hayat bulan Türk İslam edebiyatının da en önemli kaynaklarından biri Hz. Peygamber ve onun insanlığa rehber olan hayatı olmuştur. Hz. Peygamber’i konu alan edebî türlerin başında na‘t gelmektedir. Arapça “vasfetme, övme, methetme, senada bulunma” anlamlarına gelen na‘t, terim olarak Hz. Peygamber’in yüce vasıfları ve güzel ahlakı üzerine kaleme alınan övgü şiirlerini ifade etmektedir. Edebiyatımızda hemen hemen her şair tarafından kaleme alınan na‘t, XIX. yüzyıla geldiğinde dönemin kendine has durumunu da içine alarak yazılmaya devam etmiştir. Bu bağlamda na‘t yazan şairlerden biri de İbrahim Şefîk Bey’dir (ö. 1856). XIX. yüzyıl şairlerinden olan ve devletin farklı kademelerinde görev alan Recâîzâde İbrahim Şefîk Bey, döneminin önemli devlet adamlarından Reisülküttâb Recâî Mehmed Emîn Efendi’nin (ö. 1780) torunu, Mehmed Celâleddîn Bey’in (ö. 1812) oğludur. İbrahim Şefîk Bey, devlet görevleri yanında 1841 yılında Mevlevîliğe intisap etmiş, 1856 yılında İstanbul’da vefat etmiştir. Yazdığı tarih manzumeleriyle öne çıkan İbrahim Şefîk’in, Dîvân’ında şimdiye kadar bir akademik çalışmaya konu olmamış 13 tane na‘t bulunmaktadır. Çalışmada İbrahim Şefîk’in hayatına kısaca değinildikten sonra söz konusu na‘tlar şekil ve muhteva yönünde incelenecek, Dîvân nüshaları üzerinden çeviri yazısı yapılacak ve İbrahim Şefîk ve şiirlerinin na‘t edebiyatındaki yeri tespit edilmeye çalışılacaktır.
Anahtar Kelimeler: Türk İslam Edebiyatı, Hz. Peygamber, Na‘t, Recâîzâde İbrahim Şefîk, Dîvân.
The Na‘ts of Recâizâde İbrahim Şefîk Bey
Abstract
Every civilization is shaped by certain elements that provide it with spirit and life. One of the most important sources of Turkish Islamic literature, which embodies the worldview of Islam, is the Prophet Muḥammad and his life as a profound guide to humanity. Among the various literary genres focusing on the Prophet Muḥammad, the na‘t holds a prominent and cherished place. Derived from Arabic, the term “naʿt” signifies “to describe, to praise, to exalt,” specifically referring to poetry dedicated to celebrating the noble attributes and moral virtues of the Prophet Muḥammad, often reflecting the values of love, devotion, and reverence. A notable figure of the 19th century, Rajāīzāde İbrāhīm Shafīq (1808-1856) served in various important levels of the Ottoman administrative system. He was the grandson of the notable and influential statesman Reīsulkuttāb Rejāī Maḥmad Amīn Afandi (d. 1780) and the son of Maḥmad Jelāleddīn (d. 1812). Alongside his official duties, İbrāhīm Shafīq joined the esteemed Mawlavī order in 1841 and unfortunately passed away in Istanbul in 1856. Known for his rich historical poetry, İbrāhīm Shafīq’s Dīwān is notable for including 13 exquisite na’ts. This study will briefly address the life of İbrāhīm Shafīq, followed by an in-depth analysis of these naʿts from both formal and thematic perspectives. Through the meticulous examination of Dīwān manuscripts, a thorough translation will be prepared, and the distinct place of İbrāhīm Shafīq along with his poetry within the realm of naʿt literature will be identified and celebrated.
Keywords: Turkish Islamic Literature, The Prophet Muḥammad, Naʿt, Rajāīzāde İbrāhīm Shafīq, Dīwān.
Summary
With the Turks’ encounter with Islam, the profound transformation in their world of belief and thought manifested itself in every sphere of life, and the foundations of a new civilization shaped by Islamic understanding were laid. Literature, one of the most important pillars of this newly constructed civilization, also underwent its share of these transformations and incorporated new content shaped by the principles of Islamic belief. In Turkish literature that developed under the influence of Islam, the Prophet Muḥammad and his life occupy a distinct and central place. Numerous subjects related to the Prophet -such as his birth (mawlid), migration (hijra), battles, sayings, ascension (miʿrāj), and miracles- have found a place in Turkish literature in the finest detail. In this context, na‘ts -poems that praise the Prophet’s noble qualities and extol his exemplary moral character- hold a particular significance. The term naʿt, derived from the Arabic meaning “to describe, to praise, to extol, and to eulogize,” refers, in a technical sense, to panegyric poems composed in praise of the exalted attributes and virtuous character of the Prophet Muḥammad. In Turkish literature shaped by Islamic influence, the tradition of composing na‘ts, which began with Qutadgku Bilig written by Yūsuf Khāṣṣ Ḥājib (d. after 1069), preserved its distinctive position in every period. Even in the nineteenth century -perhaps one of the most critical periods of rupture in Turkish literary history- this tradition maintained its vitality despite being influenced by the profound transformations of the era, serving as a refuge for poets seeking escape from the political, economic, and social crises of their time. In this context, Rajāīzāde İbrāhīm Shafīq, a member of one of the prominent bureaucratic families of the nineteenth century, joined the tradition of na‘t composition with his distinctive style and expressed his longing for and devotion to the Prophet through his poems. İbrāhīm Shafīq was born in Istanbul in 1223/1808. Belonging to a family of bureaucrats who had served in important state offices, he was the grandson of Raīsulkuttāb Rejāī Efendi (d. 1194/1780) and the son of Tezkīreji-i Thānī Jelāleddīn Maḥmad (d. 1227/1812). He lost his father, Jelāleddīn Bey, at the age of four, and his mother passed away shortly thereafter. İbrahim Şefîk began his bureaucratic career in 1250/1834, and in 1255/1839, as a result of the works he authored, he was awarded the rank of hâcegân by Sulṭān ʿAbdu’l-majīd. Having affiliated himself with the Mawlavī order in 1841, İbrāhīm Shafīq began serving in 1263/1847 as the divan secretary to Kāmil Pasha (d. 1275/1859), the Governor of Sidon, but returned to Istanbul a few months later. Throughout his life, İbrāhīm Shafīq held numerous state positions, worked closely with prominent statesmen, and received praise and patronage from the sultans of his time. He passed away in Istanbul in 1273/1856 and was buried in the cemetery of the Yenikapı Mawlavī Lodge. As far as can be determined, İbrāhīm Shafīq’s Dīwān contains thirteen na‘ts. Of these poems, which are presented to the scholarly world for the first time in this study, two are written in the ghazal form and the remaining ones in the qaṣīda form, comprising a total of 242 couplets. While nearly all of the themes commonly encountered in the classical naʿt tradition are addressed in these poems, the themes of intercession (istishfā‘) and supplication (istimdād) are particularly prominent. In this context, nine Qur’anic verses related to the Prophet are quoted, and several miracles attributed to the Prophet -most notably the Ascension (Mi‘rāj), the splitting of the moon, the fact that the Prophet cast no shadow, and the presence of the Seal of Prophethood on his back- are mentioned. Comparisons are drawn between the Prophet Muḥammad and other prophets such as Adam, Moses, Jesus, and Joseph, and the Rightly Guided Caliphs (al-Khulafā’ al-Rāshidūn), the four most significant figures in Islamic history, are praised. When examining the content of the na‘t poems, the fact that the Prophet’s name is referred to as the Ism-i A‘ẓam and the use of the phrase “one of you” when addressing both the Prophet and Allah the Almighty are issues that warrant attention from the perspective of the fundamentals of Islamic faith. In this study, İbrāhīm Shafīq’s life has been briefly outlined, the aforementioned na‘ts have been analyzed in terms of both form and content, and by preparing a transliterated text based on the manuscript copies of the Dīwān, an attempt has been made to determine the place of İbrāhīm Shafīq and his poetry within the tradition of na‘t literature.
Giriş
Toplumların kültür ve medeniyetini şekillendiren, kimliklerini belirleyen, edebiyat, mimari, müzik gibi güzel sanatlarının çerçevesini çizen, onları besleyen ve zaman içinde inkişafını sağlayan en önemli amil hiç şüphesiz din ve inanç sistemleridir. Bu bağlamda Türklerin İslâmiyetle tanışmasıyla birlikte, inanç ve düşünce dünyalarında yaşanan köklü değişim, hayatın her alanında kendini hissettirmiş; İslâm telakkisi ile yoğrulan yeni bir medeniyetin temelleri atılmıştır. Yeni inşa edilen bu medeniyetin en önemli yapı taşlarından birini oluşturan edebiyat da bu değişimlerden kendine düşen payı almış ve İslâm inanç esaslarının biçimlendirdiği yeni muhtevaları bünyesine katmıştır. İslâm etkisinde gelişen Türk edebiyatında Hz. Peygamber ve onun hayatının ayrı bir yer tuttuğu görülmektedir. Hz. Peygamber’in doğumu (mevlidi), hicreti, savaşları, sözleri, miracı, mucizeleri vb. pek çok konu en ince ayrıntısına kadar Türk edebiyatında kendine yer bulmuştur.[1] Bu meyanda Hz. Peygamber’in güzel vasıflarını öven, onun ahlâk-ı hamidesini metheden şiirler olarak bilinen na‘tların ayrı bir önemi bulunmaktadır
Arapça “vasfetme, övme, methetme, senada bulunma”[2] anlamlarına gelen na‘t, terim olarak Hz. Peygamber’in yüce vasıfları ve güzel ahlâkı üzerine kaleme alınan övgü şiirlerini ifade etmektedir.[3] Bu bağlamda son dönem Türk edebiyatının önemli temsilcilerinden olan Sezai Karakoç na‘tı şöyle tavsif etmektedir:
“… Peygamber nasıl insanın ufkuysa na‘t da şiirin ufkudur… Na‘t, insanın, insanı, kendini Peygamber’de araması, gerçeği O’nun çevresinde dolaşarak bulmaya çalışması, O’na yaklaşmağa çalışarak yaradılışın sırrına erileceğini idrak edişidir. Na‘t, Peygamber’in şiirle yapılmak istenen bir portresidir. Her şâir, durduğu yerden ve görme kabiliyeti ölçüsünde O’na bakar; O büyük mükemmelliğin karşısındaki duygularını zaptetmeye çalışır. Bütün na‘tlar âdetâ, tarih boyunca yapılan tek bir portrenin farklı cephelerden birer örneği gibidir ve tek bir portre içindir. Bir portre ki, tarih ve insan devam ettikçe bitmeyecektir. Bütün na‘tlar bir meş’ale ormanı gibi pırıldar, insanın üstünde ve insanlık Peygamber’e doğru bu ışıkların altında sevinçle, aşkla, güvenle yürür.”[4]
Arap edebiyatında medâyihu’n-nebeviyye; İran edebiyatında sitâyiş; Türk edebiyatında na‘t olarak kendine yer bulan bu tür,[5] şair sahâbeyle birlikte İslâm’ın ilk yıllarından itibaren edebî metinlerde kendine yer bulmuş, İslâm kültüründe yetişen hemen hemen her şair, muhayyilesinde taşıdığı Hz. Peygamber tasavvurunu şiirlerine yansıtmıştır. Bununla birlikte Hz. Peygamber’in yanı sıra dört halife, Hz. Hasan ve Hüseyin, Hz. Fatıma ile din büyükleri için de na‘t yazıldığı görülmektedir. Şairleri na‘t yazmaya sevk eden pek çok saik bulunmaktadır.[6] Bu sebeplerin başında Hz. Peygamber’in sevgisini kazanmak, ona duyulan derin muhabbeti dile getirmek, mahşerde şefaatine nail olmak, Hz. Peygamber’e uyarak Allah’ın rızasına ve muhabbetullah sırrına ermek gelmektedir.[7] Bu bağlamda şairleri na‘t yazmaya yönlendiren en önemli hadise Ka‘b b. Züheyr’in (ö. 24/645 [?]) bir na‘t vesilesiyle bağışlanması ve Hz. Peygamber’in övgüsüne mazhar olmasıdır.[8] Bunların yanı sıra sözlerini Hz. Peygamber’le güzelleştirme arzusu, güzel bir olay sonrasında şükür mahiyetinde bir şiir takdim etme isteği, Hz. Peygamber’in ümmetine karşı düşkünlüğüne mukabil şairlerin şiir aracılığıyla ona olan sevgi ve şükranlarını ifade etme düşüncesi,[9] klasik edebiyat geleneğinde na‘t yazmanın adı konmamış bir kural olarak algılanması gibi farklı pek çok saikle şairler na‘t geleneğine katkıda bulunmuşlardır. Nitekim klasik Türk edebiyatı geleneğinde içinde na‘t bulunmayan bir divan, na‘t yazmamış bir şair yok denecek kadar azdır. Hatta bazı şairler tarafından divanlarının tamamı ya da büyük bir kısmı Hz. Peygamber ve onun sevgisine ayrılmış,[10] sadece na‘tlardan oluşan şiir mecmuaları tertip edilmiş[11] ve Hz. Peygamber hasretini terennüm eden şiirler bestelenerek farklı mecralarda icra edilmiştir.
İslâm tesirinde gelişen Türk edebiyatında Yusuf Has Hacib’in (ö. 1069’dan sonra) kaleme aldığı Kutadgu Bilig[12] ile başlayan na‘t yazma geleneği, kendine has konumunu her dönemde korumuş, belki de Türk edebiyatının en sert kırılma anlarından birinin yaşandığı XIX. yüzyılda bile dönemin köklü değişimlerinden etkilenmekle birlikte canlılığını sürdürmüş, şairler için dönemin siyasi, ekonomik, sosyal buhranlarından kaçmak için sığınılacak bir liman olmuştur. Bu bağlamda XIX. yüzyılın önemli bürokrat ailelerinden birine mensup olan Recâizâde İbrahim Şefîk de kendine has üslubuyla na‘t yazma kervanına katılmış, Hz. Peygamber’e olan hasret ve muhabbetini na‘tlarıyla dile getirmiştir.
Şairin, Dîvân’ından hareketle Mevlânâ (ö. 672/1273) sevgisi ve tarih manzumelerinin tarih düşürme edebiyatı içerisindeki yerini ele alan Pervin Çapan, İbrahim Şefîk Bey’in edebî yönünü ele alan ilk araştırmacılardan biri olmuştur.[13] Daha sonra şaire ait Fihrist-i Şâhân tarzında kaleme alınan iki eseri üzerine ise Mustafa Özkat bir makale kaleme almıştır. Makaleye konu olan İbrahim Şefîk Bey’in na‘tları üzerine şimdiye kadar akademik bir çalışma bulunmamaktadır.
Buraya kadar klasik Türk edebiyatında Hz. Peygamber muhabbetinin edebî sahadaki yansıması olan na‘tlar hakkında genel bir çerçeve çizilmeye çalışılmış, Şefîk Bey’in şiirleri üzerine yapılan çalışmalardan kısaca bahsedilmiştir. Çalışmanın bundan sonraki kısmında İbrahim Şefîk Bey’in hayatı ve eserlerine kısaca değinilecek, söz konusu na‘tlar şekil ve muhteva yönünden incelenecek, Şefîk Bey’in na‘tlarının XIX. yüzyıl na‘t geleneğinde hangi dönüşümü veya sürekliliği temsil ettiği, na‘t türünün geç dönem poetikası hakkında nasıl bilgiler verdiği gibi sorulara cevap aranarak şiirlerin, na‘t geleneğindeki yeri tespit edilmeye çalışılacak ve son olarak ilk defa bu çalışmayla ilim âlemine sunulacak olan na‘tların çeviri yazısı verilecektir.
1. Recâîzâde İbrahim Şefîk Bey’in Hayatı
İbrahim Şefîk Bey’in hayatı hakkında en kapsamlı ve ayrıntılı malumat Fatin Tezkiresi’nde bulunmaktadır.[14] Şair hakkında diğer kaynaklarda verilen bilgiler daha çok Fatin Tezkiresi’ni tekrar eden malumattan oluşmaktadır. Buna göre; İbrahim Şefîk Bey 1223/1808 yılında İstanbul’da dünyaya gelmiştir. Devletin önemli makamlarında görev almış bürokrat ailelerinden birine mensup olan İbrahim Şefîk, Reîsülküttâb Recâî Efendi’nin torunu,[15] Tezkireci-i Sânî Celâleddîn Mehmed Bey’in oğludur.[16] Dört yaşında iken babası Celâleddîn Bey’i kaybeden şairin, bundan kısa bir süre sonra da annesi vefat etmiştir. Küçük yaşta öksüz ve yetim kalan İbrahim Şefîk halasının himayesinde hayatını devam ettirmiş, Gölpazarlı Şakir Efendi’den[17] Arapça öğrenmiş, Cerrahpaşalı Hamdi Efendi’den ise hat sanatı talim etmiştir.[18]
1250/1834 yılında[19] Mektûbî-i Vekâlet-penâhî Odası hulefâsı sınıfına girerek memuriyet hayatına başlamıştır. İbrahim Şefîk, 1255/1839 yılında Tevârîh-i Cülûs-ı Âli Osmân ve Eslâf-ı Selâtîn-i ʻİzâm[20] adlı eserleri kaleme alarak Sultan Abdülmecid’e takdim etmiş ve sultan tarafından kendisine “hâcelik”[21] rütbesi verilmiştir.
Yine aynı yıla tekabül eden bir tarih manzumesinde İbrahim Şefîk Bey’in kendisinin şairlik yetkinliğine ulaştığını bildirmesi dikkat çekicidir. Şairlik yetkinliğine ulaşmasının hâcelik rütbesi almakla ilintili olduğu düşünülmektedir. İlgili manzume altı beyitlik bir kıt‘a-i kebire olup manzumenin son beyti şöyledir:
Dedi tārīḫ-i tām pīr-i süḫan
Şāʿir olduñ Şefīḳ pek aʿlā (1255)[22]
1256/1840 yılında dünyaya gelen şehzade V. Murad’ın[23] doğumu için düştüğü tarih neticesinde padişah tarafından dördüncü dereceden bir nişan ile taltif edilmiştir.[24]
İbrahim Şefîk, 1257/1841 yılında Yenikapı Mevlevîhânesi postnişini Şeyh Osmân Selâhaddîn Efendi’den (ö. 1304/1887)[25] bir miraç gecesinde (?)[26] sikke giyerek Mevlevîliğe intisap etmiştir.[27] Şair, sikke giymesini şu tarihle dile getirmektedir:
Māh-ı rūze içre oldum sikke-pūş-ı Mevlevī
Şems-i Tebrīzīniñ ede feyżini Allāh refīḳ
Mevlevīler çekdiler gülbang tārīḫin deyüp
Sikke giydi müjdeler ʿOsmān Efendiden Şefīḳ (1257)[28]
İbrahim Şefîk 1263/1847 yılında Sayda valisi Kamil Paşa’nın (ö. 1275/1859)[29] divan kâtibi olarak göreve başlamış, birkaç ay sonra İstanbul’a dönmüştür. 1265/1849 yılında Mısır valisi Abbas Hilmi Paşa’nın divan kâtibi olarak Mısır’a giden şair, birkaç ay sonra Abbas Paşa’nın (ö. 1270/1854)[30] iltiması ve İbrahim Şefîk’in istidadı üzerine kendisine ikinci sınıf “Rütbe-i Ûlâ” takdim edilmiş, bu rütbede iken 1267/1851 yılında memuriyetinden istifa ederek tekrar İstanbul’a dönmüştür. 1268/1852 yılında Evkâf-ı Hümâyûn Muhasebeciliği görevine atanmıştır. Bir dönem Ahmed Sâdık Zîver Paşa’nın (ö. 1278/1862)[31] mühürdarlığını da yapan İbrahim Şefîk, şiirleri ve hattının güzelliği nedeniyle II. Mahmud’un övgüsüne mazhar olmuş ve bu övgü vesilesiyle mühürdarlık vazifesi uzatılmıştır.[32]
Hayatı boyunca farklı pek çok devlet görevinde bulunan, önemli devlet adamlarıyla teşrik-i mesaisi bulunan, dönemin padişahlarından övgü ve taltifler alan İbrahim Şefîk 1273/1856 yılında İstanbul’da vefat etmiş, Yenikapı Mevlevihanesi haziresine defnedilmiştir.[33]
Yukarıda zikredilen bilgilerin yanı sıra çalışmaya konu olan na‘tlar incelendiğinde İbrahim Şefîk Bey’in hayatına dair bazı yeni bilgilere de ulaşılmaktadır. Şair, 9. manzumede Hafız Dilâver Paşa’nın (ö. 1272/1856)[34] vezâret rütbesiyle Medine’ye şeyhülharem olduğunu, kendisinin de Dilâver Paşa’nın kapı kethüdası[35] olarak atandığını zikretmekte, söz konusu manzumeyi de bu göreve gelmesine bir şükür olarak kaleme aldığını dile getirmektedir:[36]
Dil-āver çākeriñ şeyḫü’l-ḥarām etdiñ ne devlet bu
Aña iḥsān edüp cāh-ı vezāret yā Resūla’llāh
Benim de luṭf edüp ḳıldıñ anıñçün ketḫüdā-yı bāb
Açıldı çoḳ şükür bāb-ı hidāyet yā Resūla’llāh
Berāy-ı şükr-i niʿmet böyle manẓūme edüp tertīb
Ḥużūra eylerim ʿarża cesāret yā Resūla’llāh (9/12-15)
Na‘tlarda geçen diğer bir husus da Şefîk Bey’in hanımının Hz. Peygamber soyundan gelmesi, yani şerife olmasıdır. Bir beyitte sıhriyyet (evlenilerek elde edilen akrabalık) yoluyla Hz. Peygamber’e nisbeti olduğunu dile getirmiştir.[37]
Benim var nisbetim ṣıhriyyet ile āl-i Zehrāya
Şeref baḫtımdan oldı bu ʿalāmet yā Resūla’llāh (11/8)
2. Eserleri
2.1. Dîvân
İbrahim Şefîk Efendi’nin en çok bilinen eseri Dîvân’ıdır. Fatin, onun şiirleri ve şairliği hakkında şu ifadeleri kullanmaktadır:
“Mūmā-ileyh meżāmîn-āferīn bir şāʿir-i nāzikterīn olup dīvān olacaḳ miḳdār eşʿār-ı dil-nişīn tanẓīmine muvaffaḳ olmuş ise de Ṣaydā’ya ʿaẓīmetinde mecmūʿa-i eşʿārı ḳażā-zede-i rūzgār olmuş olduġı istiḫbār ḳılınmışdır. Kendisiniñ īrād-ı meżāmīne kemāl-i mecbūriyeti cihetiyle ekser mażmūnları taḥsīne şāyān ve ẕevḳ-baḫş-ı dil-i şāʿirāndır.”[38]
Bu ifadeden de anlaşıldığı üzere İbrahim Şefîk’in şiirleri bir divanı dolduracak nitelikte olup mürettep değildir. Pervin Çapan, elde bulunan şiirlerini şöyle tasnif etmektedir: “Dîvân’da 13 na‘t, biri mersiye olmak üzere 2 muhammes, 4 adet Mevlânâ medhiyesi, 294 tarih, 89 gazel, 69 kıt‘a, 6 kaside, 59 müfred vardır.”[39]
Dîvân’ının Fatih Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Manzum Koleksiyonu numara 228, vr. 1b-88b, Fatih Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Manzum Koleksiyonu numara 229, vr. 1b-135b ve Fatih Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Manzum Koleksiyonu numara 230, vr. 3b-8a, 69b-72a, 90b, 137b, 138b, 166a-178b, 180b-186a.’da kayıtlı olmak üzere üç nüshası bulunmaktadır. İlk iki nüsha nispeten birbirine yakın olmakla birlikte üçüncü nüsha oldukça eksiktir.
2.2. Tevârîh-i Cülûs-ı Âl-i Osmân
İbrahim Şefîk Bey’in 1255/1839 yılında Sultan Abdülmecid’e sunarak hâcelik ünvanı aldığı bu eserinde Osman Gazi’den başlayarak kendi dönemine kadarki 31 Osmanlı padişahının tahta çıkışlarına düşürülen tarihler yer almaktadır. Eserdeki toplam beyit sayısı 85’tir.
2.3. Eslâf-ı Selâtîn-i ʻİzām Nevverallâhu Merâkidehum İlâ Yevmi’l-kıyâm Hazerâtının ʻÂlem-i ʻUkbâya İrtihallerine Nazm u İnşâd Olunan Târîhlerdir
Eserde, kıt‘a tarzında kafiyelenmiş iki ya da üç beyitte Osman Gazi’den başlayarak Sultan II. Mahmud’a kadar Osmanlı padişahlarının her birinin kaçar yıl saltanat sürdüğünü bildirerek vefatlarına tarihler düşürülmüştür. Toplam beyit sayısı 72’dir.[40]
3. Na‘tların Şekil Açısından İncelenmesi
İbrâhim Şefîk tarafından kaleme alınan söz konusu na‘tlar, yukarıda zikredilen Şefîk Dîvânı’nın Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Efendi Koleksiyonu Manzum 228 numarada kayıtlı nüshasının 2b-8b sayfaları ile yine aynı koleksiyonda Manzum 230 numarada kayıtlı nüshanın 180b-186a sayfaları arasında yer almaktadır. Söz konusu nüshalardaki kayıtlı şiirler karşılaştırıldığında iki nüsha arasında belirgin bir fark görülmemektedir. Hatta 230 numarada kayıtlı nüshada bulunmayan 12 ve 13. manzume dışında bir fark tespit edilememiştir. İki nüshada da şiirlere bir başlık verilmemiştir.
Dîvân’da bulunan na‘tların iki tanesi (12-13. manzumeler) gazel nazım şekliyle yazılmıştır geri kalan manzumelerde kaside nazım biçimi tercih edilmiştir. Dîvân’da bulunan bütün na‘tlarda aruz vezni kullanılmıştır. Bu bağlamda 6. manzume remel bahrinin feʿilātün feʿilātün feʿilātün feʿilün; 13. manzume yine aynı bahrin fāʿilātün fāʿilātün fāʿilātün fāʿilün ve kalan diğer 11 manzume ise hezec bahrinin mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün kalıbıyla kaleme alınmıştır. Bu kalıbın tercih edilmesinin en önemli nedenlerinden biri “Yā Resūla’llāh” ifadesinin hemen hemen bütün na‘tlarda redif olarak kullanılmasıdır.
Şefîk Dîvânı’ndaki 13 na‘tın toplam beyit sayısı 242’dir. Na‘tların en uzunu 32 beyit ile 8. manzume, en kısası ise 5 beyit ile 13. manzumedir.
Şairin na‘tlarda kullandığı aruz kalıpları sınırlı olsa da (sadece üç farklı kalıp) vezni tatbikte başarılı olduğu görülmektedir. Kalıplarda vezin kusuru yok denecek kadar azdır. Bununla birlikte sadece üç farklı aruz kalıbının kullanılmış olmasının şiirlerde kısmen tekdüzeliğe neden olduğu söylenebilir. Diğer yandan bu durum şairin kullandığı kelime topluluklarına da yansımış, şiirlerde aynı ve benzer kelimelerin sıkça kullanılmasına neden olmuştur.[41]
Her şair, şiirinin akıcılığını yakalamak, şiiri ile okuyucuya vermek istediği düşünceyi pekiştirmek ve şiiriyeti sağlamak amacıyla şairliğinin el verdiği ölçüde ahenk unsurlarından yararlanmak ister. İbrahim Şefîk’in na‘tları bu açıdan ele alındığında şairin, mısra sonu tekrarlanan kalıp ifadelerden ve rediflerden çokça yararlandığı görülmektedir. Nitekim na‘tların tamamında redif kullanılmış fakat seçilen rediflerde bir çeşitlilik yakalanamamıştır. Bu meyanda şair, 13 manzumenin 9’unda “yā Resūla’llāh” ifadesini redif olarak kullanmıştır.[42] Dolayısıyla şiir muhtevasıyla birlikte redifleri ile de Hz. Peygamber’e duyulan sevgi okuyucuya aktarılmaya çalışılmıştır:
Cemāliñ ṣāf mirʾāt-ı Ḫudādır yâ Resūla’llāh
Gören ḥaḳḳıyla ẕātıñ evliyādır yâ Resūla’llāh (4/1)
Aşağıdaki beyitte de görüleceği üzere şair ahengi sağlamak amacıyla bazen “yana geldim/yâ ne geldim” (3/1), “zebâna/zebânî” (2/20), gibi cinaslı ifadelerden bazen kelime tekrarlarından yararlanmış bazen de telaffuzu yakın kelimeleri tercih ederek anlatımı güçlendirmeye çalışmıştır:
Benim cürmüm benim cirmimden artıḳ ġayrı ʿafv eyle
Bilürsin kim zamān āḫir zamāndır yâ Resūla’llāh (1/8)
Ḫalīlu’llāh Safiyyu’llāh Kelīmu’llāh Rūḥu’llāh
Denilür ẕātıña ancaḳ ne şāndır yâ Resūla’llāh (2/10)
4. Dil ve Üslup
Osmanlı devletinde XVII. yüzyılın sonlarından itibaren siyasi ve askerî sahada yaşanan sorunlar, kaybedilen savaşlar ve topraklar, Osmanlı toplumunu da doğrudan etkilemiş, devletin yenilikler çerçevesinde yüzünü Batıya dönmesiyle birlikte sosyal hayatta da pek çok değişimin nüveleri belirmeye başlamıştır. Osmanlı devletinin en çalkantılı dönemi olan XIX. yüzyıla gelindiğinde ise Osmanlı kültür ve medeniyetini asırlarca besleyen kaynaklardan bir uzaklaşma ve yeni bir medeniyete dönüşme sancıları çekilmekteydi. İdari, askerî ve siyasi alanda başlayan ve Tanpınar’ın ifadesiyle “bir medeniyet mücadelesi”[43] olan bu değişim, zamanla toplumu ve toplumun aynası hükmünde olan şairleri de etkilemiş, onlar da paylarına düşeni almışlar eski edebiyatın keskin kalıplarından sıyrılmaya, dönemin telakki ve düşünce dünyasına uyan yeni bir edebî kültür havzası oluşturmaya yönelmişlerdir.[44]
XIX. yüzyıl Osmanlı devlet idaresinin merkezinde bulunan, devlet ricaliyle yakın ilişkiler kuran ve devlette önemli görevler alan İbrahim Şefîk’in de bu değişen atmosferden etkilenmemesi mümkün değildir. Nitekim şairin na‘tlar özelinde dil ve üslubu incelendiğinde göze ilk çarpan şeyin metinlerdeki sadelik ve halk söyleyişlerinin şiirlerde kolaylıkla kullanılması olmuştur. Bu bağlamda aşağıdaki beyitte klasik dönemde kaleme alınmış bir na‘tta çok karşılaşılmayan hatta biraz da eğreti gibi duran “çakır keyif” tabiri şair tarafından kullanılmış, Hz. Peygamber’e duyulan muhabbet, bu ifade ile dile getirilmiştir:
Görüp mest oldı dil Bezm-i Elestde çeşm-i maḫmūruñ
Çaḳır keyfim belī o ān bu āndır yā Resūla’llāh (1/7)
Yine Nâbî’nin (ö. 1124/1712) “sakın terk-i edebden”[45] diyerek Ravza-i Mutahhara’ya doğru ayak uzatmayı edebe aykırılık olara telakki etmesine karşın, şairin Hz. Peygamber’in huzurunda kalmayı Ravza’da “yan gelmek”[46] tabiriyle açıklaması yeni gelişen ve değişen dilin şiirlere yansıması olarak görülmektedir:
Bu semte gelmeyüp anda ḳalırım yan gelüp ben de
Mübārek ravżaña vaḳtiyle cān atsam selametle (8/28)
Şairin döneminde edebî mahfillerde görülen şiiri nesre yaklaştırma, nesrin şiirden daha önde tutulması düşüncesinden İbrahim Şefîk’in de etkilendiği görülmektedir. Na‘tlarında “Şaşırdım pusulayı ḳaldım” (12/6), “şaşardım bilmezim ṣaġım ṣolum” (9/22), “Yaramaz oldı nefsim bir yaramaz” (9/26) “Gavur nefsimdeki Mosḳov ʿinādın” (1/17) gibi günlük konuşma dilinin yansımaları yanında nesre benzer ifadeler de tercih edilmiş, bazı beyitlere bir muhavere havası verilmiştir.
Yıḳıl git ġayrı demezsin bilirim luṭfuñ ekserdir
Yapup şād et göñül vīrāne geldim yā Resūla’llāh (3/14)
Şair, na‘tlarında her ne kadar sade bir dil kullanımını tercih etse de bazı beyitlerde üç dört kelimeden oluşan Arapça-Farsça tamlamalara yer vermiştir. Kullanılan bu tamlamalar ise İslâm kültürü ile büyümüş bir miktar dinî eğitim almış herkesin anlayabileceği tarzda ifadelerden seçilmiştir:
Sipeh-sālār-ı ḫayl-i enbiyā yā Ahmed-i Mürsel
Ser-efrāz-ı rusül ṣāḥib-livā yā Ahmed-i Mürsel (5/1)
İbrahim Şefîk’in na‘tları incelendiğinde iki temel üslup özelliği dikkat çekmektedir. Bunlardan birincisi döneminin de özelliği olan ağdalı ve tekellüflü ifadelerden uzak, günlük konuşma üslubuna yakın bir tarz benimsemesidir. İkincisi ise şiirlerindeki samimiyettir. Şiirlerini tasannu ile boğmamış, Hz. Peygamber’e duyduğu derin muhabbet ve sevgiyi içinden geldiği şekliyle şiirlerine yansıtmıştır. Bu sadelik ve samimi duygularla kaleme alınan şiirlerin hepsinde olmasa bile bazı beyitlerde derin bir edebî kültür birikiminin yansımaları olan ince tasavvurlar görülebilmektedir:
Gül-i ṣad-berg açar fikr-i ruḫ-ı pākiñ ile ḫāṭır
Hezār-ı ʿaşḳıña dil gül-sitāndır yâ Resūla’llāh (1/5)
İbrahim Şefîk şiirlerindeki sade ve akıcı dilinden övünerek bahsetmekte, samimi üslubun ve muhabbet üslubunun bütün şiirlerine yansıdığını dile getirmekte, “sözde ahenk ve akıcılık”[47] olarak bilinen şiirlerindeki selaseti ezel bezminde Hz. Peygamber’in feyizlerine mazhar olmakla elde ettiğini dile getirmektedir:
Ezelden āb-ı feyżiñ nūş ḳılmış zāde-i ṭabʿım
Selāsetle sözüm kevser-nişāndır yā Resūla’llāh (1/13)
İbrahim Şefîk, Dîvân’da kendi şairliği ile ilgili düştüğü bir tarih manzumesinde bu konu hakkında “sözlerinin ve şiirlerinin Allah’ın feyzi ile ihya olduğunu, Allah’ın rızasına uygun olmayan şeyleri söylememeye gayret ettiğini, şiirlerinin nazım denizi içerisinde eşi benzeri bulunmayan bir mücevher gibi göründüğünü, na‘tlarının Hassân b. Sâbit’in (ö. 60/680 [?])[48] şiirleri gibi hikmet dolu olduğunu” ifade etmiş “şiirlerinde söz ehlinin pek çok mana arayıp bulduğunu” belirtmiştir.[49] Bu ifadelerden de anlaşıldığı üzere şair tarafından sade, akıcı ve günlük konuşma diline yakın bir üslup benimsenmesi, iradi, istenen ve Allah vergisi bir haslet olarak görülmektedir.
5. Na‘tların Muhteva İncelemesi
Türk edebiyatında yazılan na‘tlar muhteva açısından ele alındığında bu türün daha çok Hz. Peygamber’e övgü, onun hayatı, mucizeleri, üstün vasıfları, ümmetine şefaatte bulunması, miracı, şairin Hz. Peygamber’den şefaat talep etmesi ve ona duyduğu derin muhabbet gibi konuları işlediği görülmektedir. İbrahim Şefîk’in kaleme aldığı na‘tlar da genel itibarıyla bu konuları içermektedir.
Şair, Hz. Peygamber’in vasıflarını dile getirirken ya da en büyük mucizelerinden biri olan miraç hadisesinden bahsederken sıklıkla âyet iktibaslarında bulunmuştur. Bu meyanda 12 farklı yerde 9 âyet iktibası yapılmıştır.[50] Âyetler daha çok 10. manzumede yer almaktadır. Aşağıdaki beyitte “Öyle ki, iki yay kadar hatta daha yakın oldu.”[51] âyetinde dile getirilen ifadelerin yüz bin defa okunduğunu fakat her okuyuşta âyette geçen “iki yay”ın Hz. Peygamber’in kaşından ibaret olduğunun görüldüğü dile getirilmiştir:
Oḳuduḳ ḳabe ḳavseyn āyetin yüz vechile biñ kez
Anı biz bulduḳ ebrūñdan ʿibāret yā Resūla’llāh (10/2)
Aşağıdaki beyitte ise “Resûlullah’a itaat eden Allah’a itaat etmiş olur, yüz çevirenlere gelince seni onlara bekçi olarak göndermedik.”[52] âyetine manevi iktibasta bulunarak Hz. Peygamber’e uymanın, Allah’a itaat etmenin bir gereği olduğunu dile getirmiştir:
Seniñ bir ayrı ġayrıñ yoḳdur Allāh ile anuñçün
Muṭīʿ-i Ḥaḳ olur ʿālem saña ʿarż-ı iṭāʿatle (8/9)
Hz. Peygamber’in mucizeleri de na‘tlarda kendisine yer bulmuştur.[53] Bu meyanda miraç hadisesi farklı yönleriyle pek çok beyitte ele alınmıştır. Miraçta Hz. Peygamber, gökleri kat kat çıkmış, göğün her bir katı onun için basamak olmuştur (2/14), Hz. Peygamber’in göğe yükseleceğini haber alan Hz. İsa feleklere hazırlanma haberini vermiştir (6/5), miraç gecesi aşk ay gibi zahir olmuş, Hak vechi görünmüştür (6/12), bu gece ümmete beş vakit namaz hediye edilmiştir (11/5). Hasılı Allah miraç ile yerden göğe Hz. Peygamber’in kadrini bildirmiş, onun yükselmesi arşa farklı bir halet bahşetmiştir:
Ḫudā miʿrāc ile yerden göge ḳadriñ beyān etdi
Ḳudūmuñ ʿarşa verdi özge ḥālet yā Resūla’llāh (11/4)
Miraç hadisesi dışında Hz. Peygamber’in mübarek sırtında peygamberlik mührünün bulunması (4/3), Hz. Peygamber’in gölgesinin yere düşmemesi ve onun her zaman bir bulut tarafından gölgelenmesi (1/2) mucizeleri dile getirilmiş, ayın Hz. Peygamber’e muhabbetinin bir gereği olarak ikiye bölünmesi (9/8) ve bu mucizenin basiret ehli için günden ayan olduğu dile getirilmiştir:
Bir engūşt-ı işaretle dü pāre oldıġı bedriñ
Baṣīret ehline günden ʿayāndır yā Resūla’llāh (1/3)
Na‘tlarda dikkati çeken diğer bir husus da Hz. Peygamber’in diğer peygamberlerle münasebeti ve onlardan üstün olan vasıflarının işlenmiş olmasıdır. Özellikle 6. manzumede bu husus farklı peygamberler üzerinden ele alınmıştır. Hz. Adem’e Safiyyullah denmesinin sebebi Hz. Peygamber’in safvetinin iki dünyaya ayna olmasındandır (6/3). Hz. Musa’nın Tur Dağı’nda gördüğü şey Hz. Peygamber’in aşkının ateşidir (6/4). Hz. Peygamber göğe yükseldiğinde feleğe onun şöhretini haber veren Hz. İsa’dır. (6/5) Hz. Yûsuf’un güzelliği Hz. Peygamber’in didarına nisbetinden gelmektedir (6/6). Diğer peygamberlerin her biri bir sıfatla anılırken o, hem Halilullah hem Safiyyullah hem Kelimullah hem de Rûhullah’tır(2/10).
Peygamberler dışında beyitlerde Veysel Karanî’nin Hz. Peygamber’i görme hasretiyle can vermesi (6/8), İbrahim Ethem’in Hz. Peygamber uğruna saltanatı bırakması (6/10) zikredilmiş, İskender’in dünyayı gösteren aynasını yapmasının sebebi Hz. Peygamber’in didarını görme arzusuna bağlanmıştır:
Vech-i ʿaşḳıñla cihān seyrin edüp İskender
Yapdı bir āyīne baḳ niyyet-i dīdārıñ ile (6/7)
İbrahim Şefîk Hz. Peygamber’in “Benim ashabım gökteki yıldızlar gibidir.”[54] rivayetini girizgâh yaparak Hulefâ-yı Râşidîn olarak bilinen ve Hz. Peygamber’den sonra İslâmiyetin en önemli şahsiyetleri arasında yer alan Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali’yi de na‘tlarında zikretmiş, onların tarihte öne çıkan vasıflarını dile getirmiştir. Özellikle 4. manzumede (7-10. beyitler) her halife için bir beyit ayrılmış, onların İslâm için verdikleri mücadelelerden bahsedilmiştir. Bununla birlikte Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin de unutulmamış, bunların ilim kapısının (Hz. Ali’nin) iki güzide halkası olduğu belirtilmiştir. 8. manzumede ise dört halifenin İslâm binasının yıkılmaz dört direği olduğu ve sadakat, adalet, sehavet (cömertlik) ve şecaatle bu binayı muhafaza ettikleri dile getirilmiştir:
Ebū Bekr ü ʿÖmer ʿOsmān ʿAlī kim çār-yārıñdır
Binā-yı dīne çār-erkān bunlardır ṣalābetle
Ne özge nām u şān aldılar anlar rubʿ-ı meskūnda
Ṣadāḳatle ʿadāletle seḫāvetle şecāʿatle (8/13-14)
Bilindiği üzere na‘tlar sadece Hz. Peygamber’in övüldüğü, onun üstün vasıflarının dile getirildiği şiirler değildir. Şairi na‘t yazmaya iten en önemli saiklerden biri de Hz. Peygamber’den istimdatta bulunmak, onun şefaatine nail olmak duygusudur.[55] Bu düşünce İbrahim Şefîk’in na‘tlarında da açık bir şekilde görülmektedir. Bu kapsamda na‘tlar incelendiğinde söz konusu na‘tların büyük bir bölümü istimdad ve istişfaya[56] ayrılmış durumdadır. Her na‘tın sonunda şair kendi günahlarının çokluğundan dem vurarak Hz. Peygamber’in şefaatini dilemiş, onun şefaati olmadan cennete girmenin mümkün olmadığını dile getirmiştir. Özellikle 5, 7, 8, 9, 12 ve 13. manzumeler neredeyse baştan sona istişfa ve istimdad beyitleri ile örülmüştür. Bu manzumelerde Hz. Peygamber muhatap olarak seçilmiş ve “Benim şefaatim ümmetimden büyük günah işleyenleredir.”[57] hadisi bağlamında Hz. Peygamber’e hal arz edilmiştir:
Şefāʿat vaʿdiñi duydum kebāʾir ehline yarın
ʿUṣāt-ı ümmete bugün ḳatıldım yā Resūla’llāh (7/7)
İbrahim Şefîk na‘tlarında Hz. Peygamber’i farklı pek çok vasıfla tavsif etmiş, esma ve sıfât-ı Nebî olarak sayılabilecek ifadelere yer vermiştir. Bu meyanda şiirlerde Hz. Peygamber; “Cemāl-i pāk” (1/10), Maḥmūd (1/15), “Mübtedā-yı kevn ü mekān” (2/1), “Sırr-ı vaḥdāniyyet” (2/4), Şeh-süvār-ı saḥn-ı devlet” (2/11), “Mirʾāt-ı Ḫudā” (4/1), “Muṣḥaf-ı ḥüsn” (3/4), Sipeh-sālār-ı ḫayl-i enbiyā” (5/1), “Ser-efrāz-ı rusül” (5/1), “Sāḥib-i Livā” (5/1), “Raḥmeten li’lʿālemīn” (5/4), “Ebū’l-ervāḥ” (5/12), “Pertev-i şems-i hidāyet” (8/1), “Seyyidü’l-kevneyn” (8/30), “Şāh-ı evreng-i risālet” (10/12) gibi sıfat ve isimlerle anılmıştır.
Buraya kadar yapılan muhteva tahlili Türk edebiyatında kaleme alınan hemen hemen bütün na‘tlarda görülebilecek konular olup şairin zihin dünyası ve bilgi birikimiyle harmanlanarak farklı ifadelerle dile getirilmiştir.[58] Bu konular dışında çalışmaya konu olan na‘tlarda dikkat çeken ve her na‘tta görülmeyecek birkaç husus öne çıkmaktadır. Bunlardan birincisi Hz. Peygamber’in isminin İsm-i A‘zam olması meselesidir. Bilindiği üzere İsm-i A‘zam Allah’ın en büyük ismi olup onunla yapılacak duanın Hak katında makbul olacağı bildirilmiştir.[59] İbrahim Şefîk ise aşağıdaki beyitte bütün insanlığın hidayete ermesi ve Rablerini tanımasının Hz. Peygamber’in risaletiyle gerçekleşmesi nedeniyle Muhammed isminin İsm-i A’zam olduğunu ifade etmiştir:[60]
Büyüklerden ḫaber aldıḳ Muḥammed ism-i aʿẓamdır
Ki nāmıñla cihān buldı hidāyet yā Resūla’llāh (10/13)
Yine Allah’ın hangi ismi Hz. Peygamber’in ismi ile birlikte anılırsa o ismin İsm-i A‘zam olduğu belirtilmiştir:
Ḫudānıñ ḳanġı ismi añılursa nām-ı pākiñle
Ki ism-i aʿẓam ol yād olunandır yā Resūla’llāh (2/5)
Na‘tlarda fazla rastlanmayan diğer bir husus ise Hz. Peygamber’in rüyada görülmesi[61] ve bunun açık açık dillendirilmesidir. İbrahim Şefîk beyitlerde Hz. Peygamber’i rüyada gördüğünü belirtmiş, “Bu yıl da ʿarż-ı dīdār eyle” ifadesiyle her yıl Hz. Peygamber’in rüyalarını süslediğini ve bu geleneğin yüz yıl devam etmesini arzuladığını şu beyitlerde zikretmiştir:
Bu yıl da ʿarż-ı dīdār eyle ruʾyāda ḳuluñ şād et
Olunsun yüz sene icrā bu ʿādet yā Resūla’llāh (9/10)
Seni ruʾyāda gördüm ḥamdülillāh ehl-i īmānım
Velī insāna besdir bir kerāmet yā Resūla’llāh (9/11)
Yine Bûsîrî’nin (ö. 695/1296 [?]) Kasîde-i Bürde’sini yazması ve Hz. Peygamber’in onun rüyasına girerek taltif etmesine benzer bir durumun[62] kendisi için de geliştiği, rüyasında Hz. Peygamber tarafından manevi elbiseler giydirildiği ve gönlünün hoş edildiği bildirilmiş, akabinde de Hz. Peygamber’in mübarek yüzünü görenleri cehennem ateşinin yakmayacağı dile getirilmiştir (1/9-11). Belki de bu gibi saiklerden dolayı İbrahim Şefîk, şiirlerinde her ne kadar günahının çok olduğunu söylese de Hz. Peygamber’e olan muhabbet ve sevgisinin onu cehennem ateşinden koruyacağını, yerinin cennet yurdu olacağını ve oraya layık olduğunu sık sık dile getirmiştir (1/6, 1/9, 12/4, 8/7).
İbrahim Şefîk’in bir beytinde ise İslâm inanç esaslarının temeli olan tevhid inancı açısından üzerinde durulması gereken bazı ifadelerin de olduğu görülmektedir. Nitekim İslâm itikadının en önemli esaslarından biri Allah’ın eşinin benzerinin olmayışıdır. Şair, genel olarak Hz. Peygamber’i Allah’ın katındaki en makbul kul olarak görse de aşağıdaki beyitte Allah Teâlâ ile Hz. Peygamber’e hitaben “biriniz ruhların yaratıcısı biriniz ise ebu’l-ervâhsınız” ifadesi kullanılmıştır. Bu beyitte geçen “biriniz” tabirinin tevhid inancı açısından sorunlu olabilecek bir anlam içerdiği düşünülmektedir:
Biriñiz Ḫālıḳ-ı cāndır biriñiz de ebu’l-ervāḥ
Ḫudāyā merḥamet senden ʿaṭā yā Ahmed-i Mürsel (5/12)
İbrahim Şefîk Bey’in na‘tlarındaki muhteva ile dil ve üslubunun XIX. yüzyıl na‘t geleneğindeki yerini tespit etmek amacıyla dönemin önemli na‘t yazan şairlerinden olan Osman Nevres (ö. 1293/1876)[63], Kureyşîzâde Mehmed Fevzî (ö. 1318/1900)[64], Mehmed Lebîb Efendi (ö. 1284/1867)[65] ve Bursalı İffet’in (ö. 1258/1842)[66] na‘tları ile kısa bir karşılaştırma yapılması yerinde olacaktır.[67]
Söz konusu şairlerin naatları ile İbrahim Şefîk Bey’in na‘tları muhteva açısından incelendiğinde Şefîk Bey’in Hz. Peygamber’e olan güveni, onu rüyada görme hadisesi ve Hz. Peygamber’in adının İsm-i A‘zam olması gibi hususlar dışında kalan diğer konular dönemin hatta yüzyıllar süren na‘t geleneğinin birikimiyle oluşan muhteva bütünlüğü ile örtüştüğü ve bu geleneğin bir parçası olduğu görülmektedir.
İbrahim Şefîk Bey ile yukarıda zikredilen şairlerin na‘tlarının dil ve üslubu ele alındığında ise her ne kadar beş şair de XIX. yüzyılın değişimlerinden etkilenseler de Osman Nevres, Bursalı İffet ve Mehmed Fevzî’nin na‘tlarında klasik dil ve üslubu sürdürdüğü, büyük oranda geleneğe bağlı kaldıkları anlaşılmaktadır. Lebîb Efendi’nin ise şiirlerinde dönemin halk dilini kullanma ve mahallileşme akımının etkileri görülmektedir. İbrahim Şefîk ise -belki de- bürokraside yer alması, devlet ricaliyle yakın temas kurması, toplumun değişimine yakından şahit olması hasebiyle na‘tlarındaki dil ve üslubu halk diline yaklaştırmış, Lebîb Efendi gibi o da mahalli dili şiirlerine yansıtmıştır. Dolayısıyla na‘tlar özelinde bazı şairlerin hem muhteva hem de dil ve üslupta klasik geleneği koruduğu görülse de Lebîb Efendi ve İbrahim Şefîk gibi şairler yeni gelişen şiir algısına ve bu şiirin diline uyum sağladığı anlaşılmaktadır.
Sonuç
Osmanlı medeniyetinin asırlarca beslendiği kaynaktan koparak yönünü Batıya döndüğü, siyasi, askerî, iktisadi açıdan buhranlı ve sancılı bir dönemin yaşandığı XIX. yüzyılın kırılgan ikliminde dünyaya gelen İbrahim Şefîk Bey, küçük yaşta anne ve babasını kaybetmiş, halasının himayesinde yetişmiş, bürokrat bir aileye mensup olma hasebiyle genç yaşta memuriyet hayatına başlamış, devletin farklı kademelerinde görev yapmıştır. Şefik Bey’in na‘tlarını mihvere alan bu çalışma ile şairin hayatı hakkında bazı yeni bilgilere de ulaşılmıştır. Bu kapsamda Hafız Dilaver Paşa 1271/1855 yılında şeyhülharem, Şefîk Bey de onun kapı kethüdası olmuş, Şefîk Bey 9. na‘tı bu taltif üzerine kaleme almıştır. Yine 1255/1839 yılında tam anlamıyla şairlik ünvanına eriştiği, 1257/1841 yılında Mevleviliğe intisap etmekle birlikte şiirlerinde hiciv ve hezelden içtinap ettiği, eşinin Hz. Peygamber soyundan gelen biri olduğu gibi bilgiler hayatı hakkında tespit edilen diğer hususlardandır. Bununla birlikte kaynaklarda Mevleviliğe miraç gecesi intisap ettiği bildirilse de şair tarafından yazılan bir tarih manzumesinde Ramazan ayında sikke giydiği dile getirilmiştir. Bu hususta şairin beyanının esas alınması daha uygun görülmektedir. Muhtemeldir ki Fatin Tezkiresi’nde bu bilgi kaydedilirken “leyle-i kadr” yerine sehven “leyle-i miraç” ifadesi yazılmış olabilir.
İbrahim Şefîk Bey’in Dîvân’ında tespit edebildiğimiz kadarıyla 13 na‘t bulunmaktadır. Bu çalışmayla ilk defa ilim dünyasına sunulan söz konusu na‘tların ikisi gazel geri kalanı ise kaside formunda kaleme alınmış olup toplam beyit sayısı 242’dir.
Şefîk Bey, na‘tlarında XIX. yüzyılın “yeni bir medeniyet arayışının” şiire yansıması olarak değerlendirilebilecek sadelikte bir dil kullanmayı tercih etmiş; tasannudan uzak samimi bir uslup benimsemiştir. Bunun bir yansıması olarak, “yan gelmek”, “pusulayı şaşırmak”, “keyiflenmek”, “çakır keyif olmak”, “gavur nefis”, “Moskov inadı” gibi konuşma dili denebilecek ifadeler na‘tlarda kullanılmış, Hz. Peygamber’le samimi bir muhavere havası şiirlere aksettirilmeye çalışılmıştır.
Şiirlerde klasik na‘t geleneğinde görülen hemen hemen bütün konulara temas edilmekle birlikte istişfa ve istimdad konuları öne çıkmıştır. Bu kapsamda Hz. Peygamber ile ilintili dokuz lafzi âyet iktibası yapılmış, Hz. Peygamber’in başta miraç olmak üzere ayın yarılması, Hz. Peygamber’in gölgesinin yere düşmemesi, sırtında peygamberlik mührünün olması gibi mucizelere yer verilmiş, Hz. Âdem, Hz. Musa, Hz. İsa, Hz. Yusuf gibi peygamberlerle Hz. Peygamber’in kıyası yapılmış, İslâm tarihinin en önemli dört şahsiyeti olan Hulefâ-yı Râşidîn’den övgüyle bahsedilmiştir. Na‘tların muhtevası incelendiğinde görülen Hz. Peygamber’in isiminin İsm-i A‘zam olması, Hz. Peygamber ile birlikte Allah Teâlâ’ya hitaben “biriniz” ifadesinin kullanılması İslâm inanç esasları açısından üzerinde durulması gereken konulardandır.
Dikkat çeken diğer bir husus da İbrahim Şefîk Bey’in Hz. Peygamber’e olan güvenidir. O, Hz. Peygamber’i birden fazla rüyasında görmüş, Hz. Peygamber tarafından ona manevi pek çok taltifte bulunulmuştur. Şefîk Bey’e göre günahı ne kadar çok olsa da onu gören kişinin cehenneme girme ihtimali yoktur. Bu sebeple kendi yerinin cennetten başka bir yer olmayacağı farklı ifadelerle dile getirilmiştir. Onun düşüncesinde Hz. Peygamber’e iman ve muhabbet, kurtuluş vesilesi olarak yeterli görülmüştür. Na‘tlarda geçen bu ifadeler de yukarıda zikredilen ve inaç esasları açısından üzerinde durulması gereken konulara ek hususiyetler olarak öne çıkmaktadır.
Sonuç olarak İbrahim Şefîk, asırlardır süre gelen na‘t geleneğini kendi yüzyılı içerisindeki değişim, dönüşüm ve yeni bir medeniyet arama kaygıları içerisinde harmanlayarak sürdürmüş, Hz. Peygamber’e olan derin muhabbetini kendi uslubuyla dile getirmiş, XIX. yüzyıl şiir anlayışının bir tezahürü olan mahalli unsurları ve halk dilini na‘tlarına yansıtmış bir şair olarak na‘t geleneğindeki yerini almıştır.
Kaynakça
Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfü’l-hafâ. çev. Mustafa Genç. 4 Cilt. İstanbul: Beka Yayınları, 2019.
Adam, Merve. Edirne Müftüsü Mehmed Fevzî Efendi’nin “et-Tevessülâtü’l-Fevziyye Fi’n-Nuûti’n-Nebeviyye” İsimli Eserinin İncelenmesi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2021.
Ak, Murat. Na‘tlerin Tasavvufî Temelleri ve Na‘t Mecmuaları (Süleymaniye Kütüphanesi Hamidiye Bölümü 1210, 1211 - Tenkidli Metin). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
Akdemir, Hikmet - Kiraz, Seydi. Kutlu Hırkayla Taltif Edilen Bir Şiir: Kaside-i Bürde Üzerine Yazılmış Bir Hâşiye ve Hulasası. Erzurum: Fenomen Yayınları, 2024.
Aksoy, Hasan. “Zîver Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/474-475. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
Aslan, Mehmet. İstanbullu Lebîb Dîvânı I-II. İstanbul: DBY Yayınları, 2022.
Ayanaoğlu, Fazıl İsmail. Tarihî Mezar Taşları-İstanbul-3. thk. Seyit Ali Kahraman. 4 Cilt. İstanbul: İBB Yayınları, 2022.
Ayçiçeği, Bünyamin (ed.). Türk Edebiyatında Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si. 2 Cilt. İstanbul: DBY Yayınları, 2024.
Bilkan, Ali Fuat. Nâbî Dîvânı. 2 Cilt. Ankara: Akçağ Yayınevi, 2011.
Coşgun, Gökhan - Yıldırım, Metin. “Edirne Müftüsü Kureyşîzâde Mehmed Fevzî Efendi ve Revâyihu’l-Fevâyih Fî Senâyihi’l-Medâyih Adlı Şiir Mecmuası”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 7/2 (2021), 1046-1085.
Çakır, Mustafa Sefa. Yahyâ Nazîm Divanı. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2020.
Çakır, Müjgan. Mu‘cizeler Kitabı - Klasik Türk Edebiyatında Müstaki Mu ‘cizât Metinleri-Mu‘cizât-ı Enbiyâ Tercümesi-Sinanoğlu Za‘îfî-Mu‘cizât-ı Mustafa (İnceleme-Sadeleştirme-Metin). İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2015.
Çapan, Pervin. “Recâî-zâde İbrâhim Şefîk Dîvânı Örnekleminde Tarihe Edebiyattan Bakmak”. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 3/2 (2018), 54-73.
Çapan, Pervin. “Recâî-zâde İbrâhim Şefîk Dîvânı’nda Mevlâna ve Mevlevîlik”. Türk Kültürü, Edebiyatı ve Sanatında Mevlâna ve Mevlevîlik-Bildiriler. 41-86. Konya: SÜMAM Yayınları, 2007.
Çapan, Pervin. “Recâî-zâde İbrahim Şefîk Dîvânı’nda Osmanlı-Rus Savaşları”. 93 Harbi ve Hırvatistan Rijeka’da Ruzic Koleksiyonunda Bulunan Fotoğraflar Uluslararası Sempozyumu. Muğla: 16-18 Nisan 2013.
Çapan, Pervin. “Şefik Dîvânı Örnekleminde Manzum Tarih Düşürme Geleneği”. Prof. Dr. Mine Mengi Adına Türkoloji Sempozyumu (20-22 Ekim 2011) Bildirileri. 69-85. Adana: Çukurova Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, 2012.
Düşünmez, Döndü. “Tanzimat Devrinde Kapı Kethüdalığı Müessesesi Hakkında Temel Bilgiler”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 28 (2010), 375-401.
Elmalı, Hüseyin. “Hassân b. Sâbit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/399-402. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
Fatin Davud. Tezkire-i Hâtimetü’l-Eş‘âr. İstanbul: İstihkâm Alayları Taşbasma, 1271.
İbn Abdilber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillah b. Muhammed. Câmiu beyâni’l-ilm ve fazlihî. thk. Ebü’l-Eşbâl ez-Züheyrî. 2 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 1414/1994.
İbrâhim Şefîk. Şefîk Dîvânı. Fatih Millet Kütüphanesi, Alî Emîrî Koleksiyonu, Mnzm 228.
İbrâhim Şefîk. Şefîk Dîvânı. Fatih Millet Kütüphanesi, Alî Emîrî Koleksiyonu, Mnzm 229.
İbrâhim Şefîk. Şefîk Dîvânı. Fatih Millet Kütüphanesi, Alî Emîrî Koleksiyonu, Mnzm 230.
İşpirli, Mehmet. “Hâcegân” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 14/430-431. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
Kaplan, Hasan. “Na‘ttan Şefaate, İstimdaddan İstişfaya: Süleyman’ın Şefaat-nameleri”. Ağız ve Dil Araştırmalarına Adanan Bir Ömür Prof. Dr. Jale Öztürk’e Armağan. ed. Hasan Kaplan - Ahmet Haşimi. 163-202. Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
Karakoç, Sezai. “Birkaç Söz”. Hazreti Peygambere Şiirler Antololisi Na‘lar. thk. Abdullah Öztemiz Hacıtahiroğlu. İstanbul: Yağmur Yayınları, 1966.
Kaya, Bayram Ali. “Osman Selâhaddin Dede”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-2/378-379. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
Kiraz, Seydi - Ümütlü, Selim. Matem Mevsiminde Aşk Oduna Yanmak: Mehmed Lebîb Efendi’nin Kerbelâ Mersiyeleri. Çorum: Hitit Üniversitesi Yayınları, 2025.
Mehmed Süreyya. Sicill-i Osmanî. thk. Nuri Akbayar - Seyit Ali Kahraman. 6 Cilt. İstanbul: Kültür Bakanlığı - Tarih Vakfı Yayınları, 1996.
Özdemir, Mehmet. Neccâr-zâde Rızâ Dîvânı. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1999.
Özgül, M. Kayahan. Dîvan Yolu’ndan Pera’ya Selâmetle - Modern Türk Şiirine Doğru. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018.
Özkat, Mustafa. “Recâî-Zâde İbrâhîm Şefîk Bey ve Fi̇hri̇st-i Şâhân Tarzı Manzumeleri̇”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 34 (2025), 476-538.
Sami, Şemseddin. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Nadir Eserler Kitaplığı, 2016.
Selçuk, Bahir. “Na‘tların İstişfâ Bölümlerinde Söylem Düzeni”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 26/2 (2016), 65-76.
Seyyid Mehmed Emin. Bursalı İffet Dîvânı. thk. Mehmet Aslan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2018.
Süer, Fatih Ramazan. Türk İslam Edebiyatında Türler. İstanbul: Kesit Yayınları, 2025.
Şahin, İlhan. “Abbas Hilmi Paşa I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/25. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
Tâhirülmevlevî. Edebiyat Lügatı. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1994.
Tanpınar, Ahmet Hamdi. 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Çağlayan Basımevi, 1988.
Topaloğlu, Bekir. “İsm-i A‘zam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/75-76. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
Toraman, Ömer. “Osmanlı Taşra Yöneti̇ci̇leri̇ni̇n Tanzi̇mat Reformlarına Yaklaşımına Dai̇r Bi̇r Mukayese: Erzurum Eyaleti̇ Vali̇leri̇ni̇n Tutumları ve Mehmet Kâmi̇l Paşa’nın Erzurum Memuri̇yeti̇ (1839-1846)”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 33/3 (2023), 1453-1470.
Yeniterzi, Emine. Divan Şiirinde Na‘t. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
Yıldız, Kurtuluş. Rei̇sülküttâb Recâî Mehmed Emîn Efendi̇’ni̇n Osmanlı-Rus Savaşı’na Dâi̇r Derledi̇ği̇ Resmi̇ Yazılar (1769-1772). Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
Uşşâkî, Abdullah Salahaddîn. Dîvân. thk. Mehmet Akkuş. İstanbul: Eflatun Kitap, 2020.
Yıldız, Alim. “Hz. Peygamber (s.a.s) ile İlgili Edebî Türler”. Türk İslam Edebiyatı.173-247. ed. Alim Yıldız. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
Yusuf Hâs Hacib. Kutadgu Bilig. ed. Halil Aşıcı. Ankara: Gençlik Spor Yayınları, 2019.
Ziver Paşa. Dîvân ve Müşeat. thk. Mehmet Arslan. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2009.
EK
Metin
1. Manzume
Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
1 Seniñ cism-i laṭīfiñ ʿayn-ı cāndır yâ Resūla’llāh
Vücūd-ı devletiñ rūḥ-ı cihāndır yâ Resūla’llāh
2 Yere ẓıll-ı hümāyūnuñ felek düşürmez Allāh bir
Ḳudūmüñ sāye-baḫş-ı āsumāndır yâ Resūla’llāh
3 Bir engūşt-ı işāretle dü pāre oldıġı bedriñ
Baṣīret ehline günden ʿayāndır yâ Resūla’llāh
4 N’ola şāhān olurlarsa mübārek ravżana ferrāş
Aña Rūḥü’l-Emīn bir pāsbāndır yâ Resūla’llāh
5 Gül-i ṣad-berg açar fikr-i ruḫ-ı pākiñ ile ḫāṭır
Hezār-ı ʿaşḳıña dil gülsitāndır yâ Resūla’llāh
6 Cehennem görmeden gidüp cinānda yan-gelen Ādem
Cihānda nār-ı ʿaşḳıñla yanandır yâ Resūla’llāh
7 Görüp mest oldı dil Bezm-i Elestde çeşm-i maḫmūruñ
Çaḳır keyfim belī o ān bu āndır yâ Resūla’llāh
8 Benim cürmüm benim cirmimden artıḳ ġayrı ʿafv eyle
Bilürsin kim zamān āḫir zamāndır yâ Resūla’llāh
9 Cehennem ümmetiñ yaḳmaz bilürem ben de sāyeñde
Umarım ki yerim dār-ı cināndır yâ Resūla’llāh
10 Yed-i pākiñle ḳıldıñ cāmeler iḥsān ruʾyāda
Giyindi ṭıfl-ı göñlüm kāmrāndır yâ Resūla’llāh
11 Cemāl-i pākiñi seyr eyleyenler ehl-i cennetdir
Cehennem ehli senden dūr olandır yâ Resūla’llāh
12 Efendim ravżaña daʿvet buyur yüz sürmege gelsün
Vücūdum cānıma taḫt-ı revāndır yâ Resūla’llāh
13 Ezelden āb-ı feyżiñ nūş ḳılmış zāde-i ṭabʿım
Selāsetle sözüm kevser-nişāndır yâ Resūla’llāh
14 Bulur ʿizzet iki ʿālemde bir kez yād eden nāmıñ
Bize çoḳ böyle luṭfuñ rāyigāndır yâ Resūla’llāh
15 Denir nām-ı Muḥammed yerde gökde ism-i Maḥmūduñ
Bu bir arż u semāya özge şāndır yâ Resūla’llāh
16 Fütūḥāt-ı celīle ẓāhir oldı maḥż-ı luṭfuñla
Bi-ḥamdi’llāh ümmet şādumāndır yâ Resūla’llāh
17 Gavur nefsimdeki Mosḳov ʿinādın vaḳtidir refʿ et
Ki densün aña bu da Müslümāndır yâ Resūla’llāh
18 Amān ḳavliñde gelsün kim ʿuṣāt-ı müʾminīn içün
Mübārek dergehiñ dārü’l-emāndır yâ Resūla’llāh
19 Benim ḥaddim degil vaṣfıñ seniñ vaṣṣāfıñ Allāhdır
Ḥużūra maḳṣadım ḥālim beyāndır yâ Resūla’llāh
20 Sözüm maḳbūl ola bābıñda kim gūyā Süleymāna
Dehān-ı mūrdan bir armaġandır yâ Resūla’llāh
21 Be-cāh-ı Sāḳī-i Kevser kerem ḳıl teşnedir göñlüm
Şefīḳi āb-ı iḥsānıñla ḳandır yâ Resūla’llāh
2. Manzume
Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
1 Vücūduñ mebde-i kevn ü mekāndır yâ Resūla’llāh
Zamān-ı biʿsetiñ āḫir zāmandır yâ Resūla’llāh
2 Vücūd-ı devletiñ mirʾātdır Ẕāt-ı İlāhīye
Bu sırra vāḳıf olan ʿārifāndır yâ Resūla’llāh
3 Görünür Ẕāt-ı Ḥaḳ ʿaynıñ ne sır mirʾāt-ı ẕātında
Bu fānī-i Ḥaḳ olana ʿayāndır yâ Resūla’llāh
4 Ẓuhūruñla bilindi sırr-ı vaḥdāniyyet Allāh bir
Seniñ nāmıñla Ḥaḳ vird-i zebāndır yâ Resūla’llāh
5 Ḫudānıñ ḳanġı ismi añılursa nām-ı pākiñle
Ki ism-i aʿẓam ol yād olunandır yâ Resūla’llāh
6 Mübārek ẕātıña eyler teveccüh Kaʿbeniñ sırrı
Ki ravżañ ḳıblegāh-ı ins ü cāndır yâ Resūla’llāh
7 Kef-i iḥsān ile aya felekde iltifāt etdiñ
Meh anıñçün müşārun bi’l-benāndır yâ Resūla’llāh
8 Seniñ ʿaşḳıñla Ḥaḳ ʿālemleri ḫalḳ eyledi bi’llāh
Saña cümle ḫalāyıḳ bendegāndır yâ Resūla’llāh
9 Seni bulunca Ḥıżr āb-ı ḥayāta ol zamān erdi
ʿAceb kim zinde dem o ān bu āndır yâ Resūla’llāh
10 Ḫalīlullāh Safiyyullāh Kelīmullāh Rūḥullāh
Denilir ẕātıña ancaḳ ne şāndır yâ Resūla’llāh
11 Sen öyle şeh-süvār-ı ṣaḥn-ı devletsin ki sulṭānım
Süleymānlar rikābıñda revāndır yâ Resūla’llāh
12 Degildir gözde küḥl-i Iṣfahān ḫāk-i deriñ varken
Ki ol bir nūr-baḫş-ı çeşm-i cāndır yâ Resūla’llāh
13 Hezār ümmet olur būy-ı gül-i ʿirfān-ı ravżañdan
Ki rūḥ-ı gülşeni bir bāġbāndır yâ Resūla’llāh
14 Çıḳup kürsīye ṭabʿım vaṣf-ı miʿrācıñ n’ola etse
Aña eflāk ḳat ḳat nerdübāndır yâ Resūla’llāh
15 Saña vāṣıl olanlar tābiʿ-i nefsi degillerdir
Muṭahhar şerʿiñ emrine uyandır yâ Resūla’llāh
16 Ḥaḳīḳat ehliniñ olmaz nişānı derler amā kim
Benim gögsümde īmānım nişāndır yâ Resūla’llāh
17 Benim ḳalbim seniñ ẕikr-i şerīfiñle bulur ḳuvvet
Duyulmaz öyle bir ḳuvvet cenāndır yâ Resūla’llāh
18 Kef-i mīzān cirmi cürmüm almaz bilürim ʿafv et
Çekilmez öyle bir bār-ı girāndır yâ Resūla’llāh
19 Benim de çoḳdur ʿiṣyānım efendim gerçi kim ammā
Seniñ de ʿafv u luṭfuñ rāyigāndır yâ Resūla’llāh
20 Zebāna nāmıñ alanı zebānī dūzaḫa almaz
Ne ḫavf artıḳ yerim dār-ı cināndır yâ Resūla’llāh
21 Zebūn-ı dīv-i nefs olsun mı cānım cān-ı ādemdir
Ḫalāṣ et cānım andan ḥāl yamandır yâ Resūla’llāh
22 Günehkārım meded nār-ı caḥīme yaḳmadan Allāh
Beni sen āteş-i ʿaşḳıñla yandır yâ Resūla’llāh
23 Ṣabāḥ-ı feyże ersün şām-ı ẓulmetden rehā bulsun
Şefīḳi ḫˇāb-ı ġafletden uyandır yâ Resūla’llāh
3. Manzume
Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
1 Cihāna ʿaşḳıñ ile yana geldim yâ Resūla’llāh
Aña ben yanmayım da yā ne geldim yâ Resūla’llāh
2 Görüp vechiñ li-vechi’llāh ezelde eyledim secde
Ne aḥsen vechile īmāna geldim yâ Resūla’llāh
3 Yine göster mübārek vechiñ evvelki gibi luṭf et
Seni görmek içün bu yana geldim yâ Resūla’llāh
4 Oḳurken muṣḥaf-ı ḥüsnüñ yüzünden ḳaldı dil ḥayrān
Duraḳdır āyet-i Raḥmāna geldim yâ Resūla’llāh
5 Yanar cānım seniñ nūr-ı cemāliñ iştiyāḳıyla
Ḫayāliñ şemʿine pervāne geldim yâ Resūla’llāh
6 Benim göñlüm gider böyle yapılmaz bu ḫarābātda
Şarāb-ı ʿaşḳıla mestāne geldim yâ Resūla’llāh
7 Bahār-ı maʿrifet açdı göñül dīdār-ı şevḳ ile
Misāl-i ʿandelīb efġāna geldim yâ Resūla’llāh
8 Mübārek ravżaña īmān ile bir kerre cān atsam
Şükür derim der-i cānāna geldim yâ Resūla’llāh
9 Beni ḥayvān-ṣıfat ḥaşr etmesin Allāh niyāz et kim
Seniñçün ṣūret-i insāna geldim yâ Resūla’llāh
10 Ḳuṣūr-ı nefsim afv et geçmedi gitdi maʿāṣīden
Der-i vālāña küstāḫāne geldim yâ Resūla’llāh
11 O deñlü müẕnibim ki ümmet içre gelmedi mislim
Ḳabūl et böylece bir dāne geldim yâ Resūla’llāh
12 ʿAdemden bu geliş vuṣlat içündür ẕātıña ancaḳ
Vücūd iḳlīmine āyā ne geldim yâ Resūla’llāh
13 Beni şād eyle Allāh ʿaşḳına naḳş-ı şefāʿatle
Düşüp ḳalḳa der-i iḥsāna geldim yâ Resūla’llāh
14 Yıḳıl git ġayrı demezsin bilürim luṭfuñ ekserdir
Yapup şād et göñül vīrāne geldim yâ Resūla’llāh
15 Şefīḳ-i çākeriñ redd eyleme luṭf et şefāʿat ḳıl
Ḥużūr-ı devlete dīvāne geldim yâ Resūla’llāh
4. Manzume
Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
1 Cemāliñ ṣāf mirʾāt-ı Ḫudādır yâ Resūla’llāh
Gören ḥaḳḳıyla ẕātıñ evliyādır yâ Resūla’llāh
2 Ebū’l-ervāḥsın cān geldi cism-i ʿāleme senden
Ẓuhūruñ kāʾināta mübtedādır yâ Resūla’llāh
3 Vücūduñ ḥüccet-i Ḥaḳ kim mühür var ẓahr-ı pākiñde
Bize ol bir nişān-ı Kibriyādır yâ Resūla’llāh
4 Güneş yüzüñden almışdı felekde ẕerrece bir nūr
Anıñçün mihr böyle pür-żiyādır yâ Resūla’llāh
5 Viṣāliñ göstere yüz bu hezār ümmet ola ḫandān
Ruḫuñ bir verd-i bāġ-ı ıṣṭıfādır yâ Resūla’llāh
6 Uyan aṣḥābıña nūr-ı hidāyet bulur anlar kim
Nücūm-ı āsumān-ı ihtidādır yâ Resūla’llāh
7 Nebī olduġuñ etmekle Ebū Bekr ibtidā taṣdīḳ
Gürūh-ı müʾminīne muḳtedādır yâ Resūla’llāh
8 ʿÖmer Fārūḳ-ı ḥaḳḳ u bāṭıl olmaġla ʿale’t-taḥḳīḳ
Cihānda ehl-i ʿadle reh-nümādır yâ Resūla’llāh
9 Şehīd ü cāmiʿ-i Furḳān Ẕīn’n-nūreyn ʿOsmān kim
Żiyā-yı dīn-i haḳ kān-ı ḥayādır yâ Resūla’llāh
10 Ḥasan ile Ḥüseyn olmuşdur iki ḥalḳası aʿlā
Der-i ʿilmiñ ʿAliyyü’l-Murtażādır yâ Resūla’llāh
11 Ülü’l-ebṣār olur aʿmā çekerse çeşm-i cān üzre
Bir öyle ḫāk-i pāyiñ tūtiyādır yâ Resūla’llāh
12 Kebāʾir ehlini vaʿd-i şefāʿat ile şād etdiñ
Bilüriz ʿādetiñ ʿaḥde vefādır yâ Resūla’llāh
13 Mutīʿ-i emriñ olmaḳ cānıma özge saʿādetken
Göñül vāh tābiʿ-i nefs ü hevādır yâ Resūla’llāh
14 Ġam-ı dünyādan olsun pāk ḳalbim luṭf edüp bir baḳ
Nigāh-ı şefḳatiñ ʿayn-ı żiyādır yâ Resūla’llāh
15 Şefīḳiñ cürmüne baḳma kerem ḳıl merḥamet et kim
Bir ednā çāker-i Āl-i ʿAbādır yâ Resūla’llāh
5. Manzume
Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
1 Sipeh-sālār-ı ḫayl-i enbiyā yā Ahmed-i Mürsel
Ser-efrāz-ı rusül ṣāḥib-livā yā Ahmed-i Mürsel
2 Olur luṭfuñ meded-res kim ki derse ʿaşḳ ile bir kez
Ebu’l-Ḳāsım Muḥammed Muṣṭafā yā Ahmed-i Mürsel
3 Bulur mihr ü mehāsā nūr-ı feyż iki cihān içre
Denilir şevḳile ṣubḥ u mesā yā Ahmed-i Mürsel
4 Seni Ḥaḳ raḥmeten li’l-ʿālemīn[68] etmişdir āmennā
Bize bildirdi Ḳurʾān-ı Ḫudā yā Ahmed-i Mürsel
5 Ḳabūl eyle ḥużūr-ı devletiñde isterem cānım
Saña kebş-i dilim olsun fedā yā Ahmed-i Mürsel
6 Livāü’l-ḥamd taḥtı cāy ede yarın benim cānım
Ki farḳımda ola ẓıll-ı hümā yā Ahmed-i Mürsel
7 Ne lāzım cennet artıḳ istemem Allāh ʿaşḳıçün
Mübārek vechiñi göster baña yā Ahmed-i Mürsel
8 Göñül şeyṭān gibi nefsiñ elinde vāh esīr oldı
Müselmānı gavurdan ḳıl rehā yā Ahmed-i Mürsel
9 Ḳuṣūr-ı ümmete baḳma meded ʿafv eyle luṭf et kim
Emānet eylemişdir Ḥaḳ saña yā Ahmed-i Mürsel
10 Mübārek ravżaña murġ-ı dilim bir bülbül olmuşdur
Bilürsin ḳuş dili eyler nevā yā Ahmed-i Mürsel
11 Gelür derler Muḥammed Mehdī dīn-i Ḥaḳḳı teʾyīde
Zamānı gelmedi mi ġayrı āyā Ahmed-i Mürsel
12 Biriñiz Ḫālıḳ-ı cāndır biriñiz de ebu’l-ervāḥ
Ḫudāyā merḥamet senden ʿaṭā yā Ahmed-i Mürsel
13 Ẓuhūr-ı devletiñle işbu ẓulmetgāh-ı āfāḳı
Münevver eyledi nūr-ı Ḫudā yā Ahmed-i Mürsel
14 Sañadır iʿtimādım evvel Allāh evvel ü āḫir
Şefāʿat et baña rūz-ı cezā yā Ahmed-i Mürsel
15 Müʾeẕẕin eyle göñlüm cāmiʿ-i şevḳ ü muḥabbetde
Minār-ı ʿaşḳda versün ṣalā yā Ahmed-i Mürsel
16 Cihād-ı ekber etsün nefsile dil ġālib olsun cān
Ḳuluñ ḳıl ḥāʾiz-i fażl-ı ġazā yā Ahmed-i Mürsel
17 Oñulmaz mı benim bu zaḫm-ı ẕenbim merhem-i ʿafvıñ
Olur derdlilere senden devā yā Ahmed-i Mürsel
18 Bi-ḥamdi’llāh Şefīḳāsā daḫīl-i dergehiñ oldum
Seniñ sāyeñde dil bulsun ṣafā yā Ahmed-i Mürsel
6. Manzume
Feʿilātün feʿilātün feʿilātün feʿilün
1 Buldı fer mihr seniñ ṭalʿat-ı dīdārıñ ile
Oldı pür-nūr cihān ruʾyet-i dīdārıñ ile
2 Kendine reng-i ruḫuñ ādemi meyl etdirdi
Bilmedi yapdıġını ḥayret-i dīdārıñ ile
3 Ḥüsnüñe eyledi mirʾāt iki dünyāyı Ḫudā
Ādeme dendi Ṣafī ṣafvet-i dīdārıñ ile
4 Allāh Allāh göricek Ṭūrda nār-ı ʿaşḳıñ
Düşdi Mūsā o yere heybet-i dīdārıñ ile
5 İşidüp devlet-i miʿrācıñı ʿĪsā öyle
Felege verdi ḫaber şöhret-i dīdārıñ ile
6 Vech-i tesmiyye-i Yūsuf nedir iḫvān bilsin
ʿAşḳ-ı Yūsuf ver aña nisbet-i dīdārıñ ile
7 Vech-i ʿaşḳıñla cihān seyrin edüp İskender
Yapdı bir āyīne baḳ niyyet-i dīdārıñ ile
8 Çeşm-i ẓāhirle seni görmedi Veysü’l-Ḳaranī
Verdi cān bu ne ʿaceb ḥasret-i dīdārıñ ile
9 Vaḳʿa-i bedrde sırrı ʿaceb oldı rūşen
Pārelenmişdi ḳamer āyet-i dīdārıñ ile
10 Terk eder devlet-i dünyāyı çü Sulṭān Ethem
Kim bulur ise şeref devlet-i dīdārıñ ile
11 Bir işāretle gelüp pāyiñe yüz sürdi ḳamer
Buldı nūr āyeti ünsiyyet-i dīdārıñ ile
12 Şeb-i miʿrācda ʿaşḳ ay gibi ẓāhir oldı
Vech-i Ḥaḳ bir görinüp ʿizzet-i dīdārıñ ile
13 Ḥaḳ Naʿīm içre żiyāfet edecek ümmetiñe
Seyr-i çeşm et beni sen niʿmet-i dīdārıñ ile
14 ʿAbd-i kātib ki ḳalem hem-çü Bilāl-i Ḥabeşī
Faḫr eder levḥa yazup medḥat-i dīdārıñ ile
15 Gül cemāliñle cihān gülşeni pür-zīb oldı
Buldı bu vechile gül nükhet-i dīdārıñ ile
16 Ḥūr u ġılmān dilemem öyle cemāliñ dilerim
Ḳāniʿim ben yalıñız cennet-i dīdārıñ ile
17 Bāde-i ʿaşḳıñ anı Bezm-i Elest eyledi mest
Keyiflensün yine dil ʿişret-i dīdārıñ ile
18 Fikr-i rūyıñ ile Ḳurʾān oḳumaḳdan geçdim
Kevseri dil unudur leẕẕet-i dīdārıñ ile
19 Teşnedir Sāḳī-i Kevser ʿAlī ʿaşḳı kerem et
Ḳandır artıḳ dilimi şerbet-i dīdārıñ ile
20 Gül ruḫuñ ʿaşḳına bülbül gibi dil zār eyler
Raḥm edüp güldür anı vuṣlat-ı dīdārıñ ile
21 Görür elbet iki ʿālemde saʿādet yüzini
Ola meʾlūf göñül ülfet-i dīdārıñ ile
22 Ḳulıñı ḳurtar efendim iki yüzlülükden
Göñlüm ülfet ede tā vaḥdet-i dīdārıñ ile
23 İstemem ādem isem cenneti ben de sensiz
ʿAdn olur dūzaḫ ʿaceb firḳat-i dīdārıñ ile
24 Gül yüziñ göster efendim ki hezār-ṭabʿım
Eyleye vaṣfıñı tehniyyet-i dīdārıñ ile
25 Çoḳ şükür ʿaşḳıñ eder ḳalb-i Şefīḳi meʾvā
Buldı āyīne ṣafā ṣūret-i dīdārıñ ile
7. Manzume
Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
1 Ruḫuñ şevḳiyle gül gibi açıldım yā Resūla’llāh
Ser-i ʿuşşāḳa anıñçün ṭaḳıldım yā Resūla’llāh
2 Görüp vech-i münīriñ ṣubḥ-dem gün doġdı ẓann etdim
Çü ẕerre mihr-i ʿaşḳıñla ḳapıldım yā Resūla’llāh
3 Olaldan göñlüm āl-i nefsile maġlūb bī-rengim
Cihānıñ naḳşına böyle ḳapıldım yā Resūla’llāh
4 Cüdā düşdüm kemān ebrūlarıñdan niçe demlerdir
Yabana tīrveş böyle atıldım yā Resūla’llāh
5 Mey-i bezm-i elest etdi belā[69] öyle beni ser-mest
Ḫarābāta gelüp ṣanma ayıldım yā Resūla’llāh
6 Efendim żabṭ ḳıl ḥabl-i metīn-i şerʿile nefsim
Ser-i zülf-i siyehkāra aṣıldım yā Resūla’llāh
7 Şefāʿat vaʿdiñi duydum kebāʾir ehline yarın
ʿUṣāt-ı ümmete bugün ḳatıldım yā Resūla’llāh
8 Ḥadīd oldı mizācım nār-ı ʿaşḳıñ anı nerm etsin
Ḳarışdıḳca dile nefsim ḳatıldım yā Resūla’llāh
9 Mübārek dāmeniñ geçdi ele ḳoyvermem Allāh bir
Aña bir öylece cāndan ṣarıldım yā Resūla’llāh
10 Ḥużūrıñda benim ʿafv ola küstāḫāne eṭvārım
ʿAceb germī-i ʿaşḳıñla bayıldım yā Resūla’llāh
11 Dil-i vīrānemi miʿmār-ı luṭfuñ edeli iḥyā
Yıḳılmaz beyt-i ḳalb öyle yapıldım yā Resūla’llāh
12 Ümīd oldur yarın ḫuld-i berīne olurum dāḫil
ʿİdād-ı ümmetiñden çün ṣayıldım yā Resūla’llāh
13 Beni ḳulum deyü ḫalk etdi Ḫallāḳ-ı cihān böyle
Bi-ḥamdi’llāh saña bende ṣatıldım yā Resūla’llāh
14 Müʾebbeddir seniñ şevḳiñ benim sīnemde sulṭānım
Ezelden defter-i ʿaşḳa yazıldım yā Resūla’llāh
15 Mübārek ravżaña Ḥaḳ bā-berāt etdi ḳuluñ ferrāş
Ḥużūruñda ne devlet bu añladım yā Resūla’llāh[70]
16 Yaraşmam bulmayınca nūr-ı ʿaşḳıñ gün gibi ben de
Cihāna ḫayli ezmāndır ṭarıldım yā Resūla’llāh
17 Ḳabūl et naẓmımı Bānet Suʿād[71]āsā kerem eyle
Ḳuṣūrum ʿafv ḳıl zīrā yañıldım yā Resūla’llāh
18 Şefīḳi bāde-i feyżi dem-ā-dem eyle āgāh et
Müdām-ı ġaflete çoḳdan baṣıldım yā Resūla’llāh
8. Manzume
Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
1 Cihāna yā Resūla’llāh geldiñ çün saʿādetle
Münevver oldı ʿālem pertev-i şems-i hidāyetle
2 Binā-yı küfre geldi çoḳ tezelzül bir bir ʿālemde
Bütün āfāḳı teşrīf eylediñ yümm-i risāletle
3 Seni ruʾyet eder billāh kimde var ise ʿaşḳıñ
Görünür āb ruʾyāda uyanılsa ḥarāretle
4 Göñül cürmün bilen ḳuldur anı ḳıl ʿafv ile iḥyā
Meseldir öldürülmez denilir ḳul bir ḳabāḥatle
5 Saña īmān edenler dāḫil-i cennet olur elbet
Bunı ʿālemlere bildirdi Mevlā niçe āyetle
6 Ḥużūra lāyıḳ öyle armaġan çün aradım yoḳdur
Getürdim anıñ içün tuḥfe-i īmān şehādetle
7 Seniñ sāyeñde o bir luṭf-ı Ḥaḳdır ümmete yoḫsa
Alınmaz ḳaṣr-ı cennet bilüriz naḳd-ı ʿibādetle
8 Seniñ bir ayrı ġayrıñ yoḳdur Allāh ile anuñçün
Muṭīʿ-i Ḥaḳ olur ʿālem saña ʿarż-ı iṭāʿatle
9 Bugün bir öyle nefsī nefsī oldı ehl-i dünyā kim
Bu ʿaṣrıñ ḳalmadı farḳı ʿaceb rūz-ı ḳıyāmetle
10 Saña geldim efendim cürmüme baḳma ḳabūl eyle
Kerīm olan eder mi red gele mücrim deḫāletle
11 Hemān īmānımı Ḥaḳḳa emānet eylerim her dem
Bilinmez niçedir ḥāl-i ʿaḳībet keşf ü kerāmetle
12 Bu manẓūme daḫi Bānet Suʿād-āsā ola maḳbūl
Beni de Kaʿb-ı Kaʿbe eyle şāyeste ʿināyetle
13 Ebū Bekr ü ʿÖmer ʿOsmān ʿAlī kim çār-yārıñdır
Binā-yı dīne çār-erkān bunlardır ṣalābetle
14 Ne özge nām u şān aldılar anlar rubʿ-ı meskûnda
Ṣadāḳatle ʿadāletle seḥāvetle şecāʿatle
15 Zamān-ı devletiñden ṣoñra anlardır cihān içre
Ḥükūmet eyleyenler vech-i şerʿ üzre ḫilāfetle
16 İmāmeyn oldı sıbṭayn-i güzīniñ cāmiʿ-i dīne
Vuḳūʿ buldı ne ḥikmet iḫtilāf ammā cemāʿatle
17 Taʿayyün eyleyüp bir iki bāġī ol zamān ṣad ḥayf
Cemāʿat başı oldı öyle daʿvā-yı imāmetle
18 Münāfıḳlar gelür ṣādıḳlara ġālib ne ḥikmet bu
Edüp ḥaḳ ṣūretinde bāṭılı nāsa irāʾetle
19 Miyān-ı müslimīne eyleyüp dürlü fesād ilḳā
Temellük etdiler dünyāyı āḫir çoḳ şemātetle
20 Ḫilāfet ḥaḳḳı buldı cānib-i Ḥaḳdan süḳūṭ eyvāh
O bāġīler be-kām oldı niçe merret imametle
21 Ḫudā sevdiklerine verir aʿlā devlet-i ʿuḳbā
Naẓar eylerler anlar ʿāleme çün kim ḥaḳāretle
22 Biraz aḳbaba Şāmda eyledi ḥükm ḳaraḳuşı
ʿAceb dünyā içün yüz aḳlıġı öyle iżāʿatle
23 Ḫilāf-gīrān-ı ehl-i beyt işi Şām işidir cümle
İki ʿālemde bed-nām oldı anlar şu feżāḥatle
24 İmām-ı cāmiʿ-i İslām nā-pāk olıcaḳ artıḳ
Namāz öyle ḳılınmaz oldı erkāna riʿāyetle
25 Zamān-ı evvelīn içre bu ḥālāt oldı çoḳ vāḳiʿ
Olur meʾlūf ḫalḳ āḫir zamāndır bu sefāhatle
26 Ṣadırdan ḫāric oldı sözlerim ʿafv eyle sulṭānım
Ederken senden istimdād aḥvālim ḥikāyetle
27 Şefīḳ ednādan ednā çāker-i āl-i kirāmıñdır
Anı ḥaşr etmesün Allāh yarın ehl-i şeḳāvetle
28 Bu semte gelmeyüp anda ḳalurdım yan gelüp ben de
Mübārek ravżaña vaḳtiyle cān atsam selāmetle
29 Bir alay ʿāṣīyiz eyvāh bize ümmet denür şimdi
Ḥużūra bilmeyiz yarın çıḳılur ne ḳıyāfetle
30 Ḳuṣūr-ı ümmete baḳma amān yā seyyide’l-kevneyn
Meded senden bize bir baḳ dü ʿālemde ṣaḥābetle
31 Bu ʿabd-i müẕnibi de devlet-i dāreyn ile şād et
Bu ʿālemde ḥimāyetle o ʿālemde şefāʿatle
32 Saña hem āliñe aṣḥābıña yüz biñ selām olsun
Ḳuluñ şād eyle ruʾyāda kerem ḳıl çoḳ beşaretle
9. Manzume
Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
1 Baġışla bunca cürmüm ḳıl ʿināyet yā Resūla’llāh
Her ādem eylemez ḥubben ḳabāḥat yā Resūla’llāh
2 Felek içre ruḫuñ ay aşikâre gece dil görsün
Yarın ve’ş-şems[72] olur nūriçün āyet yā Resūla’llāh
3 Buyurduñ Ḥaḳḳı bir bilenler olur dāḫil-i cennet
ʿİbāda müjde bunda var beşāret yā Resūla’llāh
4 Niçe iḥsānlar ister devlet-i dīdār ile cānım
Bir öyle ʿAnd ile etmem ḳanāʿat yā Resūla’llāh
5 Yaḳınca mihr-i maḥşerle göre çün cürmüni insān
Olur elbet ʿaraḳ-rīz-i ḫacālet yā Resūla’llāh
6 Livāü’l-ḥalmd altında bula sāyeñde dil bir yer
Ṭulūʿunda yarın şems-i ḳıyāmet yā Resūla’llāh
7 Bilirim ẕenbimi ʿafv eyle kim ḥaml-i saḳīl oldı
Getirmez ṭaġlara ḳonulsa ṭāḳat yā Resūla’llāh
8 Felekde māhı bir şeb iki pāre eyledi ʿaşḳıñ
Ḳamer devrine oldı bu işāret yā Resūla’llāh
9 Geçen yıldan bu yıl yüz vechile ʿaşḳım füzūn oldı
Ki gördüm anda bir rūy-ı saʿādet yā Resūla’llāh
10 Bu yıl da ʿarż-ı dīdār eyle ruʾyāda ḳuluñ şād et
Olunsun yüz sene icrā bu ʿādet yā Resūla’llāh
11 Seni ruʾyāda gördüm ḥamdülillāh ehl-i īmānım
Velī insāna besdir bir kerāmet yā Resūla’llāh
12 Dil-āver çākeriñ şeyḫü’l-ḥarām etdiñ ne devlet bu
Aña iḥsān edüp cāh-ı vezāret yā Resūla’llāh
13 Kerem eyle muʾīn ol ẕātına her kārda evvel kim
Umūrunda eder ʿarż-ı ṣadāḳat yā Resūla’llāh
14 Benim de luṭf edüp ḳıldıñ anıñçün ketḫüdā-yı bāb
Açıldı çoḳ şükür bāb-ı hidāyet yā Resūla’llāh
15 Berāy-ı şükr-i niʿmet böyle manẓūme edüp tertīb
Ḥużūra eylerim ʿarża cesāret yā Resūla’llāh
16 Refīḳ eyle bize īmān gibi tevfīḳ-i Mevlāyı
Ki ḳılsın ẕātıña ṭoġrı delālet yā Resūla’llāh
17 Diler murġ-ı dil uçmaḳ ḥubb-ı ʿaşḳıñ per ü bāl eyle
Ṣırāṭı öte geçsin bā-selāmet yā Resūla’llāh
18 Giriftār olmasun bir şerr-i şeyṭāna deyü āḫir
Ḫudāya ḳıldım īmānım emānet yā Resūla’llāh
19 Bilirüz naṣṣıla ḫayr u şer-i aʿmāl-i insānı
Kirāmen Kātibīn eyler kitābet yā Resūla’llāh
20 Yesārī kātibim taʿlīḳ ʿafv eyle yazar cürmüm
Yemīnī kātibim eyler ḳırāʾat yā Resūla’llāh
21 Oḳur yazar iki kātibdir anlar öyle yanımda
Eder bir birine ḥālim ḥikāyet yā Resūla’llāh
22 Günāhımdan şaşardım bilmezim ṣaġım ṣolum ben de
Saña etdim deḫālet ḳıl ṣaḥābet yā Resūla’llāh
23 Çoġaldı defter-i aʿmāl-i ziştī ḥüsne tebdīl et
Olunsun öyle maḥşerde irāʾet yā Resūla’llāh
24 Sicill-i ẕenbimi ṭay ede anlar emr-i ʿafvıñla
Yesārī kâtibim tā ede rāḥat yā Resūla’llāh
25 Yemīnī kâtibim yazsın benimle naʿtıñı böyle
Bize ecr-i ḳalem ede iṣābet yā Resūla’llāh
26 Yaramaz oldı nefsim bir yaramaz emr-i Bārīye
Zebūndur göñlüm andan kıl ḥimāyet yā Resūla’llāh
27 Şefāʿatsiz girilmez cennete ādemce öğrendim
Şefīḳe eyle anıñçün şefāʿat yā Resūla’llāh
10. Manzume
Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
1 Ruḫuñdur ve’ḍ-ḍuḥā[73]dan bir sirāyet yā Resūla’llāh
Ḫaṭıñdır sırr-ı ve’l-leyli[74] işāret yā Resūla’llāh
2 Oḳuduḳ ḳabe ḳavseyn[75] āyetin yüz vechile biñ kez
Anı biz bulduḳ ebrūñdan ʿibāret yā Resūla’llāh
3 Küḥül-i çeşm-i Ḥaḳ-bīniñ ki mā-zāġa’l-baṣar[76] oldı
N’ola kevneyne eylerseñ neẓāret yā Resūla’llāh
4 Ḫudā vaṣf etdigi cennet cemāl-i bā-kemāliñdir
Lebiñdir sırr-ı Kevserden ʿalāmet yā Resūla’llāh
5 Çıḳar bir niçe maʿnā ḫāliñe ve’n-necmi[77] denilse
ʿAceb ve’ş-şems eder ḥüsnüñ ḥikāyet yā Resūla’llāh
6 Ḥaḳ āyet āyet eyler ẕātıñı tavṣīf ögrendim
Yüzüñden muṣhafı edüp ḳırāʾat yā Resūla’llāh
7 Bilirüz dört ḳitābu’llāh ḥaḳḳı çār-yārıñdır
Ḥuḳūḳu’llāha edenler riʾāyet yā Resūla’llāh
8 Edenler ḥüsn-i ḫidmet āliñe maḳbūl-i ḥażretdir
Bu yolda buldı aṣḥābıñ şerāfet yā Resūla’llāh
9 Muḥabbet anlara naṣṣ ile sābit oldı İslāma
Bize luṭf et bu bābda istiḳāmet yā Resūla’llāh
10 Seni Ḥaḳ raḥmeten li’l-ʿālemīn irsāl ḳılmışdır
Umarlar ins ü cān senden ʿināyet yā Resūla’llāh
11 Oḳuduñ ümmete lā-taḳneṭū min-raḥmeti’llāh[78] çün
Bize besdir bu āyetle beşāret yā Resūla’llāh
12 Saña iʿṭā olundı taḫt-ı ʿālī-baḥt-ı Maḥmūdī
Ki sensin şāh-ı evreng-i risālet yā Resūla’llāh
13 Büyüklerden ḫaber aldıḳ Muḥammed ism-i aʿẓamdır
Ki nāmıñla cihān buldı hidāyet yā Resūla’llāh
14 Seniñ Ḥaḳ bir deyü yād etse nāmıñ bir şaḳī der-ḥāl
Dü ʿālemde olur ehl-i saʿādet yā Resūla’llāh
15 Muḥammed ism-i pākiñ ḥürmetiçün Allāh ʿaşḳıçün
Ḳuluñ ḳıl iki ʿālemde ṣaḥabet yā Resūla’llāh
16 Eb ü ümmüm fedā olsun reh-i ʿaşḳıñda sulṭānım
Ḳuṣūrum ʿafv ḳıl eyle şefāʿat yā Resūla’llāh
17 ʿAlī ʿaşḳı efendim kevser-i luṭfuñla sīr-āb et
Dilimde baḳ benim vardır ḥarāret yā Resūla’llāh
18 Şefīḳiñ göñli oldı ʿāndelīb-i ravża-i pākiñ
Dem-ā-dem naġme etsün ver icāzet yā Resūla’llāh
11. Manzume
Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
1 Vücūduñ ʿāleme oldı bidāyet yā Resūla’llāh
Anıñçün ʿaşḳıña olmaz nihāyet yā Resūla’llāh
2 Saña Allāh bilir Rūḥu’l-emīn bir cāndan ʿāşıḳdır
Ḳapuñda sidreveş eyler iḳāmet yā Resūla’llāh
3 Getirüp āyet-i Raḥmān oḳurdı ẕātıña Cibrīl
Saña senden ederdi bir ḥikāyet yā Resūla’llāh
4 Ḫudā miʿrāc ile yerden göge ḳadriñ beyān etdi
Ḳudūmuñ ʿarşa verdi özge ḥālet yā Resūla’llāh
5 Salāt-ı pençgāh İslāma ḫams-i mübārekdir
Bize miʿrāc ile verdiñ beşāret yā Resūla’llāh
6 Ebū Bekr ü ʿÖmer ʿOsmān ʿAlīdir çār rükn-i dīn
Binā-yı şerʿa verdiler metānet yā Resūla’llāh
7 Ḥasan ile Ḥüseyn İslāmıñ iki gözi nurıdır
Cihāna geldi anlardan şerāfet yā Resūla’llāh
8 Benim var nisbetim ṣıhriyyet ile āl-i Zehrāya
Şeref baḫtımdan oldı bu ʿalāmet yā Resūla’llāh
9 Bi-ḥamdi’llāh bu yüzden ḫāk-i pāy-i Bū-Türāb oldum
Baña ol verdi kīmyā-yı saʿādet yā Resūla’llāh
10 Recāʾī-zādeyim ben de recām oldur efendimden
Baña ceddim gibi eyle ʿināyet yā Resūla’llāh
11 Yedi ḥac eylemiş merḥūm ceddim bu ne iḥsānla
Mübārek ravżaña ḳılmış ziyāret yā Resūla’llāh
12 Şefāʿat aña vācibdir ki olsa zāʾir-i ḳabriñ
Aña ensābına eyle şefāʿat yā Resūla’llāh
13 Bu devletde niçe ḫidmetde bulundı ṣadāḳatle
Kerem ḳılmış idin cāh-ı riyāset yā Resūla’llāh
14 Beni de andan aʿlā ser-firāz-ı ehl-i devlet ḳıl
Edüp her kārda iʿṭā selamet yā Resūla’llāh
15 Refīḳ eyle umurumda baña tevfīḳ-i Mevlāyı
Ede taḳdīre tedbīrim iṣabet yā Resūla’llāh
16 Baña her ḫidmetimde yāver olsun ḫıżr-ı luṭfuñ kim
Ḥużūr-ı pākiñe ḳılsun delālet yā Resūla’llāh
17 Muʿammer et ḳuluñ bā-ehl-i beyt iḳbāl u ṣaḥvetle
Bula ʿaşḳıñla beyt-i dil ʿimāret yā Resūla’llāh
18 Şefīḳ ol ravżaña biñ şevḳile gelsüñ de yüz sürsün
Buyur daʿvet ki olunsun icābet yā Resūla’llāh
12. Manzume
Mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün mefāʿīlün
1 Hemīşe cürm ü ẕenbe mübtelāyım yā Resūla’llāh
Bilürsin dem-be-dem ehl-i hevāyım yā Resūla’llāh
2 Bıraḳma dūzaḫa bu yüzi ḳara mücrimi bārī
Yanarsam nār-ı ʿaşḳıñla yanayım yā Resūla’llāh
3 Dil-i maḥzūnımı naḳd-i şefāʿat ile mesrūr et
Ḳapuñdan ġayrıya gitmez gedāyım yā Resūla’llāh
4 Günāhım çoḳ sevābım yoḳ saña var ancaḳ īmānım
Ki sāyeñde Naʿīme ben sezāyım yā Resūla’llāh
5 Beni rūz-ı cezāda zümre-i sādāt ile ḥaşr et
Ki ben de çāker-i Āl-i ʿAbāyım yā Resūla’llāh
6 Şaşırdım puṣulayı ḳaldım ḫalāṣ et baḥr-ı ʿiṣyānda
Ki fülk-i cürme gūyā nāḫudāyım yā Resūla’llāh
7 Şefīḳ-i mücrimi red eyleme bāb-ı şerīfiñden
Ġarībim bī-kesim bī-dest ü pāyim yā Resūla’llāh
13. Manzume
Feʿilātün feʿilātün feʿilātün feʿilün
1 Yā Resūla’llāh perīşān oldı ḥāli ḳulunuñ
Bu cihetle hep günehdir ḳīl ü ḳāli ḳulunuñ
2 ʿAfvıña maġrūr olup hīç ṭāʿatim yoḳdur benim
Geçmede ʿiṣyānıla her māh u sāli ḳulunuñ
3 Şübhesiz sensin efendim raḥmetenli’l-ʿālemīn
Yolıña her dem fedādır cān u mālı ḳulunuñ
4 Yā Resūla’llāh şefāʿatden beni dūr eyleme
Ẕikr ü fikri sensin her rūz u leyālī ḳulunuñ
5 Dām-ı ġafletde ṭutulup ḳaldı bī-çāre Şefīḳ
Yā Resūla’llāh perīşān oldı ḥāli ḳulunuñ
[1] Türk İslam edebiyatında Hz. Peygamber’i konu alan edebî türleri ele alan Süer, en az 14 farklı türün edebiyatımıza kazandırıldığını bildirmektedir. Bk. Fatih Ramazan Süer, Türk İslam Edebiyatında Türler (İstanbul: Kesit Yayınları, 2025), 65-233.
[2] Şemseddin Sami, Kâmûs-ı Türkî (İstanbul: Nadir Eserler Kitaplığı, 2016), “Na’t”, 1464.
[3] Emine Yeniterzi, Divan Şiirinde Na‘t (Ankara: TDV Yayınları, 1993), 1.
[4] Sezai Karakoç, “Birkaç Söz”, Hazreti Peygambere Şiirler Antololisi Na’lar, thk. Abdullah Öztemiz Hacıtahiroğlu (İstanbul: Yağmur Yayınları, 1966), 6.
[5] Alim Yıldız, “Hz. Peygamber (s.a.s) ile İlgili Edebî Türler”, Türk İslam Edebiyatı ed. Alim Yıldız (Ankara: Grafiker Yayınları, 2017), 173.
[6] Şairleri na‘t yazmaya sevk eden amiller hakkında bilgi için bk. Murat Ak, Na‘tlerin Tasavvufî Temelleri ve Na’t Mecmuaları (Süleymaniye Kütüphanesi Hamidiye Bölümü 1210, 1211 - Tenkidli Metin) (Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014), 28-34.
[7] Nitekim Allah’ın muhabbet ve sevgisini kazanmanın Hz. Peygamber’e uymaktan geçtiği hakikati Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle dile getirilmektedir. “De ki: “Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın.” Âl-i İmrân 3/31.
[8] Ka‘b b. Züheyr ve Kaside-i Bürde hakkında bilgi için bk. Hikmet Akdemir - Seydi Kiraz, Kutlu Hırkayla Taltif Edilen Bir Şiir: Kaside-i Bürde Üzerine Yazılmış Bir Hâşiye ve Hulasası (Erzurum: Fenomen Yayınları, 2024).
[9] Hz. Peygamber’in ümmetine olan düşkünlüğü Kur’ân-ı Kerîm’de şu âyetle ifade etilmektedir: “Andolsun, size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki, sizin sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir, size çok düşkündür, müminlere karşı şefkat ve merhamet doludur.” et-Tevbe 9/128.
[10] Divanlarının tamamını ya da büyük bir kısmını na’tlara ayıran şairleriden bazıları için bk. Mehmet Özdemir, Neccâr-zâde Rızâ Dîvânı (Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1999); Mustafa Sefa Çakır, Yahya Nazim Divanı (Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2020); Abdullah Salahaddîn-i Uşşâkî, Dîvân, thk. Mehmet Akkuş (İstanbul: Eflatun Kitap, 2020).
[11] Ak, Na‘tlerin Tasavvufî Temelleri ve Na‘t Mecmuaları (Süleymaniye Kütüphanesi Hamidiye Bölümü 1210, 1211 - Tenkidli Metin).
[12] İlgili na‘t için bk. Yusuf Hâs Hacib, Kutadgu Bilig, ed. Halil Aşıcı (Ankara: Gençlik Spor Yayınları, 2019), 35-36.
[13] Dîvân’da bulunan Mevlânâ methiyeleri ile İbrahim Şefîk’in tarih manzumeleri üzerine Pervin Çapan’ın çalışmaları için bk. Pervin Çapan, “Recâî-zâde İbrâhim Şefîk Dîvânı Örnekleminde Tarihe Edebiyattan Bakmak”, Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 3/2 (2018), 54-73; Çapan, “Recâî-zâde İbrâhim Şefîk Dîvânı’nda Mevlâna ve Mevlevîlik”, 41-86; Pervin Çapan, “Şefîk Dîvânı Örnekleminde Manzum Tarih Düşürme Geleneği”, Prof. Dr. Mine Mengi Adına Türkoloji Sempozyumu (20-22 Ekim 2011) Bildirileri (Adana: Çukurova Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, 2012), 69-85; Pervin Çapan, “Recâî-zâde İbrahim Şefîk Divanı’nda Osmanlı-Rus Savaşları”, 93 Harbi ve Hırvatistan Rijeka’da Ruzic Koleksiyonunda Bulunan Fotoğraflar Uluslararası Sempozyum, 16-18 Nisan 2013, Muğla, 2017.
[14] Fatin Davud, Tezkire-i Hâtimetü’l-Eş‘âr (İstanbul: İstihkâm Alayları Taşbasma, 1271), 218-219.
[15] Borlulu Halil Ağa’nın oğlu olan Recâî Mehmed Efendi 1131/1719 yılında doğmuş, çeşitli devlet makamlarında resmî görevlerde bulunmuş reisülküttaplık makamına kadar yükselmiş, İstanbul’da sıbyan mektebi gibi bazı eserler bırakmış önemli bir devlet adamıdır. 5 Receb 1194/7 Temmuz 1780 tarihinde vefat etmiştir. Hayatı hakkında bilgi için bk. Kurtuluş Yıldız, Rei̇sülküttâb Recâî Mehmed Emîn Efendi̇’ni̇n Osmanlı-Rus Savaşı’na Dâi̇r Derledi̇ği̇ Resmi̇ Yazılar (1769-1772) (Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017), 4-8; Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, thk. Nuri Akbayar (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, 1996), 4/1364.
[16] Celaleddin Mehmed Bey, 1222/1807 tarihinde kaymakam paşa mühürdarı iken kethüdâ kâtibi, sonra teşrifatçı ve küçük tezkireci olmuştur. Sağlık sorunları nedeniyle görevinden ayrılmış ve 1227/1812 yılında vefat etmiştir. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, 2/388.
[17] Gölpazarlı Şakir Mehmed Efendi, müderris ve dersiam olup Huzur Derslerine katılmıştır. 1283/1866 yılında vefat etmiştir. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, 5/1565.
[18] Fatin Davud, Tezkire-i Hâtimetü’l-Eş‘âr.
[19] Kayıt yılı Sicill-i Osmânî’de 1251/1835 olarak verilmiştir. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, 5/1569.
[20] Manzumeler üzerinde Mustafa Özkat’ın bir çalışması bulunmaktadır. Bk. Mustafa Özkat, “Recâî-Zâde İbrâhîm Şefîk Bey ve Fi̇hri̇st-i Şâhân Tarzı Manzumeleri̇”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 34 (2025), 476-538.
[21] Osmanlı bürokrasisinde Hâcegân-ı Dîvân-ı Hümâyûn şeklinde geçmekte olup sadece Dîvân-ı Hümâyûn kâtiplerini ifade etmektedir. Bilgi için bk. Mehmet İşpirli, “Hâcegân” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1996), 14/430.
[22] İbrâhim Şefîk, Şefîk Dîvânı (Alî Emîrî Manzum, AEmnz 229), 115b.
[23] İbrahim Şefîk tarafından Sultan V. Murad’ın doğumuna düşülen üç tarih manzumesi için bk. İbrâhim Şefîk, Şefîk Dîvânı (Alî Emîrî Manzum, AEmnz 229), 36a.
[24] İbrahim Şefîk Bey, Dîvân’ında bu iki olayı 1257/1841 tarihli manzumesinde şu ifadelerle açıklamaktadır:
...
Ḫāceliḳle çākerin etdi muḳaddemce çerāġ
Luṭf-ı dīgerle yine ḳıldı derūnum şādmān
Yaʿnī bir ḳıṭʿa nişān-ı iftiḫār iḥsān edüp
Bu meserretle dil oldı maʿden-i cevher-feşān
...
Cevherīn tārīḫ ġayrı yaḳışır dedim Şefīḳ
Etdi iḥsān çākeriçün pādişāh zībā nişān (1257) İbrâhim Şefîk, Şefîk Dîvânı (Alî Emîrî Manzum, AEmnz 229), 115b.
[25] Mevlevî Şeyhi ve Mesnevihân olan Osman Selahaddin Dede’nin hayatı hakkında kısa bilgi için bk. Bayram Ali Kaya, “Osman Selâhaddin Dede”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2019), EK-2/378-379.
[26] Fatin Tezkiresi’nde bu kısım “…Yeñiḳapı Mevlevī-ḫānesi Şeyḫi ʿOsmān Ṣalāḥaddīn Efendiden sikke-pūş-ı intisāb olduġu Leyle-i Miʿrāc-ı Ḥażret-i Nebevī’ye teṣādüf eyleyerek…” şeklinde geçmektedir. Fatin Davud, Tezkire-i Hâtimetü’l-Eş‘âr, 219. Fakat İbrahim Şefîk’in düştüğü tarihin birinci mısrasında “Māh-ı rūze içre oldum sikke-pūş-ı Mevlevī” denmektedir. “Mâh-ı rûze” ifadesi -şair tarafından farklı bir anlam bağlamında kullanılmamışsa- “Oruç ayı” anlamına gelmektedir. Dolayısıyla İbrahim Şefîk Efendi Receb 1257 yerine Ramazan 1257 tarihinde Mevleviliğe intisap etmiş olmalıdır. Belki de “Leyle-i Mi’râc” ifadesinin Fatin tarafından sehven Leyle-i Kadr ifadesi yerine yazılmış olması da mümkündür. Bu bilgiler teyide muhtaç görünmektedir.
[27] Dîvân’ı incelendiğinde İbrahim Şefîk’in aynı yıla -1257- tesadüf eden bir tarihî manzumesi göze çarpmaktadır. Şair 1257 yılının başında şiirlerinde artık hiciv ve hezle ait bir şey söylemeyeceğini, Allah’ın yardımıyla hiciv ve hezlden tevbe ettiğini söylemektedir. Şiirlerindeki bu tutumunun Mevlevîliğe intisap etmesi ile aynı tarihte gerçekleşmesi, Mevleviliğin onun ve şiir üslubunun üzerindeki bir etkisi olarak düşünmek mümkündür. Söz konusu manzume şöyledir:
Ḥamdülillāh tevbe etdim hicv ü hezle bī-riyā
Ḥıfẓ ede Mevlā lisānım ḳıldı tevfīḳin refīḳ
Hezli terk etdim daḫi tārīḫ-i cevher söyledim
Hicve tevbe ḳıldı nev-sālde ḥakkā Şefīḳ (1257) İbrâhim Şefîk, Şefîk Dîvânı (Alî Emîrî Manzum, AEmnz 229), 115b.
[28] İbrâhim Şefîk, Şefîk Dîvânı (Alî Emîrî Koleksiyonu, AEmnz 229), 116a.
[29] Mehmed Kamil Paşa hakkında bilgi için bk. Ömer Toraman, “Osmanlı Taşra Yöneticilerinin Tanzimat Reformlarına Yaklaşımına Dair Bir Mukayese: Erzurum Eyaleti Valilerinin Tutumları ve Mehmet Kâmil Paşa’nın Erzurum Memuriyeti (1839-1846)”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 33/3 (2023), 1453-1470.
[30] Abbas Hilmi Paşa’nın hayatı hakkında kısa bilgi için bk. İlhan Şahin, “Abbas Hilmi Paşa I”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1989), 1/25.
[31] Ziver Paşa’nın hayatı ve şiirleri için bk. Ziver Paşa, Dîvân ve Münşeat, thk. Mehmet Arslan (Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2009); Hasan Aksoy, “Zîver Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2013), 44/474-475.
[32] Fatin Davud, Tezkire-i Hâtimetü’l-Eş‘âr, 219.
[33] Fazıl İsmail Ayanaoğlu, Tarihî Mezar Taşları-İstanbul-3, haz. Seyit Ali Kahraman (İstanbul: İBB Yayınları, 2022), 3/131.
[34] Dilâver Paşa Esma Sultan’ın başağası olup 1271/1855 yılında vezirlik rütbesiyle şeyhülharem olmuş bir yıl sonra da vefat etmiştir. Bk. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, 2/421.
[35] Kapı kethüdalığı hakkında bilgi için bk. Döndü Düşünmez, “Tanzimat Devrinde Kapı Kethüdalığı Müessesesi Hakkında Temel Bilgiler”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi 28 (2010), 375-401.
[36] Bu konuda devlet arşivinde yaptığımız araştırmalar sonucunda 20 Şevval 1271/6 Temmuz 1855 tarihli arşiv belgesinde Şefîk Bey’e kapı kethüdâlığı söz konusu tarihte tevcih edildiği görülmektedir. Bk. Başbakanlık Osmanlı Arşivi. A.MKT.MHM.78.1.
26 Receb 1272/2 Nisan 1856 tarihli diğer bir arşiv belgesinde ise şeyhülharem olarak Dilâver Paşa’nın, kapı kethüdası olarak da Şefîk Bey’in adı geçmektedir. Bk. Başbakanlık Osmanlı Arşivi A.MKT.MHM.87-17.
[37] Kaynaklarda kızının adının Şerîfe Zelîha Hürmüz olması bu durumu doğrular niteliktedir. Nitekim “Şerîfe” isminin daha çok Hz. Peygamber’in soyundan gelenlerin kullandığı bir ünvan niteliği taşıdığı bilinmektedir. Kızının ismi için bk. Özkat, “Recâî-Zâde İbrâhîm Şefîk Bey ve Fi̇hri̇st-i Şâhân Tarzı Manzumeleri̇”, 489.
[38] Fatin Davud, Tezkire-i Hâtimetü’l-Eş‘âr, 219.
[39] Pervin Çapan, “Recâî-zâde İbrâhim Şefîk Dîvânı’nda Mevlâna ve Mevlevîlik”, Türk Kültürü, Edebiyatı ve Sanatında Mevlâna ve Mevlevîlik- Bildiriler (Konya: SÜMAM Yayınları, 2007), 44.
[40] Bu iki eser hakkında bilgi için bk. Özkat, “Recâî-Zâde İbrâhîm Şefîk Bey ve Fi̇hri̇st-i Şâhân Tarzı Manzumeleri̇”, 476-538.
[41] Bu meyanda örnek vermek gerekirse “yā Resūla’llāh” ifadesi toplamda 112, “mübārek ravża” 6 kez tekrarlanmıştır.
[42] Geriye kalan dört manzumenin redifleri şöyledir: 5. manzume “yā Aḥmed-i Mürsel”; 6. manzume “dīdārıñ ile”; 8. manzume “ile/-le”; 13. manzume “ḳuluñ”.
[43] Tanpınar, XIX. yüzyıl edebiyat tarihini açıklarken “her şeyden evvel Türk insanında başlayan bir buhranın ve yeni ufuklar ve değerler etrafında yavaş yavaş kurulan bir iç düzenin tarihidir.” ifadesini kullanmaktadır. Bk. Ahmet Hamdi Tanpınar, 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi (İstanbul: Çağlayan Basımevi, 1988), IX.
[44] XIX. yüzyılda yaşanan sancılı değişimi ve bu değişimin Türk edebiyatına yansımalarını irdeleyen Kayahan Özgül, Türk şiirinin yeni kurulan medeniyet içinde yer edinme serüvenini, Dîvan Yolu’ndan Pera’ya adlı eserinde “Devlet Değişirken, İnsan Değişirken, Şair Değişirken, Şiir Değişirken” başlıkları altında ele almış, klasik şiirimizin modern şiire evrilme sürecini ayrıntılı olarak okuyucuya sunmuştur. M. Kayahan Özgül, Dîvan Yolu’ndan Pera’ya Selâmetle - Modern Türk Şiirine Doğru (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018).
[45] Ali Fuat Bilkan, Nâbî Dîvânı (Ankara: Akçağ Yayınevi, 2011), 2/952.
[46] “Bir işe karışmayarak rahatına bakmak, keyfince yaşamak” (TDK) anlamlarına gelen bu deyim, İbrahim Şefîk tarafından Hz. Peygamber’in huzurunda kalmak, bir iş ile meşgul olmadan hep onunla olmak, sadece Ravza-ı Mutahhara’da vakit geçirmek anlamlarında kullanıldığı görülmektedir.
[47] Tâhirülmevlevî, Edebiyat Lügatı (İstanbul: Enderun Kitabevi, 1994), “Selâset”, 134.
[48] Hz. Peygamber’in şairleri arasında sayılan Hassân b. Sâbit hakkında bilgi için bk. Hüseyin Elmalı, “Hassân b. Sâbit”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1997), 16/399-402.
[49] Manzume için bk. Ali Emîrî Koleksiyonu Manzum 228 115b.
[50] Lafzi olarak iktibas edilen âyetler ve geçtiği beyitler şöyledir: “Ve seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” el-Enbiyâ 21/107. Beyitler: 5/4, 10/10; “Elbette öyle! Tanıklık ederiz” dediler.” A’râf 7/172. Beyit 7/5; “Yemin olsun, güneşe” eş-Şems 91/1. Beyitler: 9/2, 10/5; “Yemin olsun, kuşluk vaktine” ed-Duhâ 93/1. Beyitler: 10/1; “Yemin olsun, bürüyüp örttüğünde geceye” el-Leyl 92/1. Beyit: 10/1; “Öyle ki, iki yay kadar hatta daha yakın oldu.” en-Necm 53/9. Beyit: 10/2; “Göz ne kaydı ne de hedefinden şaştı.” en-Necm 53/17. Beyit: 10/3; “Battığı sırada yıldıza andolsun ki bu arkadaşınız ne sapıtmış ne de eğri yola gitmiştir.” en-Necm 53/1-2. Beyit: 10/5; “Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin.” ez-Zümer 39/53. Beyitler: 10/11, 13/3.
[51] en-Necm 53/9.
[52] en-Nisa 4/80.
[53] Türk edebiyatında mucize ve mucizenâmeler ile ilgili geniş bilgi için bk. Müjgan Çakır, Mu‘cizeler Kitabı - Klasik Türk Edebiyatında Müstakil Mu ‘cizât Metinleri-Mu‘cizât-ı Enbiyâ Tercümesi-Sinanoğlu Za‘îfî-Mu‘cizât-ı Mustafa (İnceleme-Sadeleştirme-Metin) (İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2015).
[54] İsmail b. Muhammed el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ, çev. Mustafa Genç (İstanbul: Beka Yayınları, 2019), 1/324-325. Türk tasavvuf edebiyatında sıklıkla zikredilen bu rivayet, muhaddisler tarafından sened zincirindeki boşluk ve bazı ravileri hakkındaki muhakkiklerin sessiz kalması nedeniyle sahih olmadığı görüşü benimsenmiştir. Bilgi için bk. Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillah b. Muhmmed b. Abdilber, Câmiu beyâni’l-ilm ve fazlihî, thk. Ebü’l-Eşbâl ez-Züheyrî (Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 1414/1994), 2/923 (No: 1757).
[55] Na’t şefaat ilişkisi hakkında bilgi için bk. Hasan Kaplan, “Na’tan Şefaate, İstimdaddan İstişfaya: Süleyman’ın Şefaat-nameleri”, Ağız ve Dil Araştırmalarına Adanan Bir Ömür Prof. Dr. Jale Öztürk’e Armağan, ed. Hasan Kaplan - Ahmet Haşimi (Ankara: Sonçağ Akademi, 2022), 163-171.
[56] “Âhirette peygamberlerin ve kendilerine izin verilen kimselerin müminlerin bağışlanması için Allah katında niyazda bulunmaları” anlamına gelen şefaat isteğinde bulunma olarak bilinen istişfa, na‘t türünün önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Bilgi için bk. Bahir Selçuk, “Na‘tların İstişfâ Bölümlerinde Söylem Düzeni”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 26/2 (2016), 65-76.
[57] Tirmizî ve Beyhakî’nin Enes kanalıyla merfu olarak rivayet ettikleri bir hadistir. İbn Huzeyme, İbn Hibbân ve Hakîm bunu sahih saymış, Tirmizî “Hasen-sahih-gariptir” demiş; Beyhaki ise “İsnadı sahihtir” değerlendirmesinde bulunmuştur. Ayrıca Beyhakî, Ahmed b. Hanbel, Ebû Davûd ve İbn Huzeyme bu hadisi Enes’ten başka bir tarikle de rivayet etmişlerdir. Bk. Aclûnî, Keşfü’l-hafâ, 2/579-581.
[58] Türk edebiyatının na‘t geleneğinde ele alınan, işlenen konular ve muhteva tasnifi için bk. Emine Yeniterzi, Divan Şiirinde Na‘t, 90-325.
[59] İsm-i A‘zam hakkında bilgi için bk. Bekir Topaloğlu, “İsm-i A‘zam”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 2001), 23/75-76.
[60] İlk beytin (10/13) şu şekilde anlaşılması da akla gelmektedir: Nasıl ki İsm-i A‘zam Allah Teâlâ’nın en yüce ismi ise Muhammed de isimler içerisinde İsm-i A‘zam yani isimlerin en yücesi olmuştur. Nitekim XIX. yüzyıl şairi Erzurumlu Ketencizâde Rüşdü (ö. 1334/1916) na‘tında bu anlamda birkaç beyit kaleme almıştır. Bk.Yeniterzi, Divan Şiirinde Na‘t, 182. Fakat ikinci beytin (2/5) bu anlamda yorumlanması pek mümkün görülmemektedir.
[61] Hz. Peygamber’in rüyada görülme arzusu istenen ve işlenen bir husustur. Burada kasdedilen Hz. Peygamber’in görülmesi ve bunun açık açık söylenmesi meselesidir.
[62] Bûsîrî ve kasidesi hakkında geniş bilgi için bk. Bünyamin Ayçiçeği (ed.), Türk Edebiyatında Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si (İstanbul: DBY Yayınları, 2024).
[63] Osman Nevres’in hayatı, eserleri, edebî kişiliği ve na‘tları hakkında bilgi için bk. Osman Nevres, Osman Nevres Dîvânı, thk. Bayram Ali Kaya (Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2018), 1-44.
[64] Mehmed Fevzî Efendi’nin Hz. Peygamber ve na‘tlarını ihtiva eden önemli eserleri şunlardır: et-Tevessülâtü’l-Fevziyye fi’n-Nuûti’n-Nebeviyye. Çoğunluğu na‘tlardan oluşan bu eser Merve Adam tarafından çalışılmıştır. Merve Adam, Edirne Müftüsü Mehmed Fevzî Efendi’nin “et-Tevessülâtü’l-Fevziyye fi’n-Nuûti’n-Nebeviyye” İsimli Eserinin İncelenmesi (Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2021). Yine Revâyihu’l-fevâyih fî senâyihi’l-medâyih adlı eserinin de çoğu na‘tlara ayrılmıştır. Gökhan Coşgun - Metin Yıldırım, “Edirne Müftüsü Kureyşîzâde Mehmed Fevzî Efendi ve Revâyihu’l-Fevâyih fî-Senâyihi’l-Medâyih Adlı Şiir Mecmuası”, İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 7/2 (2021), 1046-1085.
[65] Lebîb Dîvânı’nda farklı nazım şekillerinde yazılmış 30’dan fazla na‘t bulunmaktadır. Dîvân Mehmet Aslan tarafından çalışılmıştır. Mehmet Aslan, İstanbullu Lebîb Dîvânı I-II (İstanbul: DBY Yayınları, 2022). Lebîb’in dil ve üslubu hakkında bilgi için bk. Seydi Kiraz - Selim Ümütlü, Matem Mevsiminde Aşk Oduna Yanmak: Mehmed Lebîb Efendi’nin Kerbelâ Mersiyeleri (Çorum: Hitit Üniversitesi Yayınları, 2025), 14-34.
[66] Bursalı İffet Dîvânı’nda yirmiye yakın na‘t yer almaktadır. Seyyid Mehmed Emin, Bursalı İffet Dîvânı thk. Mehmet Aslan (Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2018).
[67] XIX. yüzyılda onlarca şairin bulunduğu ve bu şairlerin hemen hemen hepsinin de na‘t yazmış olduğu düşünüldüğünde bütün şairlerin şiirleri incelenerek XIX. yüzyıl na‘tlarındaki muhteva ile dil ve üslup hakkında bir sonuca varılması daha kesin bilgiler vermekle birlikte böyle bir araştırmanın makale boyutunu aşacağından burada sadece -bir fikir vermesi açısından- dört şair ele alınmıştır.
[68] “Ve seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” el-Enbiyâ 21/107.
[69] “Rabbin Âdemoğullarından -onların sırtlarından- zürriyetlerini alıp bunları kendileri hakkındaki şu sözleşmeye şahit tutmuştu: Ben sizin rabbiniz değil miyim? “Elbette öyle! Tanıklık ederiz” dediler.” el-A‘râf 7/172.
[70] Vezin aksamaktadır.
[71] Kâ‘b b. Züheyr’in Hz. Peygamber’e sunduğu ünlü kasidesi.
[72] “Yemin olsun güneşe.” eş-Şems 91/1.
[73] “Yemin olsun, kuşluk vaktine.” ed-Duhâ 93/1.
[74] “Yemin olsun, bürüyüp örttüğünde geceye.” el-Leyl 92/1.
[75] “Öyle ki, iki yay kadar hatta daha yakın oldu.” en-Necm 53/9.
[76] “Göz ne kaydı ne de hedefinden şaştı.” en-Necm 53/17.
[77] “Battığı sırada yıldıza andolsun ki bu arkadaşınız ne sapıtmış ne de eğri yola gitmiştir.” en-Necm 53/1-2.
[78] “De ki (Allah şöyle buyuruyor): “Ey kendi aleyhlerine olarak günahta haddi aşan kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Allah (dilerse) bütün günahları bağışlar; doğrusu O çok bağışlayıcı, çok merhametlidir.” ez-Zümer 39/53.
